Cesáreo López Pinal; boticario poeta

Fotografía dun cartel anunciador da Botica de Cesáreo L. Pinal, o boticario poeta.

Xosé Ricardo Rodríguez Pérez (xoséricardo_maside@hotmail.com)

Membro do Centro de Estudios Chamoso Lamas.

Membro da Asociación de Xenealogía, Heráldica e Nobiliaria de Galicia.

Membro da Sección de Arte & Historia de O Liceo de Ourense.

——*——

CESÁREO LÓPEZ PINAL, POETA E BOTICARIO

Don Cesáreo, natural de O Carballiño[1], poeta, e boticario na rúa Mosquera da vila, tivo como compañeiro de estudios no Colexio dos Milagres (Baños de Molgas) ó masidao médico e poeta, Manuel Lois Vázquez. No monte Meda coincidiron no curso escolar 1882-1883, rematando xuntos, e acadando o título de Graduado de Bachiller, no Instituto de Segundo Ensino de Ourense no curso 1883-1884. Este centro precisamente estaba dirixido polo tamén masidao Juan Bernardo Sieiro, sendo secretario da entidade don Antonio Gaite Lloves. Pode sexa casualidade que Sieiro e Gaite estiveran ambos casados con dúas irmás, don Antonio con doña Dorinda Leonato Molina[2], e Sieiro con Matilde Venancia[3].

Na veciña freguesía de Santa María de Amarante casaran o veciño de Partovia José Pinal Álvarez, coa masidá Teresa Portabales Blanco, irmá entre outros dos egrexios masidaos don Valentín, director do Instituto Politécnico de Lugo, soterrado en Santomé de Maside, xenrro de Don Juan Bernardo Fernández; e tamen irmán do Coengo da SIC de Ourense don Tomás, ilustre crego soterrado na capela da Inmaculada no deambulatorio do primeiro templo ourensán.

Fillos dese matrimonio foron: don Benigno Pinal Portabales, presbítero; e dona Peregrina, casada con Camilo López Valeiras, fillo este dos veciños de Amarante Juan e María, e pais de entre outros do boticario e poeta, do que estamos a falar: Cesáreo López Pinal; Tamen de Don José Andrés Pinal Portabales, cura párroco de Santiago de Verea de Bande; Eduardo Pinal Portabales, emigrante en Buenos Aires; don José Benito Pinal Portabales, drogueiro en Ourense, e don Benjamín Pinal Portabales, párroco de Longoseiros, .

Amigos e poetas Cesáreo e Manuel Lois eran colabouradores en revistas da época, entre elas o ‘Tío Marcos da Portela’. Desta ourensá publicación recollemos una composición poética do ‘boticario poeta’ data no Carballiño, na que escenificou un coloquio que mantivera con Darío-Ramón Cela Corral[4]:

RELEMBROS D’O COLEXIO D’OS MILAGRES (SIC)

(Cesáreo López Pinal, O Carballiño 9 de Setembro de 1888)[5]

(I)

