<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	xmlns:georss="http://www.georss.org/georss" xmlns:geo="http://www.w3.org/2003/01/geo/wgs84_pos#" xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/"
	>

<channel>
	<title>Estudios Históricos y Genealógicos</title>
	<atom:link href="http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com</link>
	<description>Blog de Xosé Ricardo Rodríguez Pérez Historiador e investigador.</description>
	<lastBuildDate>Thu, 26 Jan 2012 22:56:23 +0000</lastBuildDate>
	<language>es</language>
	<sy:updatePeriod>hourly</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>1</sy:updateFrequency>
	<generator>http://wordpress.com/</generator>
<cloud domain='estudiosgenealogicos.wordpress.com' port='80' path='/?rsscloud=notify' registerProcedure='' protocol='http-post' />
<image>
		<url>http://s2.wp.com/i/buttonw-com.png</url>
		<title>Estudios Históricos y Genealógicos</title>
		<link>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com</link>
	</image>
	<atom:link rel="search" type="application/opensearchdescription+xml" href="http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/osd.xml" title="Estudios Históricos y Genealógicos" />
	<atom:link rel='hub' href='http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/?pushpress=hub'/>
		<item>
		<title>HERÁLDICA Y GENEALOGÍA OURENSANAS: FAMILIA TEMES-SÁENZ SANTAMARINA-ALDUNCÍN</title>
		<link>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2012/01/02/heraldica-y-genealogia-ourensanas-familia-temes-saenz-santamarina-alduncin/</link>
		<comments>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2012/01/02/heraldica-y-genealogia-ourensanas-familia-temes-saenz-santamarina-alduncin/#comments</comments>
		<pubDate>Mon, 02 Jan 2012 19:27:51 +0000</pubDate>
		<dc:creator>xosericardo</dc:creator>
				<category><![CDATA[Teoría]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/?p=1561</guid>
		<description><![CDATA[Propiedades inmobiliarias, en Ourense capital en el Palacete-Asilo Santo Ángel, en el edificio de la calle Santo Domingo y el Pazo de Vilaseco en dicho lugar del municipio de san Cristovo de Cea. Desde el s. XII el abad del monasterio de Oseira ostentaba el título de Conde de Cea, ourensano concejo al que pertenece [...]<img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=estudiosgenealogicos.wordpress.com&amp;blog=5253590&amp;post=1561&amp;subd=estudiosgenealogicos&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p>Propiedades inmobiliarias, en Ourense capital en el Palacete-Asilo Santo Ángel, en el edificio de la calle Santo Domingo y el Pazo de Vilaseco en dicho lugar del municipio de san Cristovo de Cea.</p>
<p>Desde el s. XII el abad del monasterio de Oseira ostentaba el título de Conde de Cea, ourensano concejo al que pertenece la feligresía de Vilaseco, y en esta se ubica el Pazo da Pousa, y excepto las feligresías de san Cibrán de Castrelo del Conde de Ribadavia, los cotos de Mandrás y Vilaseco lo eran de don Andrés de Temes Mosquera Vaamonde, Regidor perpetuo de Ourense, y señor del Pazo de A Pousa en Vilaseco.<br />
A Pousa se le conoce como el pazo de los Temes o de la Marquesa, levantado en una gran finca cerrada. Un Temes fue ‘Rico-Hombre y Merino Mayor de Galicia’ en el reinado de Fernando II de León, constando en su sepultura el siguiente epitafio:<br />
‘Aquí yaz Vasco Fernández de Temes / pequeño de cuerpo / grande de esfuerzo / bueno de rogar / y malo de forzar’  .</p>
<p>Dada la participación de don Jesús Soria: diseño, pauta heráldica, dibujo y traslado a escala, nada es de extraño que tanto cuatro de las ocho las labras del Pazo da Pousa en Vilaseco, las esculpidas por mandato de doña Angelita que acogen las armas de los linajes del matrimonio; en la casa de la ourensanas calles Santo Domingo-Cardenal Quiroga, y las del Asilo o Palacete de Santo Ángel, inaugurado el 2 de Junio de 1925, amen de haber empleado la piedra de Quintela escogida entre la de más fino grano; los maestros canteros se lucieron, e irrefutablemente son las más proporcionadas y perfectas que dispone Ourense, y puede que también otras provincias.<br />
(s. XX):‘Gran escudo timbrado con un águila tenante explayada que con su pico soporta una ondulada cinta en la que le lee “Si Deus nobiscum, quis contra nós”, leyenda de los Alduncín, cuyas armas vemos en la punta de otro de los escudos de la casa, timbrado con corona de marqués, acuartelado con la cruz, con veneras, de los Ribadeneira; el primer cuartel a su vez partido con bordura de las ocho cruces de san Andrés, acoge las armas de los García y Santamarina, garza, y castillo sobre ondas con brazo armado saliendo de los torreones; el águila explayada de los Alduncín, linaje que como queda dicho proviene de Amistarrea (Navarra), en el segundo, las cinco estacas, que veremos solitarias en otro escudo –el más escondido del edificio- armas de la luguesa familia materna, los Valcárcel. Y en el cuarto las tres fajas de los Rivera’.</p>
<p>Don Ramón obvió la utilización del García como primer apellido, y su larga prole prosiguió por la misma senda, tan solo doña Angelita lo recogió en los escudos, tanto en el pazo de los Temes, en A Pousa de Vilaseco, en el palacete de Santo Ángel, como en su residencia en la ourensana calle Santo Domingo esquina Cardenal Quiroga.</p>
<p style="text-align:justify;">Decimos bien si culpamos a la clase política, a la banca y demás empresarios, como corresponsables no ya de perder sus pertenencias, también de que los ourensanos vergonzosamente no conozcan esta joya arquitectónica, ni su pinacoteca, loza, imágenes, figuras, y otras piezas que debiera seguir acogiendo convenientemente, y que están de prestado para salvaguardarlas.</p>
<p>Ni presidentes ni vicepresidentes de la Xunta de Galicia se han preocupado a 28 de Febrero de este año 2009 personalmente de este patrimonio de los ourensanos cuando hemos cerrado este trabajo. Ourense espera verles en el Barrio del Couto de inmediato. ¡ Se olvidan que les regalamos hermosos sueldos ¡</p>
<p>PATRIMONIO TUTELADO POR LA FUNDACIÓN SANTAMARINA-TEMES<br />
Valioso patrimonio, en piedra, mármol, cerámica, bronces, rejería, vidrieras, madera, telas, árboles genealógicos pintados y dibujados, cuadros, esculturas, etc. Fondos de la Fundación Santamarina-Temes, Patronato Santo Ángel, que tras suscribir convenio de cesión temporal con la antigua Caixa Ourense en 1992, es Caixanova en la actualidad la entidad que se encarga de su exhibición itinerante.<br />
Pinacoteca con obras de Dionisio Fierros, Miguel Cabrera, José de Páez, Pérez Villaamil, José María Salgado, Jiménez Aranda, E. Gebhart, Francisco Pradilla, Parada Justel, Álvarez Sotomayor, Castelao, Jesús Soria, Francisco Llorens, López Mezquita, Castro Gil, Díaz Baliño, J. Boso y Germán Taibo entre otros. Entre la restante colección artística se encuentran tallas en madera de: santa Ana, s. XIII, san Francisco s. XVII, una Purísima del s. XVIII, san Sebastián, s. XIX, y un boceto en escayola de Francisco Asorey, ‘Canónigos’ de 1911, que lleva la dedicatoria para su amigo Rey Soto; Una colección de 438 piezas, la más importante de cerámica de la Real Fábrica de Sargadelos; loza china, de Sevres s. XVIII-XIX, de Capodimonti s. XVIII, Paris s. XIX, Berlín s. XVIII, Worcester s. XIX, la Cartuja de Sevilla s. XIX y XX; entre otras.<br />
El Palacete popularmente conocido como Asilo Santo Ángel, es una combinación arquitectónica del gótico francés y del plateresco español. El templo y el edificio civil, ambos de gran belleza y sobre todo de delicada y fina ejecución; acogen escudos de armas que sobrepasan con creces el medio centenar, similares algunos a los que nos encontramos en la fachada N, que plasmamos a continuación, con las armas de los Temes, Santamarina, Alduncín, García, Valcárcel, Varela, Araujo, Moscoso, Pereira, Ribadeneira, Andrade, Bolaño, Rivera, Osorio y Somoza:</p>
<p>Palacete de doña Angelita Santamarina Asilo Santo Ángel:<br />
A nuestra izquierda:<br />
(s.XX): ‘Escudo partido timbrado con yelmo empenachado girado a la diestra: Temes, tau y tres fajas; 2º a su vez partido con las armas de los Sáenz: árbol con dos panelas, y dos lobos empinantes y afrontados; 3º cinco cabezas sangrantes de lobos, de los Moscoso, uno de los linajes de la Condesa, y en honor al I Conde del Valle de Oselle, -don Álvaro de Navia-Bolaño Ribadeneira y Moscoso-, y en el 4º Flor de lis sobre brazo armado empuñando una maza, grupo sobre seis dados, linaje de los Somoza’.</p>
<p>A la derecha sobre el portalón de carruajes entre torreones defensivos:<br />
(s.XX): ‘Medio partido y cortado, timbrado con corona de marqués con una garza en el primero, armas de los García, y el castillo sobre ondas con brazo armado saliendo de los torreones, linaje de los Santamarina, en el segundo; y en el tercer cuartel las armas de los Temes: Tau –cruz franciscana o  de San Antón- y tres fajas&#8217;.</p>
<p>Ambos pabellones y la capilla fueron ejecutados por distintos maestros de obras-canteros venidos de Tierra de Montes: entre estos Sr. Pintos y don Jesús Vidal Rey. Este natural de Loureiro de Cotobade, quien viudo matrimnió en Santo Tomé de Maside con Dona Nieves Fernández Fernández, hermana del alcalde la la villa de los &#8216;silleiros&#8217;,luego  matrimonio ya vecino de ourensana calle da Lúa le correspondió levantar el pabellón izquierdo a la capilla.<br />
Pabellón izquierdo, fachada Norte:<br />
‘Timbrado con corona de marqués, con águila tenante explayada, con bordura de las ocho cruces de san Andrés escudo partido con las armas de los García: garza en el primero, y el castillo sobre ondas con brazo armado saliendo de los torreones en el segundo, armas de los Santamarina.<br />
Pabellón izquierdo, fachada Sur: ‘Sendas garzas en los flancos soportando un escudo, que en único cuartel acoge las cinco estacas de los Valcárcel’. Ambos datan del s. XX.<br />
En  las vidrieras de los ventanales geminados, sendos retratos de los señores Temes Santamarina.</p>
<p>LA HERÁLDICA EN EL EDIFICIO CAPITALINO LAS ARMAS DE LAS FAMILIAS DE LOS TEMES SANTAMARINA<br />
El edificio de Santo Domingo data de primeros del pasado s. XX, y sus escudos fueron adosados a posteriori cuando en los años veinte el marquesado de Atalaya Bermeja y el condado del Valle de Oselle, nos permitimos recordar, fueran habilitados por doña Dolores, y doña Angelita los oficializó a todos los efectos.</p>
<p>Las labras exteriores de la residencia del matrimonio Temes-Santamarina, son tan magníficas,  y también extraordinariamente esculpidas:<br />
Residencia capitalina del matrimonio Temes Santamarina. Labras en la fachada de la hoy conocida como calle Cardenal Quiroga. La de la derecha puede ser originaria, bien del Pazo de los Temes de Madarnás , o lo más probable, por el tipo de piedra, por las huellas y cercanía, lo sea del edificio de propiedad de los Temes, en la ourensana plaza entre la Fuente Nueva y Tras del Cristo.</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2012/01/angelita-3.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1599" title="ANGELITA-3" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2012/01/angelita-3.jpg?w=225&#038;h=300" alt="" width="225" height="300" /></a>(s.XX): El de la izquierda sobre cuartela, timbrado con yelmo empenachado perfilado a la derecha, cortado y partido:<br />
Primero las armas de los Temes: Tau –cruz franciscana o de San Antón- y tres fajas. Segundo y tercero las armas de los Sáenz: árbol con dos panelas, y dos lobos empinantes afrontados. Foto autor año 2007.</p>
<p>A la derecha la labra del de los Temes Pazo de Madarnás, incorporada a la ampliación de la vivienda de los Temes-Santamarina, hoy Residencia de Estudiantes:<br />
(s.XVII): ‘Timbrada con yelmo empenachado, afrontado adornada con exuberantes  lambrequines vegetales, cuartelada en cruz:<br />
Primer cuartel: las armas de los Temes: Tau –cruz franciscana o de San Antón- y tres fajas. Segundo: el castillo y águila de los ourensanos Novoa. Tercero: cinco cabezas sangrantes de lobos, en este caso Mosquera, uno de los linajes emparentados con los Temes de Madarnás y Vilaseco. Y en el cuarto jaquelado de los Bermúdez’. Algunas de estas armas se repiten en las dos labras que todavía conserva el Pazo de Madarnás.</p>
<p>LA HERÁLDICA EN EL EDIFICIO CAPITALINO LAS ARMAS DE LAS FAMILIAS DE LOS TEMES SANTAMARINA</p>
<p>El edificio de Santo Domingo data de primeros del pasado s. XX, y sus escudos fueron adosados a posteriori cuando en los años veinte el marquesado de Atalaya Bermeja y el condado del Valle de Oselle, nos permitimos recordar, fueran habilitados por doña Dolores, y doña Angelita los oficializó a todos los efectos.<br />
Las labras exteriores de la residencia del matrimonio Temes-Santamarina, son tan magníficas,  y también extraordinariamente esculpidas.<br />
A la derecha la labra del de los Temes Pazo de Madarnás  , incorporada a la ampliación de la vivienda de los Temes-Santamarina, hoy Residencia de Estudiantes:</p>
<p>‘Esta labra, la única de Ourense que trae como bordura protectora, reserva cordón protector en sable –simboliza todo lo contrario de: prudencia, obediencia, amor, pudor y modestia- que abraza y arrasa, sirviendo eso sí de sostén. Labra condenada a ser reserva  de los adefesios. Puede representar con toda seguridad, sin ambages ni discreciones, a los linajes Telecos y/o Eléctricos’. A estos el mérito, y la candidatura al Guiness de la ignorancia y mal gusto supinos.</p>
<p>A mano izquierda: timbrado el conjunto por yelmo perfilado a la diestra sobre apergaminado y adornado marco, dos acolados óvalos con sendos escudos: el primero partido que puede representar el conjunto de blasones a los López Ballesteros  , trae brazo armado con espada, y tres barbudos y coronados bustos sobre fondo azur. El otro cuartel es a su vez cortado con bordura de ocho emes de oro, en la primera banda engolada en cabezas de dragones de sínople sobre fondo plata, y en la partición inferior torre en oro en campo azur. El otro ovalado escudo es de cinco desiguales cuarteles, terciado de faja: el primer cuartel porta cinco lises de oro sobre fondo azur que representa a los Deza, el segundo las armas de los Villamil: En campo de gules, una torre de plata y saliendo de sus almenas un hombre armado con una cruz de plata en su mano diestra, y en la siniestra, una espada desnuda, blasón también de la familia por el matrimonio de la asturiana Dominga Llano Villamil con el gallego Domingo Pérez García Santamarina. En el tercero las armas de los Armada, con bordura de cinco veneras de plata, caballero con armadura armado con lanza. Y en el cuarto cuatro rosas naturales con tallo, de gules en campo de oro una en cada cantón del escudo, en representación de los ancestros González. La faja acoge un árbol que nos inclinamos sea un tejo, que representaría a los Teijeiro-Teixeiro, el aspa de San Andrés, el león rampante a los Enríquez, un pato que podría representar a los Patiño, y un castillo a los Araujo.<br />
A mano derecha: Escudo cuartelado timbrado con caballero con yelmo con escudo coronado con corona condal, en el primero en campo de azur cinco estacas de oro en faja que representa a los ancestros Quiroga. En el segundo en campo de plata bajo un peral de color natural león de oro pasante, de los Pérez. En el tercero sobre fondo de gules trece roeles de plata, puestos en tres palos y uno en punta, blasón de los Lemos. Y en el cuarto correspondiente a los lucenses Pereira, en campo de plata, una cruz recortada, floreteada y hueca de gules.</p>
<p>(s.XX) Este es ‘semipartido y cortado, timbrado con cruz de marqués volada; el primero con  bordura  de las ocho cruces de san Andrés,  acoge la garza de los García, el segundo la torre con  brazo armado, sobre ondas, de los Santamarina, y en el tercero el tenante aguila explayada de  los Alduncín; los linajes de doña Ángela’.<br />
El de la derecha es también de s. XX, sobre cuartela apergaminada: ‘Timbrado con empenachado yelmo perfilado a la diestra, y cuartelado con la cruz de los Ribadeneira, trae en el primer cuartel las armas de los Rivera, los Valcárcel en el segundo, la cruz de los Pereira en el tercero, y las armas de los Varela en el cuarto’.</p>
<p>ENTRADA A LA RESIDENCIA DE LA CALLE SANTO DOMINGO<br />
Este magno conjunto pétreo, fachadas y labras heráldicas, se complementa con una lujosa estructura interior, tal vez es más sorprendente a la vista del conjunto que se nos presenta al exterior: pisos, escalinatas, enrejados, vidrieras, puertas, muebles, etc. Un etcétera para no entrar en el menudeo de las colecciones de arte que atesora, algunas muy propias de nuestro ámbito, pero en su mayor parte son el resultado de conjugar dos circunstancias incuestionables: el poder adquisitivo y el buen gusto, máxime por la debilidad de Doña Angelita por colecciones británicas, italianas y centroeuropeas en general. En líneas generales la residencia de Santo Domingo es el espejo de lo acogido en el palacete del Santo Ángel.<br />
Precisamente en la fachada principal, orientada al naciente, portentoso portón era de aquellas por la calle Santo Domingo la única entrada, el acceso a una despejada, amplia y muy acogedora entrada con más bien escasa luz diurna, pero justa y correctamente paliada por una abigarrada lámpara araña y variedad de broncíneos apliques. A ambas manos del portón de dos hojas sendos y dorados marcos que acogen pintados blasones:<br />
A mano izquierda: timbrado el conjunto por yelmo perfilado a la diestra sobre apergaminado y adornado marco, dos acolados óvalos con sendos escudos: el primero partido que puede representar el conjunto de blasones a los López Ballesteros  , trae brazo armado con espada, y tres barbudos y coronados bustos sobre fondo azur. El otro cuartel es a su vez cortado con bordura de ocho emes de oro, en la primera banda engolada en cabezas de dragones de sínople sobre fondo plata, y en la partición inferior torre en oro en campo azur. El otro ovalado escudo es de cinco desiguales cuarteles, terciado de faja: el primer cuartel porta cinco lises de oro sobre fondo azur que representa a los Deza, el segundo las armas de los Villamil: En campo de gules, una torre de plata y saliendo de sus almenas un hombre armado con una cruz de plata en su mano diestra, y en la siniestra, una espada desnuda, blasón también de la familia por el matrimonio de la asturiana Dominga Llano Villamil con el gallego Domingo Pérez García Santamarina. En el tercero las armas de los Armada, con bordura de cinco veneras de plata, caballero con armadura armado con lanza. Y en el cuarto cuatro rosas naturales con tallo, de gules en campo de oro una en cada cantón del escudo, en representación de los ancestros González. La faja acoge un árbol que nos inclinamos sea un tejo, que representaría a los Teijeiro-Teixeiro, el aspa de San Andrés, el león rampante a los Enríquez, un pato que podría representar a los Patiño, y un castillo a los Araujo.<br />
A mano derecha: Escudo cuartelado timbrado con caballero con yelmo con escudo coronado con corona condal, en el primero en campo de azur cinco estacas de oro en faja que representa a los ancestros Quiroga. En el segundo en campo de plata bajo un peral de color natural león de oro pasante, de los Pérez. En el tercero sobre fondo de gules trece roeles de plata, puestos en tres palos y uno en punta, blasón de los Lemos. Y en el cuarto correspondiente a los lucenses Pereira, en campo de plata, una cruz recortada, floreteada y hueca de gules.</p>
<p style="text-align:left;">PAZO DA POUSA EN EL LUGAR DE VILASECO. ESCUDOS DE ARMAS DE LAS FAMILIAS TEMES SANTAMARINA<br />
A Pousa en 1826 era de don José Joaquín de Temes, casado con doña Isabel de Prado. El último señor de Vilaseco fue don Isidoro Temes Sáenz, fallecido en Madrid el 28 de Mayo de 1918, sin sucesión, premurió a su esposa doña Ángela García Santamarina Alduncín Gazpui, IV Marquesa de Atalaya Bermeja y V Condesa del Valle de Oselle . En tan solo cuatro de los escudos del Pazo da Pousa se acogen las armas de los Santamarina Alduncín; los tres acolados que dan al patio interior del recinto, y el del portón de carruajes que mira el exterior.<br />