Onte á tarde fun dar
un paseio pol-vreda
c’o meu distinguido amigo
chamado Darío Cela,
compañeiro muy antigo
n-os estudios e n-as festas,
en moitas calaveradas
amoríos… etcétera.
Pois ven; íbamos falando
d’os montes que mais s’enxergan,
cando entr’eles divisamos
o de San Mamede, a serra
maor d’o noso chan gallego,
n-o fondo d’o cal s’asenta
o Santuario d’os Milagros,
cuyo nome a ermida leva,
porque habita alí unha Virxen
d’elas; a mais milagrosa;
e víndonos á memoria
as calamidás, as penas
que sofrimos n-aquel sitio,
emprendemos a conversa
que cuasquen-os mesmos términos
y-así… algun tanto poéteca,
escriboa para que s’enteiren
todos aqueles que a lean,
d’as miles falcatruadas,
d’os abusos, d’a miseria
porque pasamos os mozos
que fomos pra aquela terra.
(II)
……………………………
–Ay Pinal, ¿e que me dices
d’esa outra que mais s’eleva,
d`esa que forma ela sola
tan grandona cordilleira…
¿Ti sabes cómo se chama?
–¡Coñécese, amigo Cela,
qu`inda non che se borrou
d`amente cara adond’ era
o Colexio d`os Milagres!…
–Serache memoria eterna!:
non necesito saber
cara á onde cadra, para tela
sempre por sempre grabada:
¡Si recordo cando a presa
nos facían ir nosos pais
pr`aquela escarpada serra!…
–Sí; e todo porque os frades
(que se teñen a gran verba)
a moitos mais embaucaron
mostrándolle as comenencias
que tiñan ó ver que os fillos
víanse en tan boa <escuela>.
–¿E s`era que nos levaban?…
d`entonces, con moita aquela,
á vista d`a nosa xente
moita cousa, moita leria,
e dempois dende que s`iban…
tente can… e leva leña.
Ay recorcio; si hoxe fora
non sei o que sucedera
co-eles.
–Eu fun muy contento
porque un lego me dixera
que nada me faltaría,
que daban o que un quixera,
qu`era o país com`o Ribeiro
en bonito y-en riqueza…
¡Cando vexo nada mais
que unha casa alí deserta!,
de noite sintir os lobos,
de día ver soilo ovellas,
en medio os cás de palleiro;
mirar en tod`o ano a serra
sin nunca deixar d`estar
de neve afeito cuberta…!
Ay! Dígoche, meu amigo
que xamáis vin outra, afellas.
–Igoal me pasou á min;
pero ainda non malla a xesta:
outras cousas de maior peso
me turbaron a concencia,
Esto n-é o pior! ¿E que
me dices d’ a papadeira?:
d`eso non hay que falar,
pois sabes por esperencia
que total viñan á darnos
unha pouca de…
–¡Miseria,
moita miseria! (por mais
qu`a tua intencion seiqu`era…
decilo n-unha palabra
que solo ten cinco letras);
mais deixemos pr`on lado esto
–Anque n-houbese limpeza…
–Dera xiquer á fartar
pra collernos unha enchenta.
(Coidado!; non m`arrefiro
ó paréntesis que queda).
–De que non desen fartura
pase, pero que nos deran
o que á un lle correspondía
según o Programa insena;
mais tiñan ainda un pretesto,
pretesto de comenencia:
o quitarnos a comida
por unha cousa calquera!
–Mesmo me paresce, Cela,
que estou oindo o Figatá
dicir:<<–Escucha tú…bestia:
te quedarás sin jamaica.
(que viña á ser a merenda)
te pondrás de rodillas
durante cenemos. ¡Ea!>>
E conste, pois ti ben sabes
n-o facian por penitencia
ou por castigo, para ver
s´asi viñámos á enmenda,
non, solo era c`o deseio
d`aforraren.
–Moita envexa
tíñalle á eses congregantes,
pol as moitas grandes cheas
que se tomaban á diario
n-aquelas grandonas mesas!…
–Mentras que nós…pra matar
a fame,¿de qué maneira
nos valíamos? ¡Ay! Resístome
traguelo eiquí á conversa,
pois paréceme increíbele
a pesar de verme n-ela,
pra canto mais si llo contan
á todo aquel que n`o sepia!
–Eu cando alguen lle dicia
que ll`ibamos á chaqueta
d`os criados que no traballo
a sacaban por molestia
e lle collíamos o pan
que tiñan na faltriqueira,
ríanse porque coidaban
que non era cousa certa.
-Con ben pouco se pasmaban:
¿e logo si lle dixeras
de que comiamos bellotas
asadas pol-as carqueixas
e que roubábamos navos
n-as hortas de Foncuberta,
igoal en Baños de Molgas
e n-o lugar de Maceda?
enton no che digo nada,
nin pol-os demos o creran.
–Eso mesmo tamen dixen
pero… xa ves…
–Craro, pensa
que son grolas e n` é estraño;
somellantes retranqueiras
eu tampouco as creería
si non pasara por elas.
–A conocidos conteille
estas mismas peripecias,
y-ó decirme por que tiñan
os nosos pais a insistencia
de levarnos pr`os Milagres
a pesar d`as nosas queixas,
repúxenlles que n-había
unha alma que os convencera
porque os frades lles dician,
con razós d`arroba e media,
qu`era unha pura mentira
tod`o que os fillos dixeran
pois como estaban suxetos
e pol-o tanto n’ ausencia
d`as diversiós d`as cibdades…
inventaban mil trescentas
para ver s`así conseguian
tér a libertá compreta.
–D`ese modo, xa cho creo,
caían os páis n-a chumbeira.
-Outra cousa mais:¿Acórdaste
d´as confesiós á moderna?,
confesiós que por escrito
obrigáronnos facelas
moitas veces…
–Foron causa
d`habérenme posto as pernas
hinchadas, co-as disciprinas
d`alambre!…
–Ti ben te lembras
que ós dous días d`alí estarnos
collíannos todal-as cadelas
e qu`iban pol-o calado
rexistrarnos as maletas…
pois ben; un día de rexistro
déronnme tan grande leña!…
–¿E logo que ch`alcontraron?
–Pois tod`a a correspondencia
que tiña c`unha rapaza
d`un lugar d`alí cerca.
Leutor: escribir non podo
non por falta de conversa,
pois como ti me comprendes
faríase longa a tarea
si continuase escribindo
o que deixo .. por modestia.
CESÁREO LÓPEZ PINAL[6]Comentario e remate:

Os poetas polo común non son notarios aínda de que nos tampouco damos fe do contrario. Pode que teñan a maiores outras habilidades, coidamos que si, pero esa non entra no cesto. Entre versiño e versiño do amigo Cesáreo, sae un cheiro a carqueixa verde que da gloria, e como se ve non da celestial, mais ben da vulgariña terrenal. En resumidas contas coidamos que verqueu nestos versiños, non en outros por descontado, algunhas historiñas máis da conta para adorna-los feitos.

AS NENAS D’A MIÑA TERRA

O meu amigo e poeta Don Manoel Nuñez González

O Tio Calotes

 
Pintar o garbo e lindeza
d’as mozas d’o meu lugar
é donde poder chegar
o que me foi ocurrir:
describir
con toda fidelidade
a sua rábea e bondade
anque n-o mereceu ben,
tamén
é cousa que me da medo
e ponme dun pesar acedo
n-o fondo d’o meu corazón;
mais… non
ei de deixar de facelo
anque me chamen cadelo
si non lles poido agradar
para empezar
póñanse fora d’o rodo
as que xa pasaron todo
o tempo d’a xuventú;
qu’a vertú…
si a teñen, poder gardala
e non vir eiquí ensinala
porque non ll’ha de valer;
y-han saber
as mancas, tortas e coxas
que non choros nin congoxas
tampouco as retratarei,
pois eu sei
que si as deixara… ¡coitadas!
tiñan que ser marmuradas,
craro está, pol-as demais,
e seus páis
doidos as queixas delas,
ibanme pó as costelas
c’o de diantes… pra detrás;
haixa pas,
e formen ringuileira
as d’esa edá feiticeira,
entre quince e vintetrés.
Esta ves
contemplando tanto moza
sinto qu’o peito m’estroza
latexando o curazón
y-a fruición
todò corpo recorrendo
“amor! amor!,, vai decendo
sin qu’eu ll´o poida privar;
á suar
escomenzo pouco a pouco…
perdo a mamória… estou louco…
cuasque non podo esquirbir…
Mais cumplir
é forza  c`o prometido:
así pois fora o valuido
fora recordos d´amor,
e sin door
traxemos os carautéres
d´esas fermosoas mulleres
qu´o ceo botou eiquí.
N´hay naide que diante d´elas
sinta mais gozes n-o peito
porque teñen un tal xeito…
y-un… tan graciosiño andar,
que gozar
fan á todo aquel que as mira,
e si s´eafrixe e sospira
hastra o faran tolear,
con mirar
ollos negros e pisqueiros
sempre afectos e rideiros
que estan pidindo querer;
e con ver
os altos dengues de grana
e baixo d´a muradana
o calzado e lindo pé
por… porqué
aquel curto zapatiño
é o comenzo d`o adiviño
que todos queren topar;
sin pensar
qu´as mozas d´a miña terra
si é que calquera ll´o ferra
muy pillo debe ser.
II
Pro donde millo s´aprecia
o caranctre d´esta sente,
é n´as runflas, maormente
n´as fiadas e diversiós,
oh meu Dios!
basta que toque o gaiteiro
pera que se volva turreiro
o sitio ond´elas esten,
mentras ven
un grande xarro de viño
que c´o seu pano o mociño
corre lixeiro a cubrir;
y-o sonrir
d´as mociñas que tal miran,
bailan, puntean, suspiran
e renovan o beilar
hastra dar
repouso os corpos cansados,
y-o xarro á veira, sentados
póñense todos n-o chau,
alí a man
sollen os mozos á elas
y-hay tant5as… rebrincadelas
si escomenz´á empardecer…
qu´esquecer
e necesario o xuicio
y en alegre rebulicio
facedr… o que fan os mais;
si cicais
volve tocar o gaiteiro
y-o xarro queda valeiro,
armase baile outra ves,
y-os pés
moven todos ó compás,
namentrras algún rapás
corredo a taberna vai,
e trai
nova remesa de viño
pra qu´o probe gaiteiriño
beba á conta d´o folión,
o roncón
volve con fumes á zoar,
deixándose de bailar
cand´e imposible seguir
Mozas que tal xénio teñan
solio esquí poden toparse
e quererse y-adourarse
con verdadeira pasión,
pero non
finxirlle penas y-amores,
porque entonces… ¡¡son piores
qu´o mesmo demo maor!!!