‘Atalaya Bermeja’, marquesado español otorgado por Carlos III al asentador de Indias don Domingo López de Carvajal, el 24 de julio de 1776. Toma nombre de una colina de la Sierra de Aznar de 204m. de altura, sobre cuya ladera oriental se emplaza el núcleo original de la villa de Algar (Cádiz), fundada por el primer marqués, y en el séptimo lugar, y desde Mayo del año 2003, ocupa este marquesado doña María del Pilar Ruiz-Casaux y Bazo, por fallecimiento de su primo don José Luís Ruiz-Casaux de Carlos  .<br />
El valle de Oselle tiene su capital en la actual Oselle (Ocellum Galaicorum), muy cerca de la luguesa villa de Becerreá. El condado de Valle de Oselle se encuentra actualmente ocupado por don Miguel Ángel Gastón y Fernández de Bobadilla, Marqués de Valhermoso de Pozuela y su inmediato sucesor, según consta en el ‘Elenco de Grandezas y Títulos Nobiliarios Españoles’, es doña María de la Soledad Gastón y Fernández de Bobadilla.<br />
Ambos títulos habían sido rehabilitados en 1.920 por doña Dolores Santamarina y Valcárcel, tía paterna de doña Angelita, aunque posteriormente los asumió y ocupó esta. A don Ramón Santamarina también le hubieren correspondido, pero nunca le interesaron incluso ya hacendado, aunque hemos sabido que en Argentina, se había permitido el lujo de mandar esculpir sus blasones. Esta corriente la pusieron en boga en el país hermano los criollos, por afán de notoriedad buscaron el vínculo de sus ancestros hispanos para plasmarlo en su pedigrí curricular.<br />
Los escudos del Pazo da Pousa –ocho en total- acogen los apellidos Temes, Valcárcel, Sáenz, Mosquera, Alduncín, García, Santamarina, Somoza y Ribadeneira.<br />
Vemos seguidamente en la referida fotografía las armas esculpidas del matrimonio de los Sáenz-Santamarina ourensanos, concretamente en el portón de carruajes del Pazo de Vilaseco, parte norte de la finca, diseñado por don Jesús Soria y esculpido por Antonio Failde.</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2012/01/angelita-15.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1600" title="ANGELITA-15" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2012/01/angelita-15.jpg?w=224&#038;h=300" alt="" width="224" height="300" /></a>1º Temes, tau y tres fajas; 2º Santamarina: castillo, y de su torreón sale brazo armado de espada; 3º a su vez partido,<br />
armas de los Sáenz: árbol con dos panelas y dos lobos empinantes y afrontados, y en el 4º las armas de los Alduncín de la navarra Amistarrea: un águila explayada que porta cinta en el pico con su leyenda: ‘Si Deus nobiscum, quis contra nos’.<br />
Al timbre la corona de marqués que le corresponde a doña Ángela.</p>
<p class="alignleft">En el fotografiado escudo de o Pazo da Pousa, en su cuartel 3º constan las armas  de los Sáenz: ‘Árbol con dos panelas y dos lobos empinantes y afrontados’. A la  derecha otra variante de las armas de los Sáenz riojanos: ‘Escudo partido: 1º de  oro con un árbol de sinople. 2º de gules con tres bandas de plata, y bordura del mismo metal con ocho armiños de sable’.</p>
<p class="alignleft"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2012/01/angelita-142c2aa.jpg"><img class="wp-image-1602 alignleft" title="angelitA 14(1ª)" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2012/01/angelita-141c2aa1.jpg?w=175&#038;h=300" alt="" width="175" height="300" /><img class="alignleft" title="ANGELITA 14(2ª)" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2012/01/angelita-142c2aa.jpg?w=184&#038;h=300" alt="" width="184" height="300" /></a></p>
<p>Los  retratos del matrimonio, la tandileña y ourensana doña Ángela Santamarina Alduncín, Marquesa de Atalaya Bermeja, Condesa del Valle de Oselle, y de su espos don Isidoro Temes, Señor de Vilaseco a su izquierda, este trece años mayor. (Fundación Santamarina Temes).</p>
<p>LAS ARMAS DE LOS RIOJANOS SÁENZ<br />
Se trata de un linaje riojano. Extendido por toda la península. Es el mismo apellido que Sáez o Sainz. Probó su nobleza reiteradamente ante las órdenes militares de Santiago, Alcántara, Calatrava y San Juan de Jerusalén, así como, en la Real Chancillería de Valladolid y la Real Compañía de Guardias Marinas. Estos traen sus armas en un escudo partido:<br />
‘1º de oro con un árbol de sinople. 2º de gules con tres bandas de oro. Bordura     de plata con ocho armiños de sable’.<br />
La marquesa popularmente era conocida en el Ourense de entonces como doña Angelita Varela, no acorde con sus apellidos Santamarina Alduncín. Nacida en Tandil, (R. Argentina), bautizada en la parroquial del Santísimo Sacramento de esa ciudad el 24 de Enero de 1863, a la que había llegado en 1844 su padre don Ramón Santamarina y Valcárcel nacido en Ourense el 25 de Febrero de 1827, tandileña feligresía donde amén de bautizar a sus hijos, se casaría en 1864 con doña Ángela Alduncín, y ya viudo con Ana Irazusta Alduncín, sobrina de la anterior y primera esposa.</p>
<p>PARTIDA DE BAUTISMO DE RAMÓN SANTAMARINA VALCÁRCEL<br />
‘Ramón Joaquín Manuel Cesáreo hijo de Don José García Santamarina<br />
En la parroquial de Stª Eufemia La Real de la Ciudad de Orense a los veinte y cinco días del mes de Febrero año de mil ochocientos veinte y siete bautice solemnemente un niño que en el mismo día, hijo legitimo de Dn. José García Santamarina y Varela –bautizado en Santa Marina de Padrón, Coruña-, y de Dª Manuela Valcárcel y Pereyra –natural de Triacastela, Lugo-, vecinos de esta ciudad y parroquia: abuelos paternos Dn Joaquín García Santamarina y su mujer Dª Teresa Varela Rubio y Saavedra vecinos que fueron de la villa de Padrón; maternos Dn. Ramón María Valcárcel y su mujer Dª María Luisa López Pereyra, vecinos que fueron de la villa de Monforte de Lemos; púsele nombres Ramón Joaquín Manuel Cesáreo; fueron sus padrinos el abuelo paterno y Dª Manuela Méndez vecina y natural de esta de Orense, a quienes advertí el parentesco espiritual y obligaciones, y para que conste lo firmo.<br />
=firmado Pedro Benito Cid=.<br />
AL MARGEN:<br />
Nota: Se pone el primer nombre de Ramón tanto en el margen como en el cuerpo de esta partida entre líneas en virtud de mandato de este Tribunal Eclesiástico previo expediente, fecha primero de Marzo de mil novecientos veinte. El cura actual. =Firmado Camilo Rodríguez Gómez=’.</p>
<p>Don Juan Andrés de Temes Prado, hijo de don José Joaquín y de doña Isabel Prado, y su esposa doña María Luisa Albiz, abuelos de don Isidoro Temes Sáenz, apadrinaron a don Ysidoro.</p>
<p>Doña Ángela Santamarina Alduncín, Marquesa de Atalaya y Bermeja, decide hacer en el Couto una Capilla para guardar los restos mortales de sus familiares, y un museo para exponer los recuerdos familiares, sus colecciones y piezas valiosísimas.</p>
<p>ASILO SANTO ÁNGEL DE OURENSE<br />
Pero no satisfecha con el fin para el que había creado aquella obra tan grandiosa, sensible a las necesidades de su tiempo decidió fundar un asilo para niñas huérfanas, para lo que contactó con las Religiosas Calasancias quienes creyeron que encajaba perfectamente dentro de su carisma impulsado por el sacerdote ourensano P. Faustino Míguez, quien por cierto sería beatificado por Juan Pablo II el 25 de Octubre de 1998. Esta fundación acogería a las niñas desde los cinco años, para inculcarles educación, formación cristiana, así como todas y cada una de las actividades del hogar, y demás labores propias del seso.<br />
Los escasos los recursos con los que contaban las religiosas para atender a las niñas y nuevas exigencias culturales y educativas, les planteó la necesidad de hacer un nuevo Colegio. El Asilo pasó a llamarse Colegio ‘Santo Ángel’ y se abrió no sólo a las huérfanas sino también a internas y externas de cualquier clase social.<br />
El Colegio sufrió una nueva transformación al convertirse en un Centro integrado para impartir Preescolar, EGB y Bachillerato, con más de mil alumnas y 170 internas, en su mayoría hijas de emigrantes.</p>
<p>LA BIBLIOTECA DE ‘REY SOTO’ COSTEADA POR LOS SEÑORES TEMES SANTAMARINA<br />
La que se consideró desde siempre como biblioteca del sacerdote y bibliófilo don Antonio Rey Soto, hoy acogida en el pontevedrés Monasterio de Poio, se debía a distintas procedencias: En buena parte don Antonio la había adquirido luego de su estancia en Cuba y Guatemala, entre 1920 a 1925, donde llenó sus arcas, incrementándola luego en Madrid, en el período de 1930 a 1936. Esta fue saqueada en la guerra civil y devuelta casi en su totalidad gracias a la intercesión de Castelao.</p>
<p style="text-align:justify;"><em>&#8216;&#8230;Estiven na biblioteca de Rey Soto, fronte a praza do Trigo, no ano 1957. Subín alí co meu amigo Xoán Álvarez Blaco, de Xunqueira de Espadañedo, que lla esgaba catalogando. De seguida apareceu o ilustre bibliófilo, embutido na súa inmensa sotana, coa súa gola ribeteada de vermello e co seu mirar lacrimoso e sensual de poeta modernista. Puxo nas miñas mans un exemplar da Odisea e díxome: &#8220;Mira, está encadernado en conchas mariñas. Acaríciao, que acaracias a vestimenta dun testáceo das praias de Anatolia. Se o chegas á orella, tamén podes escoitar nos teus adentros o rumor do mar Exeo&#8221;.</em><br />
<em>Probei e nada sentín, agás o xordo balbordo das campás da catedral tocando a vésperas. Pero a emoción embargoume. Tiña nas miñas mans unha valiosísima peza bibliográfica, tal vez a única. Minto se non digo que aquel albor campaneuiro se trocou maxicamente nun inmenso rumor dos mares da nosa vella cultura mediterránea. Fun atrapado naquel intre polo fermosísimo canto das sereas de Ulises&#8217;.</em> (Victor Campio Pereira, La Región, 18 de Mayo de 1997).</p>
<p>La trasladó al palacete de Santo Ángel, y en los años posteriores, hasta el fallecimiento de doña Angelita, quedó instalada en su totalidad en la casa propiedad de la familia de don Isidoro, edificio entre la Fuente Nueva y Tras del Cristo, en la hoy popularmente conocida Praza do Trigo, que si se denomina la plazoleta contigua, confluencia entre san Pedro, y Tras Palacio, hoy Cisneros. Dejar por asentado que la reysotiana biblioteca había sido costeada entre 1900 a 1920 por don Isidoro y su esposa doña Angelita, atentos a las sugerencias de quien fuera su hombre de confianza.<br />
Don Antonio Rey Soto inició contactos con el Ayuntamiento de Ourense para cesión de su biblioteca, y en contra donación buscaba seguridad a su futuro. La Corporación poco sensible dejó enfriar la negociación, cuando los marqueses y el mismo Rey Soto pretendían que el edificio de Santo Domingo acogiera la biblioteca con el nombre de Fundación Vasco Díaz Tanco. Por todo ello, sumando la ausencia de autoridades locales en las honrras fúnebres por doña Angelita, don Antonio dejó la biblioteca en la casa de los Temes en la Fuente Nueva y se fue para Santiago, donde su salud y su economía se deterioran hasta tal extremo, que los PP Mercedarios le ofrecieron acogerlo en Poio, ‘condicionado’ al compromiso de cuidar la biblioteca.<br />
Dos desconocidos comisionados se trasladaron a Ourense, e instalados en el edificio con riguroso sigilo en dos días y sendas noches colocaron en cajas la importante biblioteca libro a libro, y a continuación con nocturnidad fue cargada en dos camiones enviados al efecto, y transportada al Monasterio de Poio. La Corporación no correspondió con ourensanismo, algo que desgraciadamente viene repitiéndose, y que sangrantemente se recrudece: bibliotecas, piezas y valores arquitectónicos, olvidados y ninguneados. ‘Ourense devora a sus hijos’ se vertió en la prensa de la época.</p>
<p>CAPILLA DEL ASILO SANTO ÁNGEL DE OURENSE<br />
La toma fotográfica de la izquierda corresponde con la cumbrera del único retablo de la capilla, que porta sendos marmóreos escudos, acolados y timbrados ambos con único y común broncíneo yelmo perfilado a la derecha. El escudo de la izquierda de muy dificultosa lectura, nos obliga a arriesgamos a la hora de explicarlo:<br />
(s.XX): ‘Cuartelado con la cruz de los Ribadeneira porta en el primer cuartel las armas de los Andrade y Santamarina, los Alduncín en el segundo, los Valcárcel en el tercero y la cruz que es de los Pereira en el cuarto. El escudo de la derecha es de cuartel único y porta las armas de los Temes’.</p>
<p>La fotografía de la derecha son las broncíneas hojas de la puerta de acceso a la cripta, que en sendos rombos se encuentran grabados los siguientes escudos :<br />
(s.XX): En la hoja izquierda: ‘timbrado con corona de marqués las armas de los Temes’.La de la derecha: ‘También timbrada con corona de marqués escudo partido con las armas de los García y Santamarina’.<br />
‘ISIDORO DE TEMES I SAENZ 1850-1918 EJEMPLO D CABALLEROS  I D CRISTIANOS’.<br />
Sobre el frontal con letras doradas reza esta inscripción grabada en el marmóreo túmulo de don Isidoro , cuyo cuerpo embalsamado en Madrid, a donde había viajado acompañando a Rey Soto;  se encuentra bajo el piso de la capilla en subterránea cripta, al igual que los restos de doña Angelita y de su tía doña Dolores Santamarina Valcárcel.<br />
“Se observa diafanamente un cordón linaje de los ‘eléctricos’ que en ayuda de Patrimonio aporta ‘seguridad y belleza”.<br />
Las garras de la broncínea águila semeja ayuda a soportar el túmulo, amparan el escudo de los Temes.</p>
<p>HERMOSO Y SENCILLO MONUMENTO FUNERARIO DE DOÑA ANGELITA LA MARQUESA DE ATALAYA BERMEJA, CONDESA DEL VALLE DE OSELLE<br />
Lateral izquierdo de la capilla: Escultura funeraria para la que “como ayuda e ‘imprescindible soporte’ otro cordón linaje de los ‘eléctricos”. Sobre el frontal de la tapa una dorada inscripción reza:<br />
&#8216;DOÑA ANGELA SANTAMARINA ALDUNCÍN DE TEMES QUE FUE TODA PARA TODOS SIN PENSAR EN LA INGRATITUD Y EN EL OLVIDO&#8217;.<br />
En el frontal de la pétrea placa del túmulo presenta escudo en bronce obra de Álvaro de Arce Campo, Coronel de Infantería y farmacéutico, perteneciente al tronco más antiguo  linaje de la casa madre el Pazo de Piñeiro de Chantada, y que en 1933 había contraído matrimonio en la misma capilla con Mª del Carmen Temes. Con varias generaciones intercaladas, los cónyuges compartían el mismo linaje:<br />
(s.XX): ‘Águila real tenante, escudo timbrado con corona de marqués, y cortado por la cruz de los Ribadeneira, presenta en el primer cuartel las armas de los García, los Santamarina están acogidos en el segundo, cuartel con bordura, en este caso de tan solo cinco cruces de san Andrés; los Alduncín en el tercero y los Valcárcel en el cuarto’.<br />
Lateral izquierdo de la capilla: Escultura funeraria para la que “como ayuda e ‘imprescindible soporte’ otro cordón linaje de los ‘eléctricos”.</p>
<p>Sepulcro de Doña Dolores Santamarina Valcárcel. Obra cumbre del cambadense Francisco Asorey (1920), ‘la gran desconocida’; figura de la difunta con ropaje de hábito franciscano, y su cabeza de mármol blanco. Del grupo escultórico-funerario entresacamos detalles: el rostro del Cristo crucificado es fiel copia del rostro del escultor, y el de la dama, es su esposa doña Jesusa Ferreiro, que porta la alianza matrimonial. En el conjunto cabezas de los mendigos viejos, están modeladas con apasionado vigor. El conjunto constituye un paso decisivo para el triunfo que aguardaba a Asorey. En el borde de la tapa sepulcral reza la inscripción:<br />
‘DOLORES SANTAMARINA VALCÁRCEL VDA. VARELA: 1834+1922’.<br />
Faltan calificativos para esta obra cumbre, la ‘gran desconocida’ de Francisco Asorey, ‘la obra de juventud del gran escultor gallego’, tal como la calificó Manuel Chamoso Lamas . Decimos desconocida tal como acontece con el resto del extraordinario conjunto que dejó el matrimonio Temes-Santamarina. Amén del trabajo del cambadense que urge colocar en preferente lugar de sus obras, todo merece un reposado y pronto estudio, máxime cuando los inquilinos de San Caetano y del Pazo del Hórreo prestos acudieron en su ayuda con promesas mil.<br />
Doña Dolores hermana de don Ramón Santamarina Valcárcel, este repetimos nacido en Ourense, y ella bautizada en Triacastela, parroquia de la que era natural su madre, doña Manuela Valcárcel y Pereira; supervisó los trabajos de su propio monumento funerario, nada extraño sin comparamos su fotografía de medio cuerpo rescatada del olvido, y que hoy cuelga en las escaleras de acceso a las estancias superiores del Palacete, esta y su esculpido rostro dos gotas de agua. A la muerte de doña Dolores Francisco Asorey esculpió su inseparable, ‘el fiel pequinés’ a los pies del túmulo sepulcral de esta: su pequeño compañero, que luego de ser inhumada en la cripta, el personal del servicio le encontraron muerto en la alcoba donde había fallecido doña Dolores.<br />
En el artesonado del cuerpo de la torre de la capilla se encuentran escudos en madera y en tela. El cuadrado artesonado situado sobre la entrada principal, está dividido en nueve cuartelas iguales, y salvo las de los ángulos que acogen figuras geométricas desiguales, las otras cinco portan sendos escudos:<br />
(s.XX): ‘En el superior en oro las cinco estacas de los Valcárcel en campo de gules; en el del centro, a su vez cortado, banda de oro engolada en cabezas de dragones de sínople y torre blanca en campo de gules, con bordura de oro con ocho emes en sable, conjunto que también representa a los Santamarina. A su izquierda sobre campo de oro el águila tenante en sable que porta en su pico la leyenda de los Alduncín:“Si Deus nobiscum, quis contra nós”, en oro. A la derecha, partido, árbol con panelas de gules y dos leones afrontados en sable sobre campo de plata, de los Sáenz. Y en la parte inferior los Temes; Tau sobre tres fajas, grupo en oro en campo de gules’.</p>
<p>Escudo en circular vidriera, en la torre de la capilla, datada en Zaragoza en 1924:<br />
(s.XX): ‘Timbrado con un águila tenante de sable explayada, con su pico sujeta una ondulada cinta con la leyenda de los Alduncín:“Si Deus nobiscum, quis contra nós”. Timbrado con corona de marqués y acuartelado con la cruz de los Ribadeneira. En el primer cuartel las armas de los García y Santamarina: en plata garza de sable, y castillo sobre ondas con brazo armado saliendo de los torreones, y en bordura de gules ocho cruces de san Andrés de oro; el águila tenante de sable de los Alduncín, en el segundo, las cinco estacas de oro sobre campo de gules de los Valcárcel en el tercero, y en el cuarto tres fajas de sínople en campo de oro, de los Rivera’.</p>
<p>En el hueco de la torre, que en su día estuvo en lugar de honor, cuelga el único escudo en tela que se conserva, cuartelado y sus armas coincidentes con el escudo de la parte derecha del portalón de la capilla del Pazo da Pousa, en Vilaseco:<br />
‘Quiroga, Temes. Mosquera y Somoza’. Este timbrado con afrontado yelmo, y aquel perfilado a la derecha; ambos empenachados.</p>
<p>RAMÓN JOAQUÍN CESAREO GARCÍA-SANTAMARINA VALCÁRCEL Ourense 25-2-1827, (+) Buenos Aires 24-8-1904<br />
Don Ramón de Santamarina siempre anduvo solo, como el viejo toro patriarcal, nunca tuvo socios sino habilitados, y no daba dinero a riesgo de favorecer a haraganes; generaba trabajo para hacer hombres; el dinero si lo donaba para la comunidad: iglesias, escuelas y hospitales, hoy monumentos en Tandil, Laprida, y en otras localidades.<br />
El templo del Santísimo Sacramento, que aportó para su construcción. Y erigió, también en Tandil, las capillas de Santa Gemma, la de la Gruta de Lourdes y la de Don Bosco, amen de ‘la capilla del Hospital Ramón Santamarina’: En el pasado 5 de abril la tandilense comunidad parroquial de Santa Ana fue celebró el día mayor de los festejos conmemorativos del centenario de la fundación de esta, una verdadera joya, la única de estilo gótico de la ciudad, pensada originalmente como espacio de culto del Hospital Municipal, donada por don Ramón Santamarina, en honor a su segunda esposa doña Ana Irazusta Alduncín, de ahí su advocación sea a Santa Ana.</p>
<p>DON RAMÓN SANTAMARINAY LA TORRE DE HÉRCULES<br />
El 25 de febrero de 1827   Ramón Santamarina fue bautizado en la Parroquia de Santa Eufemia la Real, de su ciudad natal., y  no así su querida hermana Dolores, que fue bautizada en la lucense Triacastela, municipio en el que procedían los ancestros paternos de su madre Manuela Valcárcel y Pereira. Ramón con diecisiete años parte para Argentina  tan solo con lo puesto, aunque cargado eso si con amarguras mil después de casi nueve años de suplicios: testigo del suicidio de su padre el 3 de abril de 1835 en la Torre de Hércules en La Coruña:<br />
En el coruñés entorno de la Torre de Hércules, rugía el mar sombrío  salpicándola con la espuma de sus olas, el triste capitán le dijo al niño: Hijo en  mí se cierra el pasado que se derrumba, y tú eres el futuro que debes  reconstruirlo, por que la fortuna no está en, las propiedades ni en la hacienda, sino en el hombre animoso y económico…<br />
Unos sencillos versos de puño y letra de don Ramón dicen:<br />
‘Llevole su padre, al sitio fatal, para allí sumirle, en triste orfandad. En un buque luego, se pudo embarcar. Y allí lo hacinaron, como vil costal, que a orillas del Plata, de la Europa se va, para ser vendido, después de endeudar. Aquel huérfano humilde, es hoy en señor, y al honrado trabajo, debe tal posición’  .</p>
<p>Su vigor y curtida tenacidad le abrieron camino para forjar una gran fortuna.<br />
Huérfano de madre seis meses después, despreciado y maltratado por sus tíos maternos, y escapado del hospicio de Santo Domingo de la ciudad del Apóstol. La corbeta ‘La Española’ lo lleva hasta el Río de La Plata, arribando al puerto de Buenos Aires el 20 de Agosto de 1844 , y en el  mes de Marzo de 1845 llega al Tandil. Y luego de no pocas vicisitudes que no vamos a relatar, en 1857 es elegido componente de Corporación municipal. A su fallecimiento su familia donó el Hospital a Tandil.<br />
En 1860 nace su primera hija, Elena, que muere en agosto de 1864. Luego, el 15 de mayo de 1861 nace su hijo Ramón (el 2° que lleva su nombre); el 28 de mayo de 1862 nace José y el 24 de enero de 1863 su hija Angelita, ambos fruto de su primer matrimonio con doña Ángela Alduncín y Gaspui, natural de la guipuzcoana Berástegui con quien formaliza su casamiento apenas llega la visita del Cura Vicario, en 1864. Ramón Santamarina tiene entonces 34 años, y ella 25 años.<br />
Su holgada situación le permite a don Ramón viajar a España, y en 1864 por segunda vez, para dejar a sus hijos mayores, Ramón, José y Angelita para estudiar en los Escolapios de Celanova (Ourense), colegio instalado en parte de las dependencias del desamortizado Monasterio de San Salvador, y siempre bajo la tutela de su hermana Dolores que hacía tiempo retornara de Argentina. Esta se había casado en primeras nupcias con don Rafael Vidal del que enviudaría. Ángela permanece en casa de su tía y ya no vuelve al país, salvo esporádicos viajes con breves estancias. Es tutelada por su tía Dolores y por su segundo marido, don Antonio Varela Bahamonde. Al mismo tiempo Dolores le envía y encomienda a Ramón su único hijo del primer matrimonio, Alejandro bautizado en Ourense el 6-11-1843 , que fallecería en Tandil en 1860.<br />
Los hermanos Ramón y José Santamarina Alduncín retornaron en 1872 a Tandil para proseguir estudios superiores en los Jesuitas. Y ya residente en Buenos Aires, en 1880 Don Ramón viajaría de nuevo a Europa: España y Paris, acompañado por su esposa Ana Irazusta.<br />
A doña Angelita erróneamente la apellidaban Varela, por estar tutelada en Ourense por doña Dolores, la hermana menor de don Ramón, casada esta en segundas nupcias con don Antonio Varela Vaamonde, apellido que le otorgaron a la sobrina de su esposa, a la que criaron estos como si fueran sus padres.<br />
Fue intensa y cariñosa la relación entre los hermanos Santamarina-Alduncín/Irazusta, pero mucho más especial entre Ramón, Angelina y José, los Santamarina Alduncín. Ramón, el primogénito que sucedió a su padre, en Tandil, Angelita en Ourense, y José que cambió los aires americanos por los europeos, se casaría con una dama inglesa y asentó en Paris ciudad que acogió sus restos mortales. Muy relacionado con el mundillo cultural parisino, llegó a poseer una de las más importantes pinacotecas de Europa, colección que a su muerte fue vendida.<br />
Al enviudar don Ramón se casa con Ana Irazusta Alduncín, sobrina de su primera esposa doña Angelita, con la que tuvo larga prole, ordenando plantar en sus tierras de ‘La Indiana’ un olmo por cada hijo.<br />
Tandil agradecido a sus infinitas bondades, le erigió un broncíneo monumento el 10 de marzo de 1912, en los jardines del Hospital Municipal ‘Ramón Santamarina’, obra del célebre escultor español Miguel Blay Fábregas, autor entre otras en España del monumental conjunto en honor al rey Alfonso XII (1919), en el Parque del Retiro, y los grupos de la fuente de la Plaza de España, en Barcelona.<br />
Lo dicho prueba que sus vínculos con Galicia, y con su Ourense natal no se rompieron, todo lo contrario, se reforzaron con repetidos viajes a Ourense para estar con su hermana doña Dolores y con su hija doña Angelita, quien con veinte años casaría el 1-10-1884 en el templo de Santa Eufemia la Real del Centro, con don Ysidoro María Concepción, Ramón de Temes y Sáenz, natural de Ourense, de treinta y cuatro años, abogado aunque no ejerció como tal. Boda a la que según lo vertido en la partida sacramental no asistió don Ramón.<br />
La ‘Estancia Bella Vista’, construida en 1880 por los constructores Alduncín es una casona colonial con 35 dormitorios, 16 cuartos de baño, dos comedores una sala grande y dos más chicas, con patio interior.<br />
Cinco presidentes han visitado la Estancia tandilense. En el lugar se guarda la carreta con la que a mediados del siglo pasado llegó a Tandil Ramón Santamarina.<br />
En la estancia se custodia en un templete en urna de vidrio, una de sus carretas, instrumento decisivo de su trabajo y fortuna, mejor cartel y ejemplo de nobleza y trabajo.<br />
La exitosa trayectoria social y económica de Santamarina se dirime en un cuadro de doble entrada caracterizada en su caso por representar un exponente de la inmigración gallega temprana y un intermitente accionar empresario atento a coyunturas favorables para acceder a la propiedad de la tierra que le permitieron engrosar un formidable patrimonio territorial que al momento de su muerte alcanza a 33 estancias distribuidas en los partidos del sudeste de la provincia de Buenos Aires y otras provincias argentinas.<br />
La poderosa firma &#8220;Santamarina e hijos S.A.&#8221;, se dedicó a negocios bancarios, comisiones y consignas de frutos del país, explotaciones industriales y administraciones urbanas y rurales. Esta se volcaba con la iglesia de Tandil, pero también lo hizo con el hospital, escuelas, y otras instituciones sociales y culturales. Muchas fueron las pruebas de ello, como por ejemplo el referido Hospital.<br />
Como no entraba en sus pretensiones el jugar a la política, si tuvo oportunidad siendo propuesto por sus convecinos para ocupar cargos, a los que si sirvió, únicamente desde su estatus de pionero de las tierras argentinas, país al que amó entrañablemente.</p>
<p>&#8220;En la ciudad de Tandil a los 25 días de abril de 1909.<br />
Reunidos los firmantes en el Hospital Ramón Santamarina erigido por la Sra. Ana Irazusta de Santamarina en memoria de su esposo. Realizando el propósito de estricta justicia expresado en el acta de fundación de simbolizar con este recuerdo de piadoso respeto y acendrado afecto los sentimientos de generosidad y altruismo que adornaban al fundador de la familia Santamarina y el de rendir cumplido tributo a su vieja predilección por el Tandil donde desenvolvió sus energías alcanzando la posición y el prestigio que ha legado como útil enseñanza a los suyos y una vez bendecida por Monseñor Juan Nepomuceno Tezzeto, Obispo de La Plata, siendo padrinos el Dr. José Santamarina y la Sra. Sofía Tezzeto de Santamarina, se declarará inaugurado este Hospital construido sobre terrenos donados al efecto por el Dr. José Santamarina.<br />
De acuerdo con la nota de donación fecha 15 de junio de 1907 y mediante los requisitos legales del caso, este Hospital es donado al Municipio del Tandil&#8217;.</p>
<p>Al cierre de este compendio para la Revista de la Asociación de Genealogía, Heráldica y Nobiliaria de Galicia, basado principalmente sobre los linajes de los García, Santamarina,Valcárcel, Moscoso, Alduncín, Temes, Sáenz; así como la vida y obras de sus titulares; aún no se habían iniciado los actos conmemorativos del primer siglo de la inauguración del tandilense ‘Hospital Municipal Ramón Santamarina’.<br />
Don Ramón Santamarina ha protagonizado una de las estampas humanas más vigorosas y recias de la obra gallega en América. Pocos pueden aventajarle en su hidalguía, en su ímpetu y en su espíritu creador, y al mismo tiempo pocas vidas y obra como la suya, tan impregnadas de dulcedumbre, emoción y espíritu gallegos. La mejor prueba de todo cuanto decimos es la fuerza gallega y su trascendencia, ya que su recuerdo perdura todavía hoy con trazos indelebles.<br />
Muchas y variadas las huellas de los Santamarina: Las estatuas de la Plaza Independencia de Tandil fueron llevadas (1913-1917) a la ciudad gracias al refinado gusto de un mecenas, el Intendente don Antonio Santamarina Irazusta, nacido en Tandil el 18-8-1880, en ocasión de la remodelación y ampliación de la Plaza Principal e inauguración del nuevo edificio de la Escuela. El mobiliario urbano y ornamental, s. XIX, importado de Europa, es suma de diseño, arte e industria.<br />
En la ‘Estancia Sans Souci’, donada por la familia Santamarina al gobierno de la Provincia para ser utilizado en actividades educacionales, funcionó allí el Instituto Superior de Educación Rural que luego sería la Dirección del Interior de la Policía provincia. El casco es un importante testimonio de una época del país y de un estilo de vida de una clase social.<br />
No extraña que la municipalidad tandilense diera su nombre a la central, ancha, y principal arteria de la ciudad, compartiendo honor y complementándola con Colón y Simón Bolivar; casi nada.<br />
Los hijos de don Ramón siguieron su ejemplo, especialmente el Dr. Ramón Santamarina, diputado nacional por Buenos Aires; ministro de este estado en la intervención del Dr. Lucio V. López; presidente del Banco de la Nación, que llevó a cabo la instalación de una poderosa industria de derivados lácteos, así como una inmensa plantación en la llanura de más de un millón de árboles de las más variadas especies, con lo que cumplió el elevado pensamiento de su progenitor. Como presidente de la &#8220;Sociedad Rural Argentina&#8221;, se le debe la aplicación del suero anti-carbuncoso y la exportación de los ganados a los puertos ingleses. En fin, ha sido uno de los más valiosos directivos de esa importante compañía argentina.<br />
Entre los nietos del famoso hacendado gallego descollaron los tres hermanos Jorge A. Santamarina (1891-1953) Diputado por la provincia de Buenos Aires; presidente del Banco de la Nación Argentina; ministro de Hacienda; miembro de la Junta reguladora de granos; vicepresidente desde 1936 de la empresa &#8220;Santamarina e Hijos S.A.&#8221;. Enrique Santamarina Irazusta (1880-1937), fue vicepresidente de la República Argentina en el gobierno del general Uriburu. Antonio Santamarina Doctor en Derecho y Ciencias Sociales; concejal de Buenos Aires; diputado nacional por Buenos Aires; Intendente municipal de Tandil; de la Convención constituyente de la provincia; senador; miembro del directorio de importantes empresas mercantiles e industriales.<br />
Don Antonio hombre de exquisita sensibilidad y cultura, reunió una de las más valiosas colecciones de cuadros y de impresos únicos, parte de la cual fue donada a instituciones oficiales.<br />
Hijos de don Ramón Santamarina Valcárcel.<br />
Los Santamarina Alduncín:<br />
Ramón (Tandil)(*)15-5-1861; José (Tandil) (*) 28-5-1862; Angelita (Tandil)    (*) 24-1-1863.<br />
Los Santamarina Irazusta:<br />
Ana (Tandil) (*) 7-10-1868; Enrique (Tandil) (*) 8-2-1870; Josefa (Tandil) (*) 6-12-1871; Dolores (Tandil) (*) 12-10-1874; María (Tandil) (*) 21-8-1876; Elena (Tandil) (*) 26-9-1878; Antonio (B. Aires)(*) 17-8-1880; Elvira (B. Aires)(*) 1882; Arturo (B. Aires) (*) 1883; y Jorge también en B. Aires.</p>
<p>Por último para cerrar el capítulo de don Ramón, si ejercieron cargos públicos sus hijos que descollaron; uno fue diputado, como queda reflejado, y vicepresidente de la República,  pero también ministros, diputados, senadores, y otros, escritores, artistas, etc. Fallecido don Ramón en 1904, dos años antes había reunido a gran parte de sus descendientes, conminándolos a mantener la unión familiar por encima de los avatares de la vida . Anuncioles a su manera que a su vida le pondría fin. Prosiguió la huella que le dejó su padre en el camino, aunque dejemos asentado, sin profetizar, que su grave enfermedad le precipitó, él si acudió a su cita solo, a su ‘herculina torre bonaerense’. Y así cuando la vida parecía sonreírle y gozaba de la unánime simpatía y admiración de todos cuantos conocían su tesón y su obra, el infausto 23 de agosto del referido año de 1904, puso fin a su vida. Su entierro al día siguiente, fue una impresionante y multitudinaria manifestación de duelo.<br />
En principio había elegido Tandil para acoger sus restos mortales, pero descansan en el Cementerio de La Recoleta, en Buenos Aires. Se sabe que en las bóvedas del tandilense sepulcro de la familia Santamarina se empleó mármol de Carrara. Además entre los monumentos funerarios de especial interés en el Cementerio Municipal, como las sepulturas del Coronel Benito Machado; el de la familia Chapar, muertos en la matanza del Tata Dios; el de la familia Esquerdo-Figueroa-López-Machado, viene referenciado el de la Familia Santamarina, ‘familia benefactora de la ciudad’.<br />
Durante la Feria del Libro de Tandil el 22 de Agosto del año 2004, su descendiente Ramón Santamarina Nelson, disertó sobre su antepasado con la conferencia: ¿Porqué fue Ramón Santamarina al Tandil?, en el marco de los actos organizados en Tandil por el Centro Cultural Universitario, en homenaje a Ramón Santamarina al cumplirse 100 años de su muerte. En la actualidad el municipio tandilense acoge a 115.000 habitantes.<br />
En su tandilense estancia ‘Bella Vista’ se musealizó un habitáculo de cristal apropiado, para ‘su carreta’, la que lo movió por tierras argentinas iniciando su brillante carrera de un ourensano más, pionero en el país hermano. Sus descendientes la atesoran, y consideran como la mejor herencia que les dejó. Y con ella su lema:<br />
‘Entereza en la adversidad, constancia y honradez en el trabajo, y en la prosperidad, tolerancia y bondad’.</p>
<p>Pidió a los más de 900 descendientes conservarán la unión entre la familia por encima de las vicisitudes y el azar de la vida. ‘Solo unida será grande y fuerte y acrecentará su prosperidad’. Sus descendientes creen que en la ‘carreta’ que acoge ‘Bella Vista’ simboliza su lema.<br />
Entre las sociedades y establecimientos de la firma Santamarina e Hijos destacan:<br />
Bella Vista, La Colina, La Elvira, La Energía, La Fortuna, La Gloria, La Providencia, La Totora, La Voluntad, Las dos Rosas, Las Gaviotas, Los Ángeles, Los Gauchos, Meriland, Ramón I, San Alberto, San José y San Ramón, San Pedro, Santa Elena y Sarah.</p>
<p>ARGENTINA: ASOCIACIÓN CIVIL ‘RAMÓN SANTAMARINA Y VALCÁRCEL’<br />
La realidad abruma; los descendientes del ourensano, insistimos no vasco, don Ramón Santamarina parece son fieles cumplidores del testamento recibido hace algo más de un siglo. Y así con el fin de perpetuar la memoria del ourensano y su pionera labor en Argentina, constituyeron la asociación para también preservar la tradición familiar, que tiene por objetivo : ‘Fomentar el conocimiento entre todos los descendientes, sobre los objetos, documentos, etc., así como las actividades, los antecedentes históricos y genealógicos. Y en el ámbito no familiar el estimular en la línea de los valores humanos, la capacitación y el desarrollo multidisciplinar tanto en las personas como en las instituciones’.</p>
<p>En la Comisión honoraria constan: don Miguel María Antonio Ramón Santamarina Acosta, como presidente, y los vocales don Carlos Pacheco Santamarina, doña Mercedes Santamarina de Riglos, doña Helena Teresa Santamarina de Alzaga y don Emilio Jorge Santamarina Alvear. Y en la Comisión directiva-ejecutiva figura como presidente don Eduardo Antonio Santamarina, vicepresidente don Marcos de Estrada y don Tomás Joaquín de Anchorena; En secretaría don Ramón Santamarina y doña María Marta Larguía de Arias , y en la tesorería don Eduardo Santamarina y doña Susana María Elisa Santamarina. Y en las vocalias entre otros a: don Enrique Alfredo Santamarina, doña Magdalena Teresa Santamarina de Moss, don Carlos Marcelino Santamarina, don Ángel Santamarina, don Arturo Enrique Santamarina y doña Diana María Braceras Santamarina, etc.</p>
<p>OURENSE Y TANDIL, CIUDADES ABOCADAS A HERMANARSE<br />
Aún cuando a don Ramón Santamarina Valcárcel no lo dejara reflejado en sus últimas voluntades, ni seguramente en la reunión que con sus descendientes mantuvo en el año 1902, lo ‘ordenara’, celebraría sin lugar a dudas el hermanamiento tandilense ourensano. Él dejó huella profunda en Argentina, especialmente en Tandil y en el Orense argentino. Para su hija, la tandilense doña Ángela Santamarina Alduncín, Ourense estuvo y está agradecido por su altruista labor en pro de los menos favorecidos y por su mecenazgo en apoyo de iniciativas en pro de ciudad. Ahora los políticos a ambos lados del ‘charco que nos une’, que repiten, a los que tanto les gusta pasear representándonos, tienen la palabra; debieran corresponder y comportarse como don Ramón Santamarina Valcárcel, de quien tendría que haber escrito Daniel Avellaneda en el diario Clarín: ‘Era un ourensano responsable y tozudo’. Hasta deportivamente el Deportivo Santamarina que lleva el nombre del ourensano, como el club gallego C.D.Ourense, tienen que dejar asentado que también el futbol debe hermanarnos.</p>
<p>EL ORENSE ARGENTINO<br />
En el partido de Tres Arroyos fundaron una localidad con el nombre de Orense, en homenaje al pueblo natal de Don Ramón, como reflejan los archivos en Tres Arroyos, del ‘antiguo reino de Galicia, España’, pero en particular a la dueña de las tierras de aquella zona Ángela Santamarina de Temes, donante de tierras para construir la estación ferroviaria, se ha distinguido por sus obras de beneficencia en la citada ciudad gallega.<br />
Hoy Orense es una localidad y balneario en el sur de la provincia de Buenos Aires. Su población actual ronda los 3.000 habitantes.<br />
El ‘Balneario Orense’, de gran atractivo turístico en la costa argentina, surgió a escasos 16Kms. de Ourense, en la denominada Punta Desnudez. La propuesta de fundación fue recibida por el Gobierno Provincial el 19 de diciembre de 1913. En realidad fue fundada el 9 de Septiembre de 1913 propiciada por el asentamiento de gallegos y vascos, e inicialmente por el ourensano don Ramón Santamarina al cual pertenecieron gran parte de estas tierras, el ‘vasco’ como lo apodaban también en Tandil.<br />
Los antiguos pobladores del Ourense argentino celebran el aniversario de su fundación cada 9 de noviembre. Estaría mejor si fuera el 11, san Martiño.<br />
Por ello hoy en día los medios de comunicación argentinos incurren en el permanente y craso error de tratar a don Ramón Santamarina como que ‘Era un vasco responsable y tozudo’, decía recientemente el bonaerense ‘El Clarín’ , o en el otro importante diario bonaerense La Prensa, que al dar cuenta de la muerte de Ramón Santamarina, decía que: ‘…había nacido en una de las provincias vascongadas’. Medios de comunicación que se apoyan en lo más fácil, el considerar que don Ramón también sería vasco por cuanto sus dos esposas eran de ascendencia alavesa, de Berástegui, de una de tantas familias vascas asentadas en la provincia de Buenos Aires.<br />
Referente a ‘Balneario Orense’, en sus comienzos era un vasto campo dividido por un arroyo rebautizado como arroyo Cristiano Muerto. Y su historia se remonta a los primeros emigrantes oriundos de la región gallega que comenzaron a instalar casillas de madera a pocos metros de la costa. En 1948, se contrató a un ingeniero que proyectara un balneario en Punta Desnudez. Tres años después se procedió a la realización al primer reparto de lotes del Balneario Orense. A partir de allí, la villa comenzó a crecer de manera más ordenada, aunque nunca perdió su gran tranquilidad y el encanto de lo agreste en un marco de escasa urbanización, en una playa de particular diseño semicircular, donde las pocas edificaciones del lugar abrigan la plazoleta principal que en reciente estadística no alcanzan a 250 las viviendas existentes. Es un paisaje imperdible y un paseo obligado para todo turista que llegue al Orense argentino .<br />