Para Galicia : revista regional – N. 2. A Coruña 1887-1893
(Fondos da Real Academia Galega)
Cesáreo López Pinal
Carballiño

XA CHO VEXO

Era Benita a rapaza
mais garrida d´o seu pobo
que facía pouco tempo
casárase con Gregorio.
ela, que tiña a costume
(que abofellas eu aprobo)
de confesar con cregos
desconocidos entodo,
cadroulle d´ir unha vez,
a xunta d´un que conozo;;
y-este empezou a decirlle
con cariño e con bos modos:
¿Cómo queres confesarte
pr´acabarnos así pronto?
–Siñor, pol-os Mandamentos
–pois entonces… vamos logo
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
empezou a preguntarlle
esto, aquelo, e mais o outro,
e contestoulle Benita:
–Sobre eso… cometín moitos.
–¡Asús! –excramou o cura
estes pecados tan gordos
ausolucion non merecen
por mais que botala podo;
con que, vaite y— arrepíntete
que pra outro día ch´a voto.
–Pro meu siñor
Non consisto
–Pro meu siñor
–¡Siñor cornos!
que non podo botarcha hoxe;
¿non ves que eso é peligroso?
–Pro mei siñor… ¡son casada!
–¡¡Aaah!! Enton… ¡ego te absolvo!

Cesáreo L. Pinal.
(En la Ilustracion Gallega. Órgano oficial de la Real Asociacion Académica de Escritores Gallegos laureados. Vigo 1914.)

O ARENTEIRO
DEDICADA O MEU AMIGO E POETA
ELADIO RODRÍGUEZ GONZÁLEZ
 
Cuase o pe d´o convento d´Oseira,
D´o “Escorial gallego
Ten orixen e corre abondoso
O río Arenteiro,
Que lev´as suas augas
Pol-os sitios máis lindos y-amenos
De tod´a comarca,
Imposibre é que haxa n-o mundo
Un río que teña
O seu paso por vals e fonduras
Tan doces orelas.
Recréyase a vista
Contemprando esa xoya preciosa
D´o chan de Galicia;
Unhas veces escurre mainiño
Arrente d´os arbres,
Cal si as augas que leva quixera
Reter n-o seu cauce
E somella estonces
Ancha cinta de prata estendida
N-a falda d´os montes.
Así corre pasando por baixo
D´un ponte romano
N-o que deron mostras de valore
Os gurrinos d´Arcos,
Porbando os franceses
Qu´era en van o buscar en Galicia
Agarimo pr´eles.
Outras veces bate nos penedos
Que topa por diante
E malmuran as augas doéndose
De tales aldraxes;
Paresce qu´acoran
Y-a fuxir d´aquel sitio qu´as cingue
¡Coitadiñas! loitan;
Tal socede xunta o Carballiño
Preto d´o balneario
N-o qu´o enfermo recobr´a saude
Y-esparexe os ánemos,
N-a longa lameda
Que compoñen moitos castiñeiros
Postos en fileira.
O mirar como en copos d`espuma
Rebrinca e s´axita
Entramentres laban as mulleres
E a Chantadina
Aturuxa os aires
C-oa armunia d´os tenros alalálas,
Con ledos cantares;
Y-os páxaros que revoando gorguexean
E levan n-o pico
O cibaño qu´agardan con ansea
Os probes filliños,
Van d´arbre en arbre
Con pios amorosos perguntándolles
Si xa teñen fame;
Y-as augas cruza cheo d´espranza
Algun pescador
Asentado n-a barca que rixe
Pequeño timón,
Y-a lediña brisa
Agasalla con dóce frescura
O ár que s´aspira.
E dempois vai a pór movemento
A muiños e frabicas
Hastra que chega ó Avia a quen fai
Entrega d´as augas,
Y-ali sin enoxo,
Con tristura millor, van fundándose
As d´un co-as d´outro.
—-
¡Ay Arenteiro! Eu busco e non alcontro
Palabras pra laudarte,
Q!ue pinten o cariño que che teño,
Que por si soilas falen;
Eu topo as tuas orelas
Un non sei qué de paz e de ventura
Qu´afoga as miñas penas;
Eu quérote con tod´a miña alma
Pois só ela s´esprica
As ideas qu´estando a tua veira
No neu celebro brincan,
Eu quero verte sempre
Porque mentras te vexo, craro río,
En min non sinto feles.