Que la corporación municipal de la gallega Ourense haya acordado hermanarse con la argentina Orense en honor al ourensano don Ramón Santamarina Valcárcel, además su ‘Balneario Orense’ le debe mucho a doña Angelita que cedió terrenos para su creación; ello no quita que por su población, sobre 115.000 habitantes, por interés, monumentalidad, además por las múltiples huellas y donaciones hechas a Tandil por don Ramón y sus hijos, los Santamarina Alduncín y los Santamarina Irazusta, que nacieron casi todos en esta ciudad; hubiera sido más lógico el hermanamiento Ourense-Tandil, o como más acertadamente con ambas localidades.</p>
<p>MAS HUELLAS DE LOS SANTAMARINA ALDUNCÍN-IRAZUSTA<br />
Laprida, localidad fundada el 16-9-1889, perteneciente al partido del mismo nombre. En la actualidad acoge a unos 8.000 habitantes.<br />
En el año del señor de 1896 un grupo de damas de Laprida formó una comisión con el fin de dotar de iglesia al pueblo. Luego de varios peregrinajes y cuando el desánimo estaba cundiendo y minando las pocas esperanzas, se produce en 1898 la providencial visita de don Ramón Santamarina y de su esposa doña Ana Irazusta. Estos asisten a la reunión de damas y se comprometen a desembolsar el dinero preciso para la construcción del templo, de allí que la iglesia tenga como principal adoración a ‘Santa Ana’ en honor a la señora esposa de don Ramón.<br />
Laprida, Tres Arroyos, partido al que pertenece Orense y su Balneario, y Tandil cierran el triángulo de influencia de don Ramón, sin olvidar que en 1910, en el argentino partido de Necochea, se fundó la pequeña localidad que se llama Ramón Santamarina, en honor al hijo del ourensano universal. En 1834 Marcelino Rodríguez obtiene el campo al caducar los derechos, los terrenos son solicitados por Ramón Santamarina –hijo-, fundador de esta pequeña localidad que en el año 2001 solo acogía a poco menos de 500 habitantes.</p>
<p>EL CLUB DE FUTBOL ‘RAMÓN SANTAMARINA’<br />
pEl 20 de Diciembre de 1913 se fundó tandilense equipo de fútbol  ‘Club Ramón Santamarina’, que ya fallecido el ourensano don Ramón, sería también en honor a su hijo Ramón, de nacimiento argentino pero de educación escolapia celanovense-ourensana. En 1991 pasó a denominarse Club Social y Deportivo Santamarina, pero los ‘aurinegros Santa’, que así lo jalea la forofada, todo parece tal como recogía la prensa argentina a finales del pasado año, retomarán su original denominación: ‘Ramón Santamarina’, y podría disponer de ‘cancha’ y terreno de entreno propios, sede social, etc. El Deportivo Santamarina participa en el Torneo Argentino B con otros 47 clubes.<br />
El equipo, ‘Club Ramón Santamarina’ de Tandil, que inspirara el ourensano don Ramón Santamarina, cumplió el pasado 15 de Diciembre 2008, 95 años, y aunque el 20 de agosto de 1999 estuvo abocado a la desaparición, e  incluso se procedió a su subasta por orden judicial, no se culminó dado el paso a frente de nuevos dirigentes que se hicieron cargo del club, y que por cierto ahora se denomina Deportivo Santamarina, manteniendo desde su fundación los mismos colores.</p>
<br />  <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gocomments/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1561/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/comments/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1561/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godelicious/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1561/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/delicious/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1561/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gofacebook/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1561/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/facebook/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1561/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gotwitter/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1561/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/twitter/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1561/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gostumble/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1561/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/stumble/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1561/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godigg/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1561/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/digg/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1561/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/goreddit/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1561/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/reddit/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1561/" /></a> <img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=estudiosgenealogicos.wordpress.com&amp;blog=5253590&amp;post=1561&amp;subd=estudiosgenealogicos&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2012/01/02/heraldica-y-genealogia-ourensanas-familia-temes-saenz-santamarina-alduncin/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
	
		<media:content url="http://1.gravatar.com/avatar/f5df760c8de435f435f7aeb6147827bf?s=96&#38;d=identicon&#38;r=G" medium="image">
			<media:title type="html">xosericardo</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2012/01/angelita-3.jpg?w=225" medium="image">
			<media:title type="html">ANGELITA-3</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2012/01/angelita-15.jpg?w=224" medium="image">
			<media:title type="html">ANGELITA-15</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2012/01/angelita-141c2aa1.jpg?w=175" medium="image">
			<media:title type="html">angelitA 14(1ª)</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2012/01/angelita-142c2aa.jpg?w=184" medium="image">
			<media:title type="html">ANGELITA 14(2ª)</media:title>
		</media:content>
	</item>
		<item>
		<title>VIAJE A LA CUNA DE LOS CERVATO OURENSANOS  Maside y las señas de identidad cervato zamoranas</title>
		<link>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2011/12/15/viaje-a-la-cuna-de-los-cervato-ourensanos-maside-y-las-senas-de-identidad-cervato-zamoranas/</link>
		<comments>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2011/12/15/viaje-a-la-cuna-de-los-cervato-ourensanos-maside-y-las-senas-de-identidad-cervato-zamoranas/#comments</comments>
		<pubDate>Thu, 15 Dec 2011 20:00:54 +0000</pubDate>
		<dc:creator>xosericardo</dc:creator>
				<category><![CDATA[Teoría]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/?p=1298</guid>
		<description><![CDATA[A los bisnietos del cervato José Porto Román, los masidaos: Mª Emma, Rosalía, Francisco y José Benito Rodríguez Porto. A los Porto Fernández, naturales de Cenlle; y a los argentinos Suárez Porto. Y a los tataranietos del también cervato Francisco Unzueta Bobillo: Francisca, José, Isabel, Ángel y Sara López Lois, hijos de Secundino y de [...]<img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=estudiosgenealogicos.wordpress.com&amp;blog=5253590&amp;post=1298&amp;subd=estudiosgenealogicos&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p>A los bisnietos del cervato José Porto Román, los masidaos: Mª Emma, Rosalía, Francisco y José Benito Rodríguez Porto.<br />
A los Porto Fernández, naturales de Cenlle; y a los argentinos Suárez Porto.<br />
Y a los tataranietos del también cervato Francisco Unzueta Bobillo:<br />
Francisca, José, Isabel, Ángel y Sara López Lois, hijos de Secundino y de Carmen, hermana del masidao médico y poeta, Manuel Lois Vázquez (1868-1899).</p>
<p>Obvio es que por respeto al pasado alejados de fetichistas, nos ha llevado a recuperar a nuestros ancestros, secundando lo averiguado en la primera visita exclusivamente genealógica e investigadora; plasmar el devenir de las gentes que nos han traído hasta hoy.</p>
<p>Dos horas de viaje para 214km. para subir desde los 337m. de Maside, el lugar de partida, hasta los frescos 835m. en una no calurosa por no decir fresca veraniega mañana, nos hemos acercado a la hermosa Villardeciervos en plena actividad  por obras de conservación de su patrimonio arquitectónico.</p>
<p style="text-align:center;">LOS UNZUETA BOBILLO Y LOS PORTO ROMAN<br />
La búsqueda de identidad de dos familias masidás con raíces cervato-zamoranas</p>
<p>Un viaje para completar la investigación; a principios del s. XVIII el matrimonio de Antonio Bobillo y de Catalina Devesa, padres de Tomasa que se casaría con un cervato con ancestros navarros, Francisco Unzueta, a su vez padres entre otros de Francisco y de Isabel Unzueta Bobillo.</p>
<p>El 15-5-1831, don Juan Sieiro y su esposa doña Benita González Pereira, apadrinaron a Camila Cándida Rodríguez Unzueta, hija de don José Rodríguez Taboada y de doña Isabel Unzueta. Matrimonió esta en 1859 con Maximino Álvarez, hijo de Jacinto y de Lorenza; tuvieron dos hijas: Mercedes que se casó con don Manuel Alonso de Puga, y Gumersinda Isabel que lo hizo con don Cándido López.</p>
<p>Don Francisco Unzueta Bobillo se casó con doña Benita Losada, vecina de Allariz, hija de don Francisco y de doña Isabel de Castro, esta natural de Santa María de Requeixo de Ambía y aquel de san Vitorio de Allariz. Ya casados se instalaron en Maside, en donde nacería el 2-12-1794 doña Isabel Unzueta que matrimonió en Maside con el de Mouriz-Arcos, don José Rodríguez Estévez, hermano del ilustre Vicario de la Diócesis Ourensana don Ramón Rodríguez Estévez.</p>
<p>El matrimonio tuvo siete hijos, entre ellos el muy querido párroco de san Miguel de Armeses (Maside) don Camilo Pastor (1-5-1816), y a doña Carmen Rodríguez Unzueta, esposa del de Maside don Vicente López Rodríguez, padres entre otros de Secundino López Rodríguez que fue Alcalde de la Villa, que se casaría en la villa de los ‘silleiros’ con Carmen, hermana del poeta y médico municipal de Maside don Manuel Lois Vázquez, bisabuela ente otros de  los carballiñeses López Arocas.</p>
<p>Los López Lois protagonistas de la vida social y política de Maside:</p>
<p><em>‘No mes de Maio do ano 1924, sendo alcalde o doutor Don Benito Rodríguez Pinal, pon ó corrente ós seus tenentes alcaldes do verquido nun informe de Don Xosé Mª Cabaleiro, manifestando que a campá pequena do Reloxo público, estaba fendida, que non servía, propoñendo a urxente reposición, ben refundila ou cambiala por unha nova. Se podían facer xestións co cura da parroquia que dispuña doutra, que se podería mercar por ‘contrato de permuta’.</em></p>
<p><em>Pero logo de tomar posesión como novo alcalde don Anxo López Lois, o luns día 1 de Setembro de 1924, en Outubro dese ano habería de se-lo tamén novo tenente alcalde Don Xosé Mª Cabaleiro, quen fixo, e así se aceptou, a seguinte proposta:</em></p>
<p><em>“Hallándose rota y por consiguiente inutilizada la campana pequeña del reloj público, a propuesta del concejal Sr. Cabaleiro se acuerda mandarla refundir, autorizando al Sr. Alcalde para ello, y que luego el importe de los gastos que dicho arreglo origine se satisfaga con cargo al capítulo XI del vigente presupuesto”O cuñado de don Manuel Lois, don Secundino López, foi alcalde, e tamén os seus fillos: don Leopoldo, Don Anxo, e o outro fillo, don Xosé López Lois, mestre e concelleiro. </em><em>Uns e outros salientaron na promoción e pulo dados ó Concello de Maside, e activos partícipes do devir do Reloxo”</em></p>
<p><em>‘Me hicieron para Maside siendo alcalde de este ayuntamiento D. Ángel Lopez Lois</em><em>&#8216;. </em></p>
<p><em>Así reza o gravación que ordenou ó campaneiro o rexedor municipal, e que puidemos ollar de xeito notarial. No mesmo 1925, xa no mes de Xullo, o día 18, daquelas nada rechamante, foi a mesma Comisión Municipal Permanente que tomou o seguinte acordo:</em></p>
<p><em>‘Que sin pérdida de tiempo se proceda a la colocación de la campana pequeña del Reloj de la Torre del Consistorio en forma tal, que quede colgada y en condiciones de seguridad y estética, en una armazón de hierro según un diseño que el Sr. Alcalde exhibe, hecha ad hoc por el Sr. Concejal don José María Cabaleiro’<a title="" href="#_edn1"><strong>[1]</strong></a>.</em></p>
<p>La tradición masidá de rico sabor dulzón, puede se haya perdido para siempre jamás, pero no es para olvidarla.</p>
<p>Dos familias mantuvieron la antorcha de la dulcería de nuestros ancestros. Rosquillas, cañas, ‘MELINDRES DE CAZO’ y los de ‘HUEVO’. La familia Lois panaderos y dulceros tenían ganada fama. Se perdió con la innecesaria y hasta involuntaria emigración bonaerense de Manuel López González, hijo de Leopoldo y nieto del también dulcero Secundino.</p>
<p>Manuel continuó en la rioplatense ciudad cultivando la fórmula dulcera, aportándola a cuantas festividades familiares o de la argentina sociedad ‘Hijos del Ayuntamiento de Maside’, y regalando a los coetáneos masidaos por Navidades y sin faltar en las frías agosteras argentinas del San Vitorio; fechas obligadas, y otras a mayores.</p>
<p>Manuel, ‘Zepol’, que así firmaba colaboraciones en la prensa ourensana y luego en las revistas de Casa Galicia en Buenos Aires, amen de asiduo colaborador en el devenir de la Asociación Hijos del Ayuntamiento de Maside en Buenos Aires, se hizo cargo de la Secretaria y del gabinete de prensa de ‘Casa Galicia’.</p>
<p>Su hijo Laureano ‘Lani’, cantó la excelencia del dulce de Maside musicando la popular composición poética del también masidao emigrante, Francisco Fernández Araujo, titulada ‘De Maside a Boborás, uno de sus conciertos en Galicia, el primero de ‘Lani’ en la Plaza Mayor de la villa del Arenteiro, frente al magno edificio que fuera de Sergio Porto, con protagonismo y sintonía, nunca mejor dicho, de dos familias masidás de origen cervato<a title="" href="#_edn2">[2]</a>:</p>
<p style="text-align:center;"><em>            </em><em>  De Maside a Boborás               </em><br />
<em>eu sei moi ben o camiño,</em><br />
<em>e tamén o sei moi ben</em><br />
<em>das Neves o Carballiño&#8230;</em></p>
<p align="center">(&#8230;)</p>
<p style="text-align:center;"><em>Do pan ollado de Cea</em><br />
<em>que ven o corpo me pide,</em><br />
<em>dos queixos do Carballiño</em><br />
<em>e os melindres de Maside&#8230;</em></p>
<p>Laureano prosigue con su actividad musical en tierras argentinas:</p>
<p><em>Laureano López Lois ofrece  a las 00:30 su espectáculo ‘Travesía’ en el Centro Galicia</em><br />
<em>Redacción, Buenos Aires 22 de Julio 2011</em></p>
<p><em>El cantautor español Laureano López Lois se presentará en ‘Clásica y Moderna’ en Avda. Callaro, Recoleta, Capital Federal.<br />
En esta oportunidad ofrecerá un recital de canciones en castellano y en gallego de su autoría.  Presenta temas de sus discos `Travesía’ y `Puerta y llave’ acompañado por Gustavo Zurbano en guitarra y Claudio Waisgluss en teclados, programación y dirección musical. </em></p>
<p>Sin insistir en el origen del manual de ingredientes: orden proporcionalidad y combinación de la graciosa y rica fórmula, mencionamos a los últimos en producir tal preciado y artesano manjar. Se trata de don Ramón Pérez ‘Capirote’ y familiares, que en su horno de la masidá calle Pousiña también ‘acariñaban’ los melindres de almendra y los de huevo y otros variados dulces que vendían en su tienda de ultramarinos<em>: </em><em>Figón (fabricación de cosas de comer ordinaria)</em><em></em></p>
<p><em>‘As roscas e rosquillas eran sonadas as do comercio dun tal Ramón Pérez, de Maside, aparecendo poemadas en O Tío Marcos d´a Portela’<a title="" href="#_edn3"><strong>[3]</strong></a>.</em></p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/jose-porto-romc3a1n-foto.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1362" title="JOSE PORTO ROMÁN-FOTO" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/jose-porto-romc3a1n-foto.jpg?w=221&#038;h=300" alt="" width="221" height="300" /></a>José Porto Román,  Maside ¿1875?</p>
<p align="center">LOS PORTO ROMAN Y PORTO GONZÁLEZ</p>
<p>A principios del s. XVIII, los matrimonios Román Blanco, Gallego Devesa, Otero García y Junquera Romero, constan en los libros sacramentales como bisabuelos de Teresa Román Otero esposa de don Joseph Porto González.</p>
<p>Arén es de la pontevedresa parroquia de san Juan de Cerdedo, feligresía que destaca por la naturalidad de tantos y tantos artesanos de la cantería y de la madera, los conocidos popularmente con &#8216;ebanistas&#8217;. Así don Pedro de Arén, ‘Maestro Arquitecto’, ajustó por 68.000rs. la obra para la SIC de San Martiño de Ourense, consistente en salvar una torre –hoy la única existente- construyendo exteriormente otra. Así quedo escriturado el 11-6-1682 ante el escribano de Ourense Gregorio Fernández<a title="" href="#_edn4">[4]</a>.</p>
<p>Fue Joseph Porto, o Joseph do Porto, González, nacido en Arén el 18-9-1815, de oficio carpintero, quien se desplaza a Villardeciervos, donde con el tiempo matrimoniaría con la vecina de esta villa, Teresa Román Otero, hija de Teresa Otero Junquera y de Pedro Román Gallego, bautizado este el 29-1-1783, y fallecido el 15-1-1816; hijo de Agustín Román Blanco y de Rosa Gallego Devesa, y la Teresa de Josef Otero García y de María Junquera Romero.</p>
<p>No nos corresponde, sobre todo por estar fuera de nuestro ámbito, hacer valoraciones e investigaciones artísticas sobre Villardeciervos, pero aunque sea de pasada nos disponemos a conjeturar, casi profetizar, que el carpintero de Arén de Cerdedo antes de 1840, fecha en la que contrae matrimonio en Villardeciervos, de la mano de otros profesionales viajó hasta Zamora para trabajar en su oficio: edificios, retablos y hasta puede que imágenes. Recordemos lo que de Tierras de Montes asentó Antonio Rodríguez Fraiz:</p>
<p><em>A. Rodríguez Fraiz non fala só dos canteiros, tamén doutros artistas: &#8220;Domingo Álvarez, veciño de Cerdero a  finais do S.XVI, que era mestre carpinteiro comprometeuse co rapaz Xoán de Monteiros de Aren de Cerdedo para ensinarlle o oficio&#8221;<a title="" href="#_edn5"><strong>[5]</strong></a></em><strong>.</strong></p>
<p>Tres hijos de Joseph y de Teresa: José Porto Román, bautizado el 22-1-1842 y fallecido en Maside (Ourense) el 11-2-1916. En Ourense hemos dado con reseñas sacramentales de sus hermanos María y Ramón. María se movió no lejos de Maside, en el lugar de Carballiño, lo que nos facilitó manejar la partida sacramental de su hijo José Benito, hijo del su matrimonio con el también cervato don José Vega Junquera (AHDOU &#8211; 8.5.7 Libro de bautizados 1852-1872). De Ramón desconocemos sus andares.</p>
<p>Y como queda dicho su hermano Joseph Porto, se casó en Maside (Ourense) el 15-2-1873 con doña Ramona, hermana del que fue alcalde de Maside y diputado en Cortes, don José Benito González Fernández.</p>
<p>En el manejo de los libros sacramentales de san Cibrán de O Carballiño, nos hemos topado con otro cervato-zamorano casado en dicha feligresía:</p>
<p><em>‘22-1-1874 – José Antonio Junquera Vega, de 24 años, hijo de Francisco y Dominga, natural de Villardeciervos, provincia de Zamora, de la Diócesis de Astorga… Matrimonia con la vecina de O Carballiño Josefa Mares Álvarez, de 24 años’<a title="" href="#_edn6"><strong>[6]</strong></a></em>.</p>
<p><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/porto-romc3a1n-1880-231.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1313" title="Porto Román 1880-231" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/porto-romc3a1n-1880-231.jpg?w=300&#038;h=225" alt="" width="300" height="225" /></a></p>
<p><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/jpr-casa-porto.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1314" title="JPR- CASA PORTO" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/jpr-casa-porto.jpg?w=300&#038;h=225" alt="" width="300" height="225" /></a></p>
<p style="text-align:center;">    ‘1880 JPR’,; Maside, leyenda en el herraje del balcón de la casa del cervato José Porto Román,<br />
donde nacerían tres de sus hijos: Isauro Agustín, Ovidio Gil y Rosalía; hoy propiedad de sobrinos nietos de su esposa, doña Ramona González Fernández. (Foto autor año 2010).</p>
<p> Don Joseph Porto González, era hijo de Manuel do Porto y de Teresa González, nieto de los vecinos del lugar de Arén, Francisco de Porto Sieiro y Josepha Lorenzo Carballás; y de Ignacio González y de Mª Antonia Sieiro, y bisnieto de Baltasar do Porto, Águeda Sieiro, José Lorenzo y Dominga Carballás. Joseph fue el fundador de las señas de identidad cervatas desde Tierra de Montes.</p>
<p>Bisnietos de José Porto Roman son los masidaos Rodríguez Porto: Mª Emma, Rosalía, Francisco y José Benito; los de Cenlle, Porto González, y los argentinos Suárez Porto nietos estos últimos de Avelino Andrés Porto Fernández (10-11-1875), que juntamente con su hermano Sergio Cirilo (10-7-1878) retomaron no el camino de maestros de obras de sus hermanos José Benito (12-11-1873), Isauro Agustín (21-10-1881) y Ovidio Gil (5-6-1880), y si él de la saga comercial cervata, instalándose en comunidad de bienes en Argentina como importadores y exportadores, lo que propició repetidos viajes a España.</p>
<p>Avelino Andrés falleció en BBAA el 10-11-1924, y Sergio Cirilo en Carballiño el 4-9-1934, retornado para establecer sede en Galicia, instalándose en la Plaza Mayor de la Villa del Arenteiro, con un lujoso comercio para la época, notable edificio con hermosa galería trabajada por sus hermanos; notoriamente visible la inscripción en hierro sobre la balconada del edificio) sus iniciales ‘SP’ (Sergio Porto), no indescifrables, pero que han tenido intrigados a investigadores.</p>
<p>Completa la lista de descendientes cervato-masidaos Rosalía Porto González la única hija del cervato José Porto Román.</p>
<p>Para los bisnietos y tataranietos de Don Pedro Porto Román. Por descontado aquellos que quieran lucir sus genes y presumir de todo lo presumible: ser Porto y muy especialmente ser gallegos, descendientes del pontevedrés de Arén de Cerdedo llamado Joseph, repetimos, abuelo paterno de José Porto Román; y por este por su madre, la tatarabuela materna Teresa Román Otero, y antepasados de esta, cervatos-zamoranos y castellanos; todo uno.</p>
<p align="center">VILLARDECIERVOS</p>
<p>Una plazoleta es el primer contacto, lo que los cervatos denominan ‘La Puerta del Remesal’, que amen de ser la más antigua es la entrada oficial a esta villa zamorana, con zona ajardinada, y en el centro el broncíneo monumento, un ciervo tamaño natural, cérvido del que toma el nombre el municipio y la capitalidad, el precioso núcleo rural declarado por el Ministerio de Cultura y por la Junta de Castilla y León  Conjunto Histórico Artístico.</p>
<p>En el entorno del ‘Remesal’ casas gustosamente remozadas, una precisamente dedicada a Turismo Rural.</p>
<p align="center"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf3204.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1315" title="DSCF3204" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf3204.jpg?w=300&#038;h=225" alt="" width="300" height="225" /></a><br />
<em></em></p>
<p style="text-align:center;">Bisnieta de cervato, Mª Emma R. Porto posa en Villardeciervos, en el monumento al ciervo, y en su<br />
entorno entre flores, negrillos y acevos, que nos son comunes a los ourensanos (Foto autor Julio 2011).</p>
<p>La catalogación como Conjunto Histórico Artístico sin lugar a dudas vino de la mano no solo de sus edificios, y del ordenamiento arquitectónico, también de sus gentes, y en lo que respeta a Maside la impronta que han dejado concretamente, que hasta ahora hemos sacado a luz, cuatro familias cervatas: Unzueta-Bobillo, y relacionados con los Porto Román los: Blanco, Devesa, Junquera, Gallego, Otero, García, Baladrón, Romero; solo los controlados por los libros sacramentales manejados en el primer desplazamiento.</p>
<p>Sobresalen sus edificios en piedra de sillería, con balconadas y sus cubiertas en madera, categoría arquitectónica favorecida por su boyante economía de la mano de la actividad comercial de sus gentes y del contrabando e intercambio con el vecino Portugal.</p>
<p>Han sido los cervatos compradores y vendedores, traficantes en resumen de absolutamente todo. Los ‘Maragatos’ eran de tierras astorgano-leoneses, pero los zamoranos ‘Cervatos’ siendo en menor número, hicieron parecida labor con un excepcional valor añadido, asentaron en Ourense, y repetimos, marcando impronta como comerciantes: importadores, exportadores y venta al por mayor y al detalle.</p>
<p>La importancia de Villardeciervos llega a su cenit en el siglo XIX, donde los habitantes pasaban del millar, aún contando con la merma ocasionada por la ‘peste negra’ en la tercera década de dicho siglo. En el censo del año 2010 apenas 500 habitantes residían de hecho en el término municipal.</p>
<p>No obstante la economía de Villardeciervos no solo se basaba en la actividad comercial y arriera de la vecindad, era, y hoy en día también, en la actividad agrícola y ganadera.</p>
<p>También en el ámbito bancario de la provincia de Ourense participaron los cervatos, es el caso de ‘Pedro Romero y Hermanos’, sociedad crediticia creada por el de Cional (Villardeciervos), Pedro Romero Muelas, con sede principal instalada en el Casco Vello ourensano, cerca de Las Burgas, en las proximidades de la Plaza Mayor, Casa del Concello, trasera del Museo Arqueológico, del templo de Santa Marías Nai y del AHPOU; en un magnífico edifico hoy en restauración, confluencia las calles Primavera, Bailén y Moratín:</p>
<p><em>‘O terceiro dos banqueiros individuáis en Ourense capital na etapa da Restauración, foi don Pedro Romero Muelas. O sete de Outobro de 1907, constitúese a compañía “Pedro Romero y Hermanos”, ante o natario Benito Rodicio en Ourense. Forman parte da Cia. Mercantil Pedro Romero Cambón, do comercio de Ourense, seu cuñado Daniel Romero Romero, e dona Adelaida Cambón Fraga, nai de Josefa e José Romero Cambón&#8230;’<a title="" href="#_edn7"><strong>[7]</strong></a></em><em>.</em></p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pedro-romero-y-hnos.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1316" title="PEDRO ROMERO Y HNOS" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pedro-romero-y-hnos.jpg?w=300&#038;h=221" alt="" width="300" height="221" /></a>Inserción Comercial en ‘La Torre de Maside’, semanario. Nº 7, Agosto de 1921. Director don Aquilino Sánchez.<br />
Edificio Banca Pedro Romero y Hnos, en el Casco Vello ourensano. (Año1990)</p>
<p>Eran muy frecuentes los contactos entre cervatos, los asentados en su villa de origen y los instalados en la capital de las Burgas:</p>
<p><em>‘La producción y exportación era importante. En 1793 pasaron sólo por Maside</em> (Libro de Guías de extracción de dicho año. Arch. E Hacienda de Ourense), <em>y procedentes de la comarca cerca de 245.000 libras gallegas de cadera consignadas por Santiago Romero, Tirso Rodríguez, Alonso Santiago y otros comerciantes de Villardeciervos. En 1800 la cera amarilla en pasta en paquetes de a mil libras, según las guías de Maside pasó de 14.000. Entre los conductores figuran los Portabales </em>(masidaos). <em>En 1805 en los cuatro primeros meses, consta la extracción de cera del comercio de Orense para Villardeciervos: 4.356 libras. Tres comercios reciben en Villardeciervos la cera de Orense: Dª Antonia Bobo, los Blanco Bobo y los Bobillo. Por aquellos años figuran maragatos conocidos en Orense… Y como conductor de la cera suena Alfonso Junquera, no maragato sino cervato, de Villardeciervos</em>’<a title="" href="#_edn8">[8]</a>.</p>
<p>Pero no olvidemos que el ‘Ourense comercial’, capital y su provincia, ha llegado a la cima de Galicia, en buena medida con las aportaciones de vecinos de localidades de las Tierras de Aliste, muy especialmente los cervatos, en el período entre el dieciocho hasta bien entrado el siglo veinte. Las mencionadas familias y más: Bobo, García, Santiago, Bobillo, Junquera, Devesa, Gullón, Vega, Blanco, Tabarés, Moretón… Estas han jalonado a Ourense de magníficos modernistas edificios que han fijado la seña de identidad cervata embelleciendo la capital de las Burgas. Se conservan en su inmensa mayoría, y habida cuenta su proyección económica incluso los camposantos capitalinos están adornados por panteones, mausoleos y grupos escultóricos la última morada de estas familias.</p>
<p>Solo tres ejemplos de la mano del arquitecto ourensano Vázquez Gulías que transformó en el s. XIX la medieval huerta del ayuntamiento en un parque en el que erigió toda una serie de construcciones modernistas propiedad de cervatos: Junquera, Román, Romero, Devesa… Así los ejemplares, en la hoy Plaza e Galicia la conocida como Casa Junquera, promovida por Alfonso Santiago Junquera, que pasado el tiempo fue sede de Caixa Ourense, y hoy Aula Cultural Caixanova, y la ‘Casa Román’, de los Román Oterino; y en La Plaza Mayor, entre preciosos edificios, la Casa de Fermín García.</p>
<p style="text-align:justify;" align="center">En la Plaza de Galicia ‘Casa Junquera’, (año 1913), promovida por el cervato Alfonso Santiago Junquera,  fue sede Caixa Ourense), y hoy Aula Cultural Caixanova, y ‘Casa Román’ de cervatos celanoveses (años 1909-1910). En la Plaza Mayor, entre meritorios edificios, el del  cervato Fermín García (año 1909).</p>
<p>La capitalina familia Román, es de origen cervato; Pedro Román Vega nacido en Villardeciervos, aparece tras la desamortización de Mendizábal adquiriendo bienes del Monasterio de Celanova, concretamente molinos harineros en la inmediaciones de la villa de San Rosendo. Se casa con la vecina de Laza doña Teresa Oterino, hija de ambos, Petra Laureana Román Oterino, fallecida el 13-2-1924, que matrimoniara con Marcial Fernández Losada, hijo del médico Ignacio Benito, hermano del Beato Juan Jacobo Fernández, nacidos en Moire-Carballeda (Piñor), tíos bisabuelos de don Camilo José Cela y hermanos, componentes de nuestra familia, permítannos la licencia.</p>
<p>Mas detalles desta familia cervato celanovesa:</p>
<p><em>‘Pedro Román Vega falleció en Celanova el 22-2-1885. Su viuda, Teresa Oterino Enriquez, sus hijos Petra, Luisa, Odilo, Adolfo, y Enrique, este soltero.</em></p>
<p><em>Petra casada con Marcial Fernández Fernández-Losada, farmacéutico, y Luísa con Germán de la Rosa Marquina, registrador de la propiedad del partido de Celanova; todos propietarios y del comercio. Teresa, Odilo y Adolfo de mayor edad, vecinos de Celanova, excepto Odilo que reside en Orense’<a title="" href="#_edn9"><strong>[9]</strong></a>.</em></p>
<p>Se conoce que Adolfo era comerciante en Celanova, y su hermano Odilo trasladado a Ourense ejercía dicha actividad en el nº 6 de la Calle Instituto, hoy Valentín Lama Carvajal.</p>
<p>El citado boticario celanovense Marcial Fernández Losada, era hermano del médico militar e ilustre cirujano don Cesáreo Juan Fernández Fernández-Losada, médico de la Reina Isabel II y Subinspector general de Sanidad Militar en Cuba, entre un amplísimo currículo. Un hijo de Marcial, Modesto Fernández Román, nieto del cervato Pedro Román Vega, ya residente en la capital, se casó con Remedios García de Quevedo, padres del director de cine Antonio Fernández García, ‘Antonio Román’ nacido en el ya citado cervato edificio ‘Casa Román’, ubicado en la ourensana Plaza de Galicia.</p>
<p>Seguimos en Villardeciervos. Después del obligado descanso recorrimos calles y callejuelas libres de tráfico, que acucia a los citadinos; están jalonadas de casonas de amplios portones recuperadas en su mayoría, de altos corredores de madera con barrotes cuadrangulares, casonas, una y no la más espectacular es la Casa Consistorial, y poco más allá una multitienda con todo lo preciso. La recuperación es muy acertada, y además ha cundido el ejemplo y se intensifica.</p>
<p>Amen de dos establecimientos de hostelería y restauración, hay bares, ferretería, farmacia, sucursal bancaria, panadería y confitería…</p>
<p>Hacia las afueras otras casas estas unifamiliares no tan afortunadamente diseñadas para una población que con razones de peso presume del reconocimiento como Conjunto Histórico Artístico.</p>
<p>Calles cortas y estrechas todas con el correspondiente rótulo, chapas de aluminio azul sobre blanco o a la inversa; En el entorno del templo parroquial calle de: La Cruz, de La Iglesia, Del Encuentro, de La Pasión, San Juan, de La Honra; y entre el resto: América, Negrillo, Del Riego, Praos, Palacio, Frente, Del Medio, Faceras, Boya, Forca, Huerta, Olivar, Era, Cantero, Pozo, Río, etc.</p>
<p>Cabe reseñar que durante los festejos de la villa de los cervatos, recorren sus calles un ‘gaiteiro’, cosa nada extraña, también los hemos visto en otra zona sanabresa, concretamente en las fiestas de Vigo localidad del municipio de Galende.</p>
<p>Divisamos la torre del templo parroquial, con campanil de hierro y reloj con esfera, y acudimos a visitarlo. Afortunadamente estaba abierto lo que nos facilitó, con las reverencias de rigor, movernos, curiosear y fotografiar; así da gusto.</p>
<p>A escasamente 300m. a las afueras del casco urbano se halla el camposanto parroquial rodeado por un alto y muy apropiado amurallado cierre. El cerrojo de su artística puerta de hierro nos impidió entrar, investigadora visita que hemos aplazado, conformándonos con fotografiarlo en parte, entre barrotes de la puerta verja. Sobresale por notoriedad el panteón de los Romero, todavía prolija familia tanto Ourense, como en Villardeciervos y en el vecino Cional, otrora municipio independiente y hoy perteneciente a Villardeciervos<strong><em>.</em></strong></p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf3196.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1317" title="DSCF3196" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf3196.jpg?w=225&#038;h=300" alt="" width="225" height="300" /></a>La pila bautismal en el templo parroquial, y el camposanto cervato.</p>
<p align="center">EL TEMPLO DE SANTA MARIA DE VILLARDECIERVOS</p>
<p>La puerta del templo permanecía abierto, ni feligreses, solo los viajeros en plan investigador y en un segundo papel de turistas recorrimos y contemplamos lo religioso y artístico de un genuino, y no tan sobrio, templo castellano.</p>
<p>La iglesia parroquial de Villardeciervos es de planta de cruz latina, tres naves y cabecera cuadrada. En el pasado año 2007 la Junta de Castilla y León procedió a ejecutar las obras de reforzamiento de las fachadas, la sustitución íntegra de la cubierta del templo y la reconstrucción de la cubierta del atrio, alpendre o cabildo, el pintado del interior del templo, además de nuevas ventanas y puertas de madera noble, todo de acorde con la importante monumentalidad de la Villa.</p>
<p>Al carecer de los correspondientes libros de reparación de templos y el de fábrica, echamos mano a la primera conjetura para referirnos a la hechura de los retablos gemelos, los de estilo gótico que acoge el hermoso tempo cervato en el crucero, a ambos lados del arco triunfal. Siempre si han acertado en la datación del incendio, que parece ser aconteció en la último cuarto del s. XIX, siendo pasto de las llamas el templo parroquial, acontecimiento que tan solo no afectó a uno de los brazos del crucero, la puerta de acceso y la torre campanario.</p>
<p>Comparando la hechura de tres de los cinco retablos de Santo Tomé de Maside (Ourense), construidos entre 1915 y 1920, obra de los hermanos Porto González, hijos dedon José Porto Román, y puesto que este falleció el 11-2-1916 pero que tuvo tiempo para orientarlos e incluso dirigir los trabajos en su inicio; y como nos asimos a las conjeturas , aseveramos que las características y el estilo de estos masidaos retablos, tuvieron un modelo cervato, y precisamente pudieron ser obra del de Arén, del referido don Joseph Porto González, que falleció en Villardeciervos el 13 de Enero de 1904. Su hijo José ya había partido para Galicia para asentar en Maside, donde se casaría el 15-2-1873.</p>
<p>Repasar las características de este hermoso templo siendo de interés para nuestros lectores, no lo es tanto como observar amen de sus retablos, las hermosas imágenes que atesora: Santa María, san Benito, san Antonio, san Isidoro, santa Lucía, la Virgen de Fátima, la Inmaculada Concepción, las de los Sagrados Corazones de Jesús y Maria, la Virgen del Carmen, la del Cristo Crucificado, san José con el niño Jesús y la urna de cristal con el Cuerpo de Cristo, estas se repiten en el templo de Maside; y en otras imágenes sin copia en el templo de Maside, están un grupo sobre peanas en fachada Norte tres entre las procesionadas en la Semana Santa cervata: Cristo con la Cruz camino del Calvario, La Vérónica con el Santo Sudario y Jesús Atado a la columna; así como la Virgen del Perpetuo Socorro que preside uno de los retablos goticistas.</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf31941.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1361" title="DSCF3194" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf31941.jpg?w=300&#038;h=225" alt="" width="300" height="225" /></a>Cristo con la Cruz camino del Calvario, La Vérónica con el Santo Sudario y Jesús Atado a la columna,<br />
imágenes que procesionan los cervatos en la Semana Santa</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf3192-n.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1319" title="DSCF3192-N" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf3192-n.jpg?w=225&#038;h=300" alt="" width="225" height="300" /></a></p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf31951.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1321" title="DSCF3195" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf31951.jpg?w=225&#038;h=300" alt="" width="225" height="300" /></a>Insertamos, sin ánimo de comparar, tomas fotográficas de retablos del templo  de Villardeciervos,<br />
llevados de la mano de la hipótesis de haber sido obra del de Arén de Cerdedo, cervato de hecho y derecho,<br />
don Joseph Porto González. (Foto autor Julio 2011).</p>
<p style="text-align:center;"><strong><em> </em></strong>MASIDE Y LOS CERVATOS</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/altar-mayor-mas.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1334" title="ALTAR MAYOR MAS" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/altar-mayor-mas.jpg?w=225&#038;h=300" alt="" width="225" height="300" /></a></p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/altar-s-asntc3b3n-11.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1342" title="ALTAR S.ASNTÓN-1" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/altar-s-asntc3b3n-11.jpg?w=225&#038;h=300" alt="" width="225" height="300" /></a>Los goticistas retablos de santo Tome de Maside obra de los ‘Porto’.Madera de castaño lujosamente trabajada, con el tiempo fueron ribeteados en oro. El altar mayor con Santo Tomé en la hornacina superior; y el lateral o de San Antonio<br />
que acoge en la calle y hornacina centrales al santiño portugués.</p>
<p>El cariño que esta familia dispensó a Carballiño lo corroboran otras también de Maside, y como no podían ser menos otras pertenecientes a Beariz, Boborás, Cea, Irixo, Piñor, Punxín y San Amaro, que se volcaron en trabajar por y para la villa del Arenteiro, para engrandecerla más y mejor en todas las facetas, encontrándose mucha de las veces, síntoma de envidia, con los estorbos y trabas por la falta de apego por los pueblos de los municipios de la zona; acaparando todo para si y nada para el resto, y por descontado no dándole la importancia a la aportación de la vecindad de dichos municipios. Ningún pueblo que se aprecie puede vivir de espaldas de los vecinos del rural; gracias a ellos sus negocios florecieron y ello merece reconocimiento y compensación, y no consentir que los mandamases intenten fagocitarlos.</p>
<p>Ahora con la evidencia documentalmente comprobada ya no decimos cariño, que sería un pago menor, pero si un ostensible y público acto casi de desagravio. Puede que tardía y poco práctico, pero debieran plasmarlo pronto, no sea que cuando lo decidan, al entorno rural le pase como al mes de Febrero: <em>‘xa non queda can nin gato, ni rato no burato…</em>’</p>