CESAREO LÓPEZ PINAL
Para Galicia : revista regional – N. 2. A Coruña 1887-1893
(Fondos da Real Academia Galega)


[1] Vid. n. 4.

[2] AHPOU – PN de don Modesto Morais Pérez, do 20-11-1899, Caixa 544.

[3] AH parroquial de Santomé de Maside. Certificación matrimonial do 15-10-1872. Dona Matilde e dona Adorinda eran fillas de don José Leonato e de dona Andrea Molina, naturales de Santa María de Xinzo de Limia, e veciños da ourensá parroquia de Santa Eufemia do Norte.

[4] Trátase de Dario-Ramiro Cela Corral, tamén compañeiro no Colexio dos Milagres de Manuel Lois e de Cesáreo L. Pinal, bautizado o 4-5-1868, fillo de Concepción Corral e de José de Cela Fernández, nacido en Moire (Piñor) e bautizado o 13-7-1839, sobriño o pai, do Beato Juan Jacobo Fernández, por ser fillo da súa irmá Rosa, a bisavóa do premio Nobel don Camilo José Cela.

Darío, ‘soltero, dedicado a la pintura…’, para recibi-la subvención de 2.000 pesetas que lle concedeu a Deputación de Ourense ‘para continuar sus estudios en la ciudad de Roma’, na data do 25-11-1898 confiere poder especial para que o seu irmán Ernesto poda recolle-la: PN de Don. José A. Bernárdez González. Lib. 4686.

[5] AHDOU- Parroquia de san Cibrán-O Carballiño. Libro bautizados (8-5-7); Resumo da partida de bautismo de don Cesáreo López Pinal, o sobriño neto de dos irmáns don Tomás (Coengo da SIC de Ourense, e de don Valentín Portabales Blanco, director do I. T. de Lugo:

28-5-1867 – Cesáreo José Mª López Pinal, fillo de Camilo López e Peregrina Pinal

Avós paternos: Juan López (de Escairón-Monforte), e Mª Valeiras (de Carballiño)

Avós maternos: D. José Pinal (de Partovia), e Teresa Portabales Blanco, de Maside.

Padriños: o presbítero José María V. e Carmen Portabales, de Maside.

[6] AHDOU- Parroquia de San Cibrao de Carballiño. Libro bautizados (8.5.7)

Anuncios
Esta entrada fue publicada en Teoría. Guarda el enlace permanente.

Responder

Por favor, inicia sesión con uno de estos métodos para publicar tu comentario:

Logo de WordPress.com

Estás comentando usando tu cuenta de WordPress.com. Cerrar sesión /  Cambiar )

Google+ photo

Estás comentando usando tu cuenta de Google+. Cerrar sesión /  Cambiar )

Imagen de Twitter

Estás comentando usando tu cuenta de Twitter. Cerrar sesión /  Cambiar )

Foto de Facebook

Estás comentando usando tu cuenta de Facebook. Cerrar sesión /  Cambiar )

Conectando a %s