<p>Sobre el particular recogemos el reconocimiento plasmado por un alcalde de la villa del Arenteiro no ha mucho. Algo es algo:</p>
<p><em>‘…PARA COMPRENDER UN POCO MÁS LA HISTORIA DE ESTE PUEBLO O VILLA, QUE ES EL RESULTADO DEL ESFUERZO DE TODOS LOS PUEBLOS QUE LA RODEAN.’</em></p>
<p><em> </em>A ellos se le debe casi todo: esfuerzo en inversión inmobiliaria, industrial-comercial, y por si fuera poco eligiendo la villa como residencia permanente o temporal. ¿Hay quien haya aportado tanto?</p>
<p align="center">LOS PORTO Y EL TEMPLO DE SANTO TOME DE MASIDE</p>
<p>A los Porto González, hijos del cervato don José Porto Román ya afincado en villa de Maside, se les debe la hechura del púlpito con su tornavoz, de los confesionarios, andas, la urna para el paso de Semana Santa con el Cristo yacente, sillones, candeleros, atriles, y demás mobiliario religioso. Y para la sacristía un pequeño retablo con mesado y cajonera para casullas, dalmáticas, albas y demás ropaje de ceremonia, y armarios auxiliares. El tornavoz goticista no se ha aprovechado, pero si el púlpito, que tras entrar en desuso se ha recuperado como ambón, al tiempo que por disposiciones dimanadas de los Decretos promulgados por el Concilio Vaticano II.</p>
<p style="text-align:center;">Los Porto a la hora de fabricar los retablos emplearon madera de castaño lujosamente trabajada, y con el tiempo, ribeteada en oro.<a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/san-cibrc3a1n-carballic3b1o1.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1345" title="SAN CIBRÁN CARBALLIÑO" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/san-cibrc3a1n-carballic3b1o1.jpg?w=200&#038;h=300" alt="" width="200" height="300" /></a>El templo de San Cibrán de Carballiño, obra del de Maside José Porto Román.</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf3163-b4.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1354" title="DSCF3163-B" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf3163-b4.jpg?w=225&#038;h=300" alt="" width="225" height="300" /></a></p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/casa-sergio-26.jpg"><img class="aligncenter  wp-image-1357" title="CASA SERGIO-2" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/casa-sergio-26.jpg?w=234&#038;h=175" alt="" width="234" height="175" /></a></p>
<p align="center">Calle Aldara esquina con Plaza Mayor, el interesante edificio promovido por su hijo don Sergio Porto González. ‘SP’ 1928, en el herraje del balcón del 1º piso, fachada al poniente. (Fotos Jacobo Adolfo Agosto 2011).</p>
<p>José Benito su hermano Ovidio Gil trabajaron con su padre con su padre la madera e incluso a actuar de Maestros de Obras. Fruto de esta actividad es la construcción entre otros del primitivo templo parroquial de San Cibrán de Carballiño, y del primer templo de Santo Tomé de Maside.</p>
<p>Era acuciante para la incipiente villa del Arenteiro disponer de templo parroquial propio y no obligar a los feligreses desplazarse a l de Señorín, feligresía de la que dependían:</p>
<p><em>‘En el nuevo arreglo parroquial no podrá desatender una población tan notable… Para ello hace los mayores esfuerzos el pueblo de Carballiño pues ofrece10.578 rs., 30.000 del ayuntamiento; 78.000 que se ofrece incluir en los arbitrios durante seis años; 16.000 librados por el Gobierno de S.M., y el Prelado Diocesano ofrece 10.000 rs., sumando las previsiones de ingresos 144.578rs.<a title="" href="#_edn10"><strong>[10]</strong></a>’</em></p>
<p>El proceso fue engorroso y lento, máxime cuando el proyecto pasó de manos del arquitecto don Juan Redecilla a su homónimo don Daniel Vázquez-Gulias. En la Gaceta del 10 de Febrero de 1905 se publica el anuncio de la subasta. De ello procede que la propuesta que el 25 del mismo mes presenta el vecino de Maside don José Porto Román quien se compromete a la construcción del templo con los requisitos y ateniendo al presupuesto de 5.690 Ptas. En Marzo del mismo año se le adjudican, como único postor, las referidas obras.</p>
<p>Seguro que el cervato ha llevado a cabo la reparación y nueva construcción de más templos en nuestra diócesis; así como ejemplo:</p>
<p><em>‘En 1905 el arquitecto don Daniel Vázquez y el maestro de obras don José Porto Román, vecino de Maside, llevan a cabo las obras de reparación extraordinaria del templo parroquial de San Salvador de Nocedo del Valle’<a title="" href="#_edn11"><strong>[11]</strong></a>.</em></p>
<p><em> </em>Entre las obras de carácter civil que todavía perduran, destaca la anteriormente reflejada hermosa galería en Carballiño en un meritorio edificio esquina Plaza Mayor con Aldara, trabajo de sus hermanos: José Benito, Ovidio e Isauro. Sergio falleció en Carballiño el 4 de Septiembre de 1934:</p>
<p><em>‘</em><em>Víctima de rápida dolencia dejó de existir el comerciante don Sergio Porto, natural de Maside, establecido desde hace años en esta plaza. A sus hermanos y demás parientes enviamos el testimonio de nuestro pesar’<a title="" href="#_edn12"><strong>[12]</strong></a>.</em></p>
<p><em> </em>La obra del padre fue meritoria, pero a decir de su familia sus hijos, don José Benito, don Ovidio Gil y don Isauro Agustín, lo superaron.</p>
<p>El Ayuntamiento masidao tomó acuerdo el 23-7-1928 de pagar al maestro carpintero Porto González [José Benito] 125 Ptas. por la construcción del palco de música de la Plaza Mayor. Sobre el mismo José Benito el párroco de Amarante nos dice:</p>
<p><em>‘Promete el altar mayor Dñª María Novoa, cuya construcción remató en el año 1.915  el Sr. Porto de Maside; costó sin pintar 1.250 pesetas’</em><a title="" href="#_edn13">[13]</a>. [SIC]</p>
<p>Este retablo se contrató para el anterior templo parroquial, el que está en el lugar de Amarante, el mismo que hoy luce en el único vestigio del antiguo templo, el ábside, hoy rodeado por el campo santo. Para el actual templo de Amarante-Dacón se ordenó ‘construir’ un retablo de mármol, que a pocos convence por no ir acorde con la categoría del templo, y menos con los hermosos retablos laterales.</p>
<p>Los Porto, además de retablistas con diversidad de trabajos para templos de la comarca, construyeron los carros de triunfo o procesionales para las parroquias de Salamonde, Arcos y Dacón.</p>
<p>Que Maside es Tierra de Silleiros es ancestral. Residente en Negrelle, antaño perteneciente a la parroquia de Santa María de Amarante, y hoy a Santo Tomé de Maside, trabajaba un ‘silleiro’ <a title="" href="#_edn14">[14]</a>:</p>
<p><strong><em> ‘</em></strong><em>un sillero, llamado Manuel Fernandez, casado con una hija llamada María, soltera’.</em></p>
<p>Otro sillero, este residente en la capitalidad municipal<em>:</em></p>
<p><em>                 ‘Bernardo Placer, sillero, de 44 años, casado, tiene una hija menora’.</em></p>
<p>Los Porto excelentes tallistas, retomaron y llevaron la especialidad ‘silleira’ hasta la perfección, haciéndose un honorífico hueco entre los afamados artistas de la villa de las ‘dos torres’, así conocida desde que el templo de Santo Tomé ‘O Novo’ luce su esbelta torre, vecina de la del Consistorio fechada en el año 1.843, de 30’12m. de alto hasta la peana del pararrayos.</p>
<p>Los Porto fabricaron además de muebles y galerías destinadas para Maside, Carballiño, Ourense y Vigo, variedad de sillas, sillones, al estilo ‘Maside’ que todavía hoy lucen hogares masidaos. Siete modelos: de cocina, comedor, salón, sillas bajas o de costurera, sillones de una, dos y tres plazas, los reclinatorios para los templos -cada familia tenía uno o incluso más-, y las conocidas como tronas, las sillas para tener los pequeños a la mesa. Madera de cerezo, castaño, aliso (amieiro), etc., delicadamente tallada, con asientos de trenzada junca, labor esta que habitualmente correspondía a mujeres de la casa.</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf14481.jpg"><img title="DSCF1448" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf14481.jpg?w=300&#038;h=224" alt="" width="300" height="224" /></a></p>
<p align="center">Ejemplares de sillas de diario para cocina, todavía en casa de don Ovidio Gil Porto. (Foto autor año 1989).</p>
<p>En 1885 el consistorio masidao en acuerdo plenario le encomienda a Don José Porto la reparación del reloj que fuera del Monasterio de Oseira, así como su mantenimiento. FIN</p>
<p>AGRADECIMIENTOS: A la dirección y personal de los archivos Histórico Diocesano e Histórico Provincial de Ourense, al alcalde de Villardeciervos don Jesús García, póstumo a don Andrés Lobo cura párroco de Santa María de Villardeciervos (Zamora), recién fallecido, así como a don Bladimir, actual párroco de la misma; al de San Juan de Cerdedo (Pontevedra), a don Juan Rodríguez Novoa de santo Tomé de Maside y a don José Ramón Hernández Figueiredo, de Santa María de Amarante-Dacón.</p>
<hr align="left" size="1" width="33%" />
<div>
<p>  [1]  RODRÍGUEZ PÉREZ, José Ricardo; ‘O Reloxo da Abadía de Oseira na Torre de Maside’. Duen de Bux</p>
<p>para el Concello de Maside, Julio del 2009.</p>
</div>
<div>
<p>  [2]  FERNÁNDEZ ARAÚJO, Francisco. Airiños, Revista de Casa de Galicia en Buenos Aires, nº17.</p>
</div>
<div>
<p>  [3]  OTERO PEDRAYO, Ramón; ‘Maside leda pousa e doce acougo, en ‘Maside’, órgano da Asc. Hjs. del Aytº</p>
<p>de Maside en Buenos Aires, (Abril, 1957).</p>
</div>
<div>
<p>  [4]  SÁNCHEZ ARTEAGA Manuel. La Catedral de Orense. Apuntes histórico artísticos. Año 1916.</p>
</div>
<div>
<p>  [5]  RODRÍGUEZ FRAIZ, Antonio: &#8220;Canteiros e artistas de Terra de Montes&#8221;. Año 1982.</p>
</div>
<div>
<p>  [6]  AHDOU. Libro. 8.5.8. Matrimonios</p>
</div>
<div>
<p>  [7]  RIVAS VILLANUEVA, Luís. As orixes da banca en Orense. VII Xornadas de Historia en Galicia. Ourense</p>
<p>1993.</p>
</div>
<div>
<p>  [8]  OTERO PEDRAYO, Ramón; Exportación de cera de Orense a fines del XVIII y comienzos del siglo XX.</p>
</div>
<div>
<p>  [9]  AHPOU &#8211; Escritura testamentaria, notario don José María López Curros, PN nº 96, Caixa nº4.234. Ano</p>
<p>1886.</p>
</div>
<div>
<p><a title="" href="#_ednref10">[10]</a>  AHDOU &#8211; Reparación de Templos san Cibrán de Carballiño. Caja 2814/12.</p>
</div>
<div>
<p><a title="" href="#_ednref11">[11]</a>  BANDE RODRÍGUEZ, Enrique. ‘Arquitectos y arquitectura religiosa neoclásica y modernista en Tierras de</p>
<p>Castela, Orcellón y Bolo de Senda. Arquitectos y maestros de obras. Actas I Congreso del Centro de Estudios</p>
<p>Chamoso Lamas. Carballiño 1998.</p>
</div>
<div>
<p><a title="" href="#_ednref12">[12]</a>  ‘GALICIA’, xornal de Ourense, sábado 22 de Septiembre de 1934.</p>
</div>
<div>
<p><a title="" href="#_ednref13">[13]</a>  AHP de Santa María de Amarante (Dacón-Maside).</p>
</div>
<div>
<p><a title="" href="#_ednref14">[14]</a>  AHPOU &#8211; Catastro de Ensenanda Libro  nº 2347 (8-6-1753).</p>
</div>
<br />  <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gocomments/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1298/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/comments/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1298/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godelicious/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1298/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/delicious/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1298/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gofacebook/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1298/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/facebook/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1298/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gotwitter/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1298/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/twitter/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1298/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gostumble/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1298/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/stumble/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1298/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godigg/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1298/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/digg/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1298/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/goreddit/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1298/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/reddit/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1298/" /></a> <img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=estudiosgenealogicos.wordpress.com&amp;blog=5253590&amp;post=1298&amp;subd=estudiosgenealogicos&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2011/12/15/viaje-a-la-cuna-de-los-cervato-ourensanos-maside-y-las-senas-de-identidad-cervato-zamoranas/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
	
		<media:content url="http://1.gravatar.com/avatar/f5df760c8de435f435f7aeb6147827bf?s=96&#38;d=identicon&#38;r=G" medium="image">
			<media:title type="html">xosericardo</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/jose-porto-romc3a1n-foto.jpg?w=221" medium="image">
			<media:title type="html">JOSE PORTO ROMÁN-FOTO</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/porto-romc3a1n-1880-231.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">Porto Román 1880-231</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/jpr-casa-porto.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">JPR- CASA PORTO</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf3204.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">DSCF3204</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pedro-romero-y-hnos.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">PEDRO ROMERO Y HNOS</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf3196.jpg?w=225" medium="image">
			<media:title type="html">DSCF3196</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf31941.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">DSCF3194</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf3192-n.jpg?w=225" medium="image">
			<media:title type="html">DSCF3192-N</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf31951.jpg?w=225" medium="image">
			<media:title type="html">DSCF3195</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/altar-mayor-mas.jpg?w=225" medium="image">
			<media:title type="html">ALTAR MAYOR MAS</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/altar-s-asntc3b3n-11.jpg?w=225" medium="image">
			<media:title type="html">ALTAR S.ASNTÓN-1</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/san-cibrc3a1n-carballic3b1o1.jpg?w=200" medium="image">
			<media:title type="html">SAN CIBRÁN CARBALLIÑO</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf3163-b4.jpg?w=225" medium="image">
			<media:title type="html">DSCF3163-B</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/casa-sergio-26.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">CASA SERGIO-2</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/dscf14481.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">DSCF1448</media:title>
		</media:content>
	</item>
		<item>
		<title>PARROQUIA DE SAN JUAN DE PIÑEIRO (MASIDE)</title>
		<link>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2011/12/05/parroquia-de-san-juan-de-pineiro-maside/</link>
		<comments>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2011/12/05/parroquia-de-san-juan-de-pineiro-maside/#comments</comments>
		<pubDate>Mon, 05 Dec 2011 16:28:16 +0000</pubDate>
		<dc:creator>xosericardo</dc:creator>
				<category><![CDATA[Teoría]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/?p=1268</guid>
		<description><![CDATA[‘‘In memoriam’ de dos sacerdotes unidos por vocación y amistad, los fallecidos Don José Álvarez González, ‘o Cura do Couto’ (Ourense capital), bautizado en Piñeiro en 1915, impulsor de la veneración de La Virgen de Fátima, no ya en &#8216;su&#8217; feligresía de san Juan de Piñeiro, en otras de  As Terras de Maside y de [...]<img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=estudiosgenealogicos.wordpress.com&amp;blog=5253590&amp;post=1268&amp;subd=estudiosgenealogicos&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p>‘‘In memoriam’ de dos sacerdotes unidos por vocación y amistad, los fallecidos Don José Álvarez González, ‘o Cura do Couto’ (Ourense capital), bautizado en Piñeiro en 1915, impulsor de la veneración de La Virgen de Fátima, no ya en &#8216;su&#8217; feligresía de san Juan de Piñeiro, en otras de  As Terras de Maside y de su entorno, también en la provincia; y el de Barrán (Piñor) Don Manuel González Fernández, 1900, ‘o Cura de Piñeiro’ (Maside), que regentó la parroquia San Juan de Piñeiro durante poco más de medio siglo, (1941-1992).</p>
<p style="text-align:justify;">PARROQUIA DE SAN JUAN DE PIÑEIRO<br />
(MASIDE)<br />
El término parroquial, actualmente, delimita con las feligresías, Louredo al (N), Armeses (S), Cornoces (E), y Maside y Garabás al (O). Se comunica con la capitalidad municipal con la local OU 623, Maside-Amoeiro, de la que dista 3km. El arroyo de Piñeiro que nace en As Lombas de Amaríz y pasa por Costanza, Requeixo y As Quintás. Otrora movía dos molinos en Requeixo y As Quintás:<br />
En la feligresía de San Juan de Piñeiro tiene Dn. Joseph de la Peña, presbitero –fundador da ‘Casa das Condomas’, con pazo na vila de Maside- vecino del lugar de Requexo fra. y Coto deGaravanes tiene un molino llamado del Lameiro da Vella de una rueda en el riachuelonombrado de Requexo y muele cuatro meses al año1.</p>
<p style="text-align:justify;">CARRETERA DE AMOEIRO-MASIDE<br />
El trazado era prácticamente el mismo, solo consistió en remodelar y asfaltar.<br />
Se habilitó el antiguo camino, parte medieval, quedando tal cual el otrora sinuosotrazado para carretas de tracción animal, entre San Paio, Sobreira y Bubeiras, tanto queactualmente y de forma reiterada son trazado de competiciones automovilísticas.<br />
Es y fue importante esta vía de comunicación. Cuando escribimos esta coletilla sonaba con fuerza el futuro enlace de Amoeiro con la Autovía AG-53 entre Santiago y Ourense con los municipios de Punxín, Amoeiro y Maside, utilizando para ello las<br />
infraestructuras de la futura, del tiempo referido, área de servicio prevista en el Km. 79, en las inmediaciones de Listanco (Maside).<br />
‘Seguidamente se dio lectura a una proposición del Sr. Alcalde y concejales Don Manuel Araujo y Don Isaac Reboredo ponderando la necesidad de una carretera de Amoeiro a Maside,que una estos dos Municipios en sus respectivas capitalidades.<br />
Prescindiendo de toda disposición de orden técnico, que sólo incumbe al personal encargado de su trazado, es innegable –dicen- que la referida carretera constituye una gran arteria devida para toda la comarca, remediando sus comunicaciones y minorando notablemente lasdistancias, notable la mutua concurrencia de gentes de sus ferias y mercados, también el inmejorable acceso a Carballino, Boborás, Soutelo de Montes, etc., a cuya poblaciónconcurren habitualmente ganaderos y trajinantes en general.<br />
Por otra parte, la próxima inauguración del Ferrocarril Zamora-Santiago, con su importanteestación en Maside, exige la inmediata construcción de dicha carretera que a este punto influirá, indudablemente, en el gran número transacciones y se abrirá gran tráfico,especialmente para los productos de tipo agrícolas-ganaderos y forestales.<br />
La Corporación Plena aprobó, con gran entusiasmo y unanimidad, la referida propuesta, quedando autorizado el Sr. Alcalde para en unión con el de Amoeiro, eleve esta petición al Ministerio de Obras Públicas y realice las gestiones que considere procedentes para conseguirtan importante mejora.<br />
Resultando que en el plan vigente provincial de camino vecinales figura con el nº 418 de prelación el camino denominado ”De la feria de Amoeiro a Maside”, interesando el estudio de una carretera que una estos dos municipios, a través de una comarca agrícola y ganadera de gran importancia, como consecuencia del acuerdo plenario de 9.5 ultimo…<br />
La corporación manifiesta quedar enterada y encomienda al Sr. Alcalde que, de acuerdo con el ayuntamiento de Amoeiro, realice las debidas gestiones cerca de la Excma. Diputación Provincial hasta conseguir la importante mejora de comunicaciones.<br />
En el Boletín Oficial de la Provincia de Ourense, el número 120, de fecha 8.6.1955, consta un trazado que fue remodelado notoriamente:<br />
‘1º Campo Feria de Amoeiro a Maside por Fontás, Santa Baya, Puente San Fiz y Touza’.<br />
Ni San Fiz ni A Touza entraron en el ‘reparto, y desde Santa Baya y se aproximaría a Bubeiras cara a San Bainto, San Paio, y Piñeiro hasta As Quintásdenominada de Figueiredo para evitar equívocos. No retomaría el camino natural a SanFiz, localidad que hoy si dispone de este enlace desde San Bainto sube bordeando elCoto da Circa en la parte que mira al naciente.<br />
‘En canto á agricultura na aldea, Otero recolle a xeito etnográfico os penosos traballos no campo onde precisan traballar homes, mulleres e nenos. No mesmo artigo da revista mencionada in supra, aporta datos moi eshaustivos en canto ó trafego que dá o millo, que require “reguiñas”, para as que se emprega un aparello tradicional chamado bimbastro (localizamos fai uns días varios destes aparellos aínda en servicio na parroquia de Piñeiro) como medio de extracción da auga. Con este cereal seméntanse “pintos, cabazos, colombros e algunhas sandías e cidras”. Para a medición do millo acostúmase adopta-la medida usada en Maside, que consiste en “ferrado de 17´82 ou 22´28 litros asegún sexa raso c´o rebolo ou acugulado”. Otero concentra os productos agrícolas no pan e no viño (que xa aparecen simbolizados na portada de Nós). Eles “dividen en mil anacos o carauter xeográfico e humán do chao galego”, e seguirá acalarando: “Pra nós o pan é o centeo e o viño o da cepa vella, de cepa torta, coma osatura d´un patriarca”. Fai unha comparanza entre o centeo e o millo.<br />
Segundo el, o centeo é tratado por parte do labrador cun cariño especial, porque constitúe o recurso da facenda, tanto polo gran que se garda na arca tradicional coma pola palla que serve “prá tapal-a chouza, añudal-o fachico e facer o leito prá paredura da porca. (&#8230;) O millo simboliza a alianza atlántica (por proceder de América). Petulante, guapo, co seu pompón dominador e a súa exaltación sexual, contrasta coa castidade e modestia do centeo”3.</p>
<p style="text-align:center;">FELIGRESÍA DE SAN JUAN DE PIÑEIRO</p>
<p style="text-align:center;">El curato de Piñeiro es de primer ascenso y de provisión ordinaria, y su templo, s. XVII, es de traza barroca, pero remodelada en las primeras décadas del s. XX su fachada con aires renacentistas, según la inscripción que reza sobre la clave del arco del portón de su fachada principal: ‘Instaurata ano MCMXV’.<br />
<a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eireoraw00179.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1509" title="PiñeireoRaw00179" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eireoraw00179.jpg?w=300&#038;h=225" alt="" width="300" height="225" /></a><br />
s. XX. La fachada de san Juan de Piñeiro, con aires renacentistas.<br />
Inscripción que vemos sobre la clave del arco del portón de su fachada principal:<br />
‘INSTAURATA ANNU MCMXV’. Año 2010. Foto autor.</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-color1.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1511" title="PIÑEIRO COLOR" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-color1.jpg?w=300&#038;h=225" alt="" width="300" height="225" /></a><br />
San Juan de Piñeiro, fachada principal. Año 2010. Foto Autor.<br />
<a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-iglesiagris-19696.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1516" title="PIÑEIRO-IGLESIAGRIS-1969" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-iglesiagris-19696.jpg?w=221&#038;h=300" alt="" width="221" height="300" /></a><br />
Templo parroquial de San Juan de Piñeiro. Año 1969. (Foto autor)</p>
<p style="text-align:justify;">Cambios ostensibles cuarenta años después: el altavoz, el canalón ‘pvc’. la cristalera con la imagen de la Virgen del Carmen, y la chapada puerta.Encima del arco de medio punto de la puerta de entrada al templo,precisamente sobre la clave reza la inscripción anteriormente citada.<br />
Como elemento negativo el canalón de ‘pvc’, que aparte de sobrar es para más‘mérito’, destaca su llamativo color. Y además cabe reseñar que el templo sendos contrafuertes en las fachada del naciente y del poniente.<br />
El templo ofrece tres retablos, dos laterales; a la izquierda ofrece la imagen de Ntra. Señora del Carmen, en hornacina acristalada, y sobre esta en la misma calle central, la de San Benito Abad; San Antonio de Padua y San Roque, a izquierda y derecha respectivamente en las calles laterales. Independiente del retablo, sobre el lienzo izquierdo del arco triunfal una pequeña peana de madera que acoge la imagen del Niño Jesús, y a la otra mano otra con una Santa Ana de similar tamaño.<br />
El otro retablo lateral dispone su calle central la hornacina central que preside la imagen de San José, y sobre esta, en medio coronando el retablo, una pequeña imagen de la Virgen Dolorosa. En las calles laterales San Pedro y San Pablo, esta por la veneración de los lugareños de la comarca al Apóstol de los Gentiles, santo que conviene recordar los feligreses de Piñeiro disponen de otra imagen, esta venerada en la capilla en su honor erigida en el lugar de San Paio.</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eirodscf3097-izda1.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1518" title="PiñeiroDSCF3097.IZDA" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eirodscf3097-izda1.jpg?w=225&#038;h=300" alt="" width="225" height="300" /></a></p>
<p style="text-align:center;">Retablo lateral izquierdo: Nuestra Señora del Carmen, en hornacina acristalada, y sobre esta, en la misma calle central, las imágenes de San Benito Abad; y San Antonio de Padua, San Roque a izquierda y derecha respectivamente en las calles laterales.<br />
Año 2011. Foto autor.</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-dscf-30983.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1522" title="PIÑEIRO-DSCF-3098" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-dscf-30983.jpg?w=225&#038;h=300" alt="" width="225" height="300" /></a></p>
<p style="text-align:center;">Retablo lateral derecho: Hornacina central que preside la imagen de San José, y sobre esta, en medio coronando el retablo, una pequeña imagen de la Virgen Dolorosa. En las calles laterales San Pedro y San Pablo, esta en representación<br />
de veneración de los lugareños de la comarca al santo de Tarso. Año 2011. Foto autor.</p>
<p style="text-align:left;">El mayor retablo es ‘moderno’ que sustituyó a otro barroco similar a los laterales, aunque si de mayor envergadura; este presidido por san Juan Bautista y bajo este el sagrario, con el Sagrado Corazón de Jesús y La Inmaculada en las calles<br />
laterales, y en el mismo lienzo fuera del retablo, sendas imágenes de La Virgen, el Perpetuo Socorro y de Fátima, esta donada por una natural del lugar.<br />
Dispone una custodia de plata del s. XIX y un copón de plata del s. XVII, de autoría desconocida; una cruz procesional del s. XIVIII también de plata, otra pieza de las muchas otorgadas a Benito Carballal, un cáliz de plata del s. XVIII-XIX, crismeras,<br />
y un cáliz de plata otro ejemplar más del también ourensano y prolífico platero Rañoi, s. XIX4.<br />
Anterior a la remodelación del templo, desafortunada como aconteció en las Tierras de Maside con los que fueron románicos, para darles más cabida arramplaron con infinidad de elementos artísticos: Piñeiro, Rañestres, Garabás, Santo Tomé O Vello, Amarante y Armeses. Solo al de Santa Comba, que aunque fue remodelado agresivamente, hemos heredado sus incuestionables valores artísticos.<br />
Retomando la iglesia de San Juan de Piñeiro, según tradición oral se dice que en tiempos hubo una capilla lateral, la de san José, y que a finales del s. XIX se constituyó la Cofradía o Hermandad de la Virgen del Carmen, que a cuyo cargo se adquirió la imagen de esta advocación mariana tan arraigada en las Tierras de Maside, de forma particular en la parroquias de Lago y Piñeiro, que la festejan religiosa y profanamente. En esta se acompaña a la Virgen del Carmen hasta el cruceiro sito en el camino de A Touza, el que todavía conserva en su capilleta una esculpida tabla con las imágenes de la Virgen del Carmen y san Antonio (ver fotografía), y en su mesado descansa la procesionada imagen, después de rezos y cánticos retorna al templo para la Santa Misa.<br />
‘En el s.XII-XIII se levantó el primer templo parroquial de Piñeiro, erróneamente remodelado para darle más cabida, desapareciendo tal como hemos venido aseverando las señas de identidad románicas, repartidas no obstante en el cierre del conjunto iglesia y camposanto.<br />
También con sus restos se remodeló la rectoral, hoy abandonada y ruinosa, otrora, a decir de vecinos, convento monacal, y que no sería extraño que de lo fuera de una congregación del Carmen, instalación conventual que con las hordas desamortizadoras que entre otros desaguisados de la promulgación de Mendizábal hubiera tenido su fin en Piñeiro5.</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiroraw00154.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1526" title="PiñeiroRaw00154" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiroraw00154.jpg?w=225&#038;h=300" alt="" width="225" height="300" /></a>Cruceiro en el cruce del camino del castro, y este al fondo.<br />
Año 2010. Foto autor.<br />
En el lateral ‘pousadoiro’ descansa la imagen de la Virgen del Carmen, cuando de su procesión desde el templo el 16 de Julio, festividad de la Virgen Marinera.</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiroraw00153.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1527" title="PiñeiroRaw00153" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiroraw00153.jpg?w=300&#038;h=225" alt="" width="300" height="225" /></a><br />
Tras la reja la desfigurada talla con la Virgen del Carmen y San Antonio de Padua, del Peto de Ánimas del cruceiro de Piñeiro (Maside). Por el Carmen se acompaña a la Virgen hasta ‘su’ cruceiro sito en el camino de A Touza, para descansar en el  ‘pousadoiro’ durante los rezos y cánticos. Año 2010. Foto autor.</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-rosetc3b3n1976.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1528" title="PIÑEIRO-ROSETÓN(1976)" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-rosetc3b3n1976.jpg?w=300&#038;h=216" alt="" width="300" height="216" /></a><br />
Encajado en el cierre del camposanto, apoyado a nivel de las tapas sepulcrales terreras, el neoclásico<br />
rosetón de una sola pieza, salvo restos en el muro de cierre del camposanto, es una de los vestigios del<br />
antiguo templo. Año 1969. Foto autor.</p>
<p style="text-align:left;">Vemos en la toma fotográfica como encajado en el cierre del camposanto, y apoyado a nivel de las tapas sepulcrales terreras, un neoclásico rosetón de una sola pieza, perteneciente a la fachada anterior a la remodelación, de pequeñas proporciones<br />
pero si interesante, así como también sillares forman parte de casas particulares, y en su mayoría enriquecen en muro de cierre del camposanto.<br />
En las primeras décadas del s. XX, el Ayuntamiento de Maside dispuso señalizar las calles de la villa capitalidad municipal, los edificios públicos y por ende  los templos del municipio, con placas de cerámica talaverana, con los respectivos nombres, y en el caso de los templos la advocación y el nombre de la feligresía. La de Piñeiro es una de las pocas que aún con señales de actos vandálicos, se conserva legible.</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiroraw002484.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1534" title="PiñeiroRaw00248" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiroraw002484.jpg?w=300&#038;h=225" alt="" width="300" height="225" /></a>Placa de cerámica talaverana: ‘Parroquia de Sn. Juan de Piñeiro’, que data de los primeros lustros del s. XX. Todos los templos disponían de la suya. Esta de Piñeiro es una de las pocas que aún con señales de actos vandálicos, se conserva legible.<br />
Año 2011. Foto autor.</p>
<p style="text-align:left;">PERSONAJES NATIVOS DEL LUGAR Y LOS QUE ELIGIERON PIÑEIRO COMO RESIDENCIA</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-cura-couto-24.jpg"><img class="size-medium wp-image-1538" title="PIÑEIRO-CURA COUTO-2" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-cura-couto-24.jpg?w=300&#038;h=267" alt="" width="300" height="267" /></a>        <a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-12-cura-couto2.jpg"><img class="wp-image-1541" title="piñeiro-12 -CURA COUTO" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-12-cura-couto2.jpg?w=115&#038;h=266" alt="" width="115" height="266" /></a></p>
<p style="text-align:center;">‘AL ILMO Y RVDMO MONSEÑOR D. JOSÉ ÁLVAREZ GONZÁLEZ PRIMER PÁRROCO DE<br />
O COUTO PROMOTOR DE LA ERECCIÓN DE ESTE TEMPLO. 1990’. Placa bajo el busto instalado frente al templo de Fátima (+). Templo que en el próximo 2012 se conmemorará el quincuagésimo aniversario de su erección. Foto autor año 1990. El Concello de Ourense a petición de los parroquianos el dieron su nombre a la calle que converge precisasmente frente al templo.</p>
<p style="text-align:left;">Monseñor Don José Álvarez González, el ‘Cura do Couto’, tal como se le conocía por la capital, era natural de la capital parroquial de Piñeiro, y en el panteón familiar están enterrados entre otros familiares sus padres. Él lo está en el capitalino<br />
templo de la Virgen de Fátima, fruto de sus desvelos.</p>
<p style="text-align:left;">Nativo de la parroquia fue Don Amadeo Rodríguez Pérez, bautizado en Piñeiro el 24 de outubro de 1911. Tomó el hábito franciscano el 28 de Julio de 1928. Profesó simplemente el 29 de Julio de 1929 y solemnemente el 29 de Febrero de 1935. Se ordenó sacerdote el 14 de Junio de 1936. Durante la guerra Civil fue capellán militar. Luego de la guerra pasó por casi todos los conventos de la provincia franciscana. Era organista y residió en Pontevedra ahasta finales de los años noventa</p>
<p style="text-align:left;">Otro personaje que residió en Piñeiro, y como párroco, fue Don Ignacio González de Novoa, de As Condomas (Maside):<br />
‘Antonio González y su esposa Catalina hicieron vínculo y mayorazgo perpetuo de bienes con cargo de una misa votiva a Ntra. Señora, eligiendo como sucesor en el mismo a su hijo Ignacio que era abogado de los reales consejos y párroco de San Xoán de Piñeiro y del anejo de Rañestres, feligresías limítrofes con Maside, y al que se puede considerar como el verdadero fundador de la Casa y Pazo de As Condomas por el empeño y tesón puestos en incrementar los bienes ampliando sus dominios…’<br />
En 1800 consta como residente en Sobreira Don Benito Pérez cirujano, quedó reflejado en el libro de bautizados6, partida del 12.2.1800 de la parroquia de Santo Tomé de Maside. Este personaje no figura entre los habitantes referenciados en el<br />
Catastro de Ensenada cuarenta y siete años atrás.<br />
En la felizmente recuperada Casa do Escribán, fue residencia de Don Pablo Abelaira Quintana, hermano de Don Roque, párroco de Garabás7. Este celebraría el 4.9.1826 el matrimonio, del citado Don Pablo con Doña Clotilde Aliste Guimaraes, hija de Don Manuel y Doña Teresa, el natural de la feligresía de Santa María de Couso (Vilariño de Couso, Diócesis de Astorga), ‘del Reino de Galicia’, y la madre de Solana (Ávila), vecinos de Peñaranda de Bracamonte (Salamanca). A Doña Clotilde la bautizaran en la parroquial de San Miguel de Peñaranda.<br />
Daremos más detalles en páginas sucesivas, de otro ilustre vecino de Piñeiro, el sacerdote francés Don Guillerme Barrere, natural de la diócesis francesa de Aire, que lo fue de San Juan de Piñeiro, como Don Domingo Laberíe, Teniente cura de San<br />
Miguel de Armeses, eran sacerdotes franceses, entre los muchos que escaparon de las hordas napoleónicas y fueran acogidos por Monseñor Quevedo, el Obispo de la diócesis ourensana, que los ubicó entre otras feligresías en las ‘Tierras de Maside’.<br />
Don Guillermo disponía de escritura caligráfica Se preocupó de dominar el castellano tanto gráfica como ortográficamente. De vez en cuando el francés le hacía errar, y como queda dicho Requeixo /Requejo para él era ‘Riqueicho’. Lo mismo ‘Punchín’ por Pungín, o ‘Senlle’ por Cenlle.<br />
El mencionado escribano de S.M. Don Pablo Abelaira había ejercido como tal en la Xurisdicción de Castro de Rei (Lugo) desde 1818 a 1827, año de su llegada a Piñeiro, ejerciendo y residiendo en esta desde 1832 hasta 1836 año de su retorno a la citada Castro de Rei. En 1850 debió ocurrir su fallecimiento, por ser el año en que han dejado de constar sus intervenciones notariales.<br />
El retorno a Castro de Rei tiene respaldo documental. Pero aun y así años más tarde, Mayo de 1843, consta D. Pablo Abelaira entre los electores que formaran parte en la elección para Diputados á Cortes y Senadores, junto con José Soutullo, Antonio<br />
Pérez, Francisco Gómez, Carlos Fernández, Luís Gómez, José Blanco, Antonio Álvarez y Domingo Álvarez, todos vecinos de la parroquia de Piñeiro. Ello se lo achacamos a la burocracia, la falta de información y particularmente a los intereses.<br />
Los hermanos Abelaira Quintana, hijos de Don Pedro y Doña Tomasa, procedían de A Terra Cha, de la feligresía de Santiago de Silva, de la Ribera del Lea, lugués concejo de Pol, parroquia perteneciente a la Diócesis de Mondoñedo que precisamente linda con el concejo de Castro de Rei al que retornó Don Pablo Abelaira.<br />
Cabe asentar una referencia histórica propia de la Xurisdicción de Maside, la relativa a que el de Piñeiro, Don Pedro Abelaira, cura párroco de San Pedro de Garabás, funeró el 9.1.1832 en esa feligresía a Rita González Sotelo, hija de José González González @’Labrador’, Jefe de las tropas de la Xurisdicción de Maside que amen de expulsar a las tropas napoleónicas de las Tierras de Maside, participó en la liberación de las Tierras del Ribeiro, y fiel colaborador del también ourensano Bernardo González ‘Cachamuiña’, en la derrota, expulsión, y consiguientemente la liberación de Vigo.<br />
En Septiembre de 1826 consta como párroco de San Juan de Piñeiro Don Roque Aliste que fallecería el 4.8.1836, y sus restos mortales se inhumaron en el camposanto parroquial el día 6 siguiente. No pudo recibir los SS. Sacramentos por su fallecimiento repentino. Había testado ante el escribano de S.M., el vecino de A Touza de Maside Don Baltasar Ordóñez Armida, natural este del municipio lugués de Boimorto. Primeramente vecino de San Cristovo de Cea, y luego de matrimoniar con la masidá vecina de A Touza Benita Lois González, residió en esta. Fallecería viudo el 11.10.1861, e inhumado en Santo Tomé de Maside. Había testado ante su colega Don José Benito Covelo.</p>
<p style="text-align:left;">‘AS BATOCAS’ Y LA OROGRAFÍA DE PIÑEIRO<br />
La capital parroquial se encuentra entre dos subcuencas, río Barbantiño, afluente del Miño, y al conocido indistintamente como regato Requeixo al pasar por este lugar, o de Piñeiro, cuando toca las tierras de Piñeiro. Su curso se une al del regato de Garabás entre las localidades de O Mato y A Touza, camino para entregarse verter al río Barbantiño ya en el término de Punxín.<br />
En las conocidas tierras de As Batocas sobresale el punto más elevado del término parroquial el alto de Os Carrís, 455m., y el llamado Castro, de 441m., que por mucho que lo repitan denominarlo castro es compararlo con los vecinos de Coto da<br />
Circa o el de Santa Mariña, ambos en el término municipal de Maside.<br />
Las casas de Piñeiro están cimentadas sobre roca en este caso en la arteria principal de subida al Outeiro, otrora con el pavimento roqueño en el que dibujaron los surcos de la historia de Piñeiro las ‘lamias’ de sus carros, tiempo ha tapados con<br />
pavimento electoral.<br />
Un castro de muy reducidas dimensiones, tanto que aceptando que las medas de piedras que hemos fotografiado por primera vez en 1969, hubieren pertenecido a los muros de las pocas casas castreñas, y ‘amoreadas’ no ha mucho tiempo antes. Por descontado que eran más las ordenadas ‘medas’ de piedras troncocónicas, hoy desaparecidas. Probables restos arqueológicos luego de una muy trabajosa colocación, que se nos antoja datan de pocos lustros atrás, y que parece probable que hubieran pertenecido a circulares casas castreñas, eso sí de un castro menor.</p>
<p style="text-align:left;">Hemos llegado tarde para visionar los restos de ‘antas’, en la parte más alta del mismo Piñeiro, y no precisamente en el conocido como Castro que recién comentamos al pie de foto. De considerables dimensiones de la cúpula y de los ortostatos que fueron juguetes para las palas mecánicas.<br />
Batoca-o en Galicia se denomina a los terrenos propicios a encharcarse, barrizal, etc. Este argumento de ‘bater’ o trepar por un barrizal8, tiene más base que el que según autores nos lleva a relacionar su nombre con Las Batuecas, que es lo mismo que estar en Babia sinónimo de distracción o perdido en pensamientos, no encaja para Piñeiro.<br />
Tiempo ha los todavía empleados caminos que atraviesan una pequeñísima vaguada que acercaban Piñeiro tanto a San Paio como a San Bainto, extrañamente pudieran estar encharcados y por ahí podría justificarse su nombre, pero nunca considerar a la población de Piñeiro ubicada en As Batocas, es errar de medio a medio por cuando esta y su inmediato entorno está asentado sobre imponentes roquedos.</p>
<p style="text-align:left;">CENSOS POBLACIONALES<br />
La primera información sobre los habitantes de la parroquia de Piñeiro la tenemos en el Censo de Aranda, primer censo que se hizo en España, y que el oscense Don Pedo Pablo Abarca, Conde de Aranda, encomendara a los señores obispos cuando<br />
estaba al frente del Consejo de Castilla. Esta importante información que en Piñeiro- Rañestres la firmara Don Diego Montoya, confeccionada en base a un formulario común para todas las diócesis.<br />
No desdeñamos esta importante información aunque, caso único en el municipio de Maside, se englobaron en el censo Piñeiro y Rañestres al ser este anejo de aquel9.<br />
Total habitantes 517 entre ambas, de los que Piñeiro tendría 362 habitantes, y así distribuidos: casados, varones 77 y hembras 79; Solteros, varones 99 y hembras 107. Totalizando 176 varones y 186 hembras. Basados en formulario se reseñan párvulos hasta los 7 años, 16, 25, 40, 50, y los residentes de 50 años en adelante.<br />
Para aproximar la población habitantes en la parroquia de Piñeiro echamos mano a la proporción, dimanada del censo del INE de Diciembre de 1960, detallada según sexos, resultando que Piñeiro tendría, entre las hoy independientes parroquias, el<br />
70% de la población a 31.12.1768.<br />
En 184410 la parroquia acogía, según términos eclesiásticos, 320 almas, en 185011 442, sin contar las residentes en San Paio, que lo eran de Louredo, y incluidas los lugares de Requeixo y As Quintás; en 196012 disponía de 368 habitantes; en 1973<br />
en la feligresía la habitaban 265, de hecho; en 1986, 208 residentes de un total de 4.800 que totalizaba el término municipal de Maside –algo más del 4’3%- , y en 1995, 55 vecinos que totalizaban 139 habitantes, en el 2009, 102 habitantes, y 100 en el 2010. Detalles del censo de seis años: 1960, 1973, 1986, 1995, 2009 y 2010:</p>
<p><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-poblacic3b3n5.jpg"><img class="aligncenter  wp-image-1547" title="piñeiro-población" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-poblacic3b3n5.jpg?w=448&#038;h=134" alt="" width="448" height="134" /></a></p>
<p>(I) Ojala se consolide la recuperación, no solo la población de la parroquia de Piñeiro, también otros pueblos y lugares de Maside, puede que no como habitantes de hecho, pero al menos como residentes circunstanciales. En Piñeiro se plasma con la<br />
recuperación de ruinosas casas de la mano de los propios naturales, sus hijos, nietos residentes en Ourense y Vigo, e incluso un foráneo proveniente del lejano Toledo.<br />
De afuera, salvo en casos contados, vendrá la solución al despoblamiento de nuestros lugares y villas; solo nosotros y nuestros descendientes pueden dar pulo al incremento poblacional aunque solo fuere de derecho. Maside está extraordinariamente<br />
bien comunicado y ello facilitará, más aún, la recuperación de las viejas casas y su ocupación, al menos, estacional.<br />
Cabe reseñar la recuperación y amplísima mejora de la Casa del Escribano así como uno de los dos edificios que fueran escuela, y un buen número de viejas casonas.<br />
Y por penoso constamos el momentáneo olvido de las ‘palleiras’ adosados edificios ubicados en la cima del lugar, enfiladas al borde de una de las roqueñas ‘eiras’ de Piñeiro.<br />
Estamos manejando datos del I.G.E. Si bien es generalizado el descenso en la gran mayoría de los municipios del rural, nos fijamos en la parroquia de Piñeiro que ha perdido desde 1960 casi el 72% de su población, de 368 a 100 habitantes de hecho,<br />
aunque la población estacional casi los triplica.</p>
<p>EN EL ANTIGUO RÉGIMEN<br />
Piñeiro en el antiguo régimen perteneció al Conde de Ribadavia, al igual que las restantes administrativamente hoy dependientes del Ayuntamiento de Maside, con las excepciones de Louredo, que dependiente de san Salvador de Celanova a través de Santa Comba de Naves, y Garabás, de san Marcos de León a través de la Encomienda de La Barra.<br />
No dependía de la J. de Maside el Coto de A Esgueva, a las afueras de la villa de Maside, que pertenecía a la Abadía de Santa María A Real de Oseira. Las restantes parroquias de las Tierras de Maside lo eran del Conde de Ribadavia.<br />
Pero en nuestro caso de San Juan de Piñeiro en la controversia también participan los monjes benedictinos de San Salvador de Celanova, no directamente de este monasterio, pero si por la pertenencia de San Paio, en determinados años, a la de Louredo, por su orden desde su cenobio de Santa Comba de Naves, en los términos parroquiales de San Mamede de Palmés, tal como se vierte en la documentación disponible en el Archivo Histórico Diocesano de Ourense, base de nuestro trabajo:<br />
‘Se advierte a los señores abades de Sn. Juan de Piñeyro qe. el Apeo hecho por los monges de Celanoba en el mil sietecientos y tantos, es supuesto, y como tal reprobado como lo demostró contra ellos el Sr. Conde de Ribadavia, y consta en papeles suyos, qe. están en el Archibo de su Excelencia en la Villa de Ribadavia= Sirva esta advertencia para lo sucesibo==’13 .<br />
A Esgueva, Couto pequeño pero muy próspero que fue de los dominios hasta 1647. Con el cambio el Conde de Ribadavia consiguió algo que precisaba, no solo hacerse con el núcleo comercial y banquero de las Tierras de Maside, también que<br />
estas estuvieran enteramente subordinadas, salvo, repetimos, la rara excepción la parroquia de Louredo, consiguiendo con ello tener unidos sus dominios, las Jurisdiciones de Roucos y la de Maside:<br />
Así no 1647 o abade Simón Rojo, outorga poder a Frei Agustín de Miranda, para que o Abadía de Oseira poida trocar co Conde de Ribadavia14 polo couto deste preto de Ourense ‘que llaman el Viso’15.</p>
<p>PIÑEIRO EN EL CATASTRO DE ENSENADA<br />
En el Catastro de Ensenada, que en la parroquia de Piñeiro se cerró en Junio de 1753, detallan familia por familia, sus oficios y beneficios. No obstante alguno se lo hemos añadido siguiendo el testimonio de sus gentes que dicen haberlo heredado de<br />
antiguo, y según tradición familiar16.<br />
‘&#8230;En la fra. de Piñeiro tiene sus vezinos y disfrutan un monte comun llamado a Zirca o Castro&#8230;’<br />
Coto de Quintás de Figueiredo<br />
Tiene de Levante a Poniente un tiro de bala de escopeta, y de norte a sur lo mismo y su figura es redonda.<br />
Linderos:<br />
Cruz do Fonda, llamada del Junto, a la Cortella , Peñasco da Naveira, Marco da Eira das Quintas, bajando al regueiriño da Peneda al rio das Quintás y va zerrando a la citada cruz del Fondal.<br />
Á 17ª pregunta de dho interrogatorio los peritos se dixeron conformes que en dhas fras. y coto referido, no ay minas, salinas ni otros artefactos de los que contiene la pregunta, mas que en ellas los molinos marineros que en cada una se declaran, y hornos de cozer pan.<br />
El mencionado Coto de Quintas de Figueiredo que es del Monasterio de San Clodio orden de San Bernardo.<br />
La feligresía de San Juan de Piñeiro tiene de Levante a Poniente medio quarto de legua y de norte a sur lo mismo, y se andará alrededor en término de tres quartos de hora:<br />
Outeiro do Muiño, Fonte da Carballeira, Outeiro da Ravia, Coto del Seijo, Costa de Juan, Rio arriba de Louredo hasta a congostra da Lameiriña, y desde allí al Coyo Branco saliendo al Coto Virtado, cruces de Amariz, bajando al agro do lombo y marco do Coutiño, y desde alli al poniente por el medio del lugar de Requexo, al marca de zima del lugar das Quintas, marco da Sapeira, Laxe do Pedrouzo, Marco do Seixo, marco de tras do Castro, a la pizarra de Lamas y al Outeiro do Muiño.<br />
“Con asistencia de Don Francisco Blanco Teniente Juez de la Jurisdicción, y la de Patricio de Puga y Francisco de Puzas, vecinos de dha., feligresía, peritos que nombró la Justicia y Concejo de dha., feligresía&#8230;<br />
Lugar de As Quintás<br />
Antonio Fernández, labrador<br />
Thomasa González, viuda de 60 a., tiene en su compañía a Ambrosio de la Peña, 30 a., casado, y un criado<br />
Lugar de Sobreira de Abajo<br />
Esta bien situada aldea es parte de Sampaio o San Paio, ya en la actualidad asociada a esta.<br />
Ana María de Castro, tiene un hijo Don Francisco de Castro, diácono de 27 a. que estudia en el Seminario de Orense, y dos hijas mayores de los 18 a., tiene un hermano llamado Josef de mayor edad, soltero, y un criado llamado Ignacio&#8230;<br />
Francisco Fernández, sastre. Tiene tres hijas menores. Dos tejedoras y la otra costurera.<br />
Francisca González, viuda tiene un hijo llamado Josef Blanco, presbítero.<br />
Juan Fernández, sastre.<br />
Thomas da Lama, zapatero. Tiene dos hijos menores.<br />
Andrés Álvarez, curtidor.<br />
Lugar de Piñeiro<br />
Álbaro Soutullo, casado de 50 a., tiene una hija menora.<br />
Antonio Gómez, casado de 68 a., tiene cuatro menores.<br />
Bernardo González, casado de 36 a., tiene dos menores de edad, herrero.<br />
Casilda González, soltera de 50 a., tiene su compañía una de 60 a., viuda.<br />
Domingo Fernández, casado 70 a., tiene dos hijas maiores de los 18 a., una llamada Antonia, impedida, costurera.<br />
Francisco Álvarez, casado, de 50 a., tiene dos menores.<br />
Gregorio de Castro, casado, 50 a., tiene tres hijos menores.<br />
Isabel González, viuda, 60 a., tiene un hijo llamado Benito Álvarez, de 30 a., casado, tiene un hijo de menor edad.<br />
Juan Antonio González, casado de 60 a., tiene una hija de 20 a.<br />
Juan Antonio Álvarez, aceiteiro, casado, de 6 a., tiene un hijo llamado Ambrosio de 20 a., y tres menores.<br />
Lucía Soutullo, soltera de 20 a.<br />
Luís González, casado de 30 a.<br />
Lucía González, viuda de 50 a., tiene una menora.<br />
María González, viuda, de 68 a., tiene dos hijos de mayor edad, Phelipe y Nicolás González, este casado.<br />
Miguel Mosquera, casado, de 70 a., tiene un hijo llamado Eduardo y una hija mayores de 18ª y dos menores.<br />
María de Los Molinos, viuda de 70 a., tiene una hija maior de los 18 a.<br />
María Garrido, soltera, de 30 a., tiene en su compañía un hermano llamado Dn. Joseph Garrido presbítero, de 25 a., y una criada de 18 a.<br />
Patricio de Puga, aceitero, 38 a., casado, tiene tres hijos y una sobrina todos de menor edad.<br />
Rosendo González, 30 a., casado, tiene su compañía a su madre.<br />
Raymundo Gómez, aceitero, de 36 a., casado, tiene una hija menor.<br />
Lugar de Sobreyra de Arriba<br />
Ambrosio Álvarez, de 60 a., casado, tiene un hijo llamado Manuel de 20 a., y una hija llamada María de 25 a., tejedora, y otra menor.<br />
Ángela Álvarez, viuda de 50 a., tiene un hijo llamado Francisco de 20 a., y tres menores.<br />
Ángela Manuel, de 19 a., soltera.<br />
Alejandro Rodríguez, casado de 50ª., tiene dos hijas llamadas Luisa y Josepha de 20 a., costureras.<br />
Ángela García viuda de 40 a., tiene una hija y un hijo llamado Ambrosio de 22 a., y otro de menor edad.<br />
Dameán Soutullo, de 60 a., casado, tiene una hija llamada Mariana, tejedora, de 23 a., y dos menores.<br />
Francisco de la Peña, 33 a., casado, tiene dos menores.<br />
Francisco Puza de 40 a., tiene un hijo menor.<br />
Joseph Alonso, casado de 45 a., y tiene tres menores.<br />
Jazinta Álvarez, soltera, de25 a., y tiene en su compañía una hermana de 20 a.<br />
Martín Rodríguez, soltero de 60 a., tiene dos hermanas de maior edad.<br />
Placido Vázquez, soltero de 27 a., tiene su compañía a su madre de 50 a., y dos hermanos mayores de 18.<br />
Pedro Álvarez, viudo de 70 a.<br />
Lugar de San Bainto (San Beinto)<br />
Alejandro González de 50 a., casado, tiene una menor.<br />
Ana María González, viuda, de 48 a., tiene dos hijos llamados Salvador y Silbestre de Puga, y dos hijas todos mayores de 18 a.<br />
Dominga Gómez, soltera, de 50a., y una hermana de 40, soltera, y una criada de 40 a.<br />
Esteban Francisco Quintela, 34 a., casado, tiene dos menoras.<br />
Jazinto Fernández, casado, de 49 a., tiene tres hijos menores y un hermano llamado Francisco de 49 a.<br />
Juan Fernández, casado, de 40 a., tiene una hija de 18 a., y dos menores.<br />
Josepha Fernández, viuda, de 46 a., tiene dos hijas, y una mayor de los 18 a., y otra menor.<br />
Leonardo Fernández, casado 40 a., tiene tres hijas menores.<br />
Miguel Fernández, soltero de 25 a., tiene una hermana llamada Rosalía de 25 a., tejedera.<br />
María González, viuda, de 40 a., tiene un hijo llamado Plácido de Castro y dos hijas maiores de 18 a., y dos menores, y tiene en su compañía a su madre.<br />
Phelipe Álvarez, casado, de 58 a., tiene dos hijas maiores de los 18 a., y un menor 17.<br />
Asiendo de los molinos harineros<br />
Dn. Joseph de la Peña, presbítero del lugar y Coto de Garavanes tien un molino llamado Lameiro da Vella de una rueda en el riachuelo nombrado de Requejo, muele quatro meses del año.<br />
Maria Gonzalez vecina del lugar de San Beinto, de la fra. de Piñeyro y Juron. de Osera, tiene un molino de una rueda en el rio llamado Montes, e que muele.<br />
Francisco Gonzalez, del lugar de Requejo tiene otro moino de una rueda en el richacuelo de Monte Barbantiño, muele siete meses del año, y &#8230;<br />
Esteban Quintela del lugar de San Beinto, Jorge Diaz de Santa Baya y consortes tiene otro molino llamado molino del Fondo, sito en el rio Barbantiño, es de una rueda, muele todo el año.<br />
Cierran el libro siete firmas.</p>
<p>PIÑEIRO SU ARTESANÍA Y LOS OFICIOS TRASHUMANTES<br />
Los oficios, comerciantes y artesanos se manifiestan en el meritorio conjunto arquitectónico del lugar; casonas, solanas y balconadas Es obligado comentar la escasa presencia de los habitantes de San Paio:<br />
LUGAR DEL PAYO [SAN PAIO]<br />
Andres Alvarez, curtidor.<br />
No ha sido llamativa de lo catastrado cuando se hizo la visita a Piñeiro, determinada por su pertenencia de aquellas, finales de 1752, primeros meses del año 1753 a la feligresía de Santa María de Louredo.<br />
Es muy común que en cuantos interrogatorios hemos manejado, que no han sido pocos, entre las mujeres de casa la actividad artesanal alternativa con otras ocupaciones es la de tejedoras, aunque en este caso de Piñeiro solo hemos encontrado<br />
una en Sobreira de Arriba, Sobreira de Abajo y San Bainto18:<br />
‘… el terreno es de mediana calidad. Produce: centeno maíz, trigo, vino, castañas, pastos y legumbres; hay ganado vacuno, de cerda y lanar, y alguna pesca menuda. Industria: la agrícola, molinos harineros, cordelería y telares de lienzo…’.<br />
Esta actividad, como otras artesanales, depende en mucha medida del mayor número de lugares habituados, de su dispersión y por ende de la población. Así Amarante, Garabás y Maside ofrecían mayor número de tejedoras o tejederas, como se<br />
las cita indistintamente.<br />
La cordelería va por ‘bisbarras’, As Terras de Maside y cercanas estaban abastecidas por los artesanos bien de la parroquia de Louredo, como por los de Piñeiro:<br />
San Paio, Sobreira y San Baínto.<br />
Estos empleaban plantas que mismamente se cosechaban en la zona: estopa subproducto del lino, cáñamo, junca y esparto basto. Este se cultivaba en terrenos cercanos, los y pedregosos de la zona, tanto que el catastro y la toponimia rural, ha<br />
quedado la denominación de ‘esparteiro’ en huella escrita, amen de la tradición en sus vecinos. Que son tierras impropias para otros cultivos, sitas en el entorno de Sobreira, San Paio y Manzós, este de Louredo.<br />
Con las fibras más largas luego de mazadas del esparto basto o albardín, ‘Lygeum spartum’, se confeccionaban las albardas, cuerdas, sogas y maromas, luego de entrelazarlas con los referidos, estopa, cáñamo y junca.<br />
Y ligado a este cultivo y tratamiento creció la artesanía: ‘coroceiros’ y ‘cordeleiros’, a mayores de la característica de estas tierras altas de Maside: los ‘coireiros’, también abundantes en parroquias de Maside, y en las vecinas Cea y Amoeiro.<br />
Y ya al cultivo nos referimos asentamos una pequeña muestra de algunas o zonas de fincas con sus respectivos denominaciones:<br />
‘Salgueiro, Ribadiña, Oleiro, Naveira y Outeiriño’.<br />
SAN PAIO DE PIÑEIRO, OTRORA DEPENDIENTE DE LOUREDO<br />
‘Los vecinos del lugar de S. Payo, parroquia de Stª Mª de Louredo en el Arciprestazgo de Maside a V. I. con el más profundo respeto exponen: que los catorce vecinos del referido lugar nos hallamos enclavados en la parroquia de San Juan de Piñeiro formando un solo pueblo con los vecinos de esta, y tenemos que poner pascuas a ambos curas.<br />
Distamos cinco minutos cuando más de la de Piñeiro, teniendo en ella todas nuestras haciendas, mientas que de la nuestras tenemos media hora de mal camino por lo quebrado del terreno, agregándose a este un arroio que por no haber puente nos impide muchos días del año acudir a nuestro párroco.<br />
Informado de nuestra situación en la Santa Visita el que es hoy Cardenal de Sevilla (Se refiere al cántabro Don Luís de la Lastra y Cuesta, obispo de Ourense entre 1852 y 1863, para pasar primero a Valladolid y continuación a Andalucía, desarrollando su labor pastoral en Sevilla entre 1863 y 1876, y en ese ínterin, 1867, efectivamente fue nombrado cardenal) nos ofreció<br />
agregarnos a la referida de Piñeiro sin aguardar por el arreglo, y en el cual lo hubiera hecho de no marcharse tan pronto.<br />
Los curas que ha habido en Louredo y el actual lo desean también por quitarse tan gravosa administración.<br />
Por lo tanto suplicamos se digne poner remedio a este mal.<br />
Favor que los exponentes esperan de V.I que Dios guarde muchos años.<br />
San Payo 6 de Septiembre de 1867’ 19.<br />
(Aparecen las firmas de Santos Soutullo, Marcelo Fernández, Benito Vázquez, Paulo Castro, y por si y a ruego de los que no saben firma Ramón Rodríguez.<br />
Esta localidad, hoy perteneciente a la feligresía de San Juan de Piñeiro, perteneció a Santa María de Louredo. En él existe una ermita dedicada a san Pablo20, al que se considera patrón, y tradicionalmente se viene celebrando su festividad los días<br />
25 e 26 de Enero. Nunca en la vecindad se hizo mención alguna a san Pelaio o Pelagio.<br />
La fecha de la inauguración de la actual ermita consta el 18 de Enero de 1736.<br />
Su sacristía fue añadida en el año 1905, como promesa de un devoto que obtuvo la intercesión del santo, pero sufrió el traslado en la misma localidad cuyo solar pertenecía territorialmente a la parroquia de Santa María de Louredo. Lugar dividido<br />
en dos, el solar de la ermita y el lugar de Sobreira pertenecían a Louredo y el resto a san Juan de Piñeiro.<br />
Esa pertenencia ocasionó incruentos enfrentamientos:<br />
‘Cuando se repartió el monte Amariz entre el vecindario de Louredo y los de Sobreira, se llevaron una parte estos últimos por haber pertenecido anteriormente a la feligresía de Louredo. Pero hete aquí que sus vecinos de San Paio, también en el mismo periodo parroquianos de Louredo, no contentos con que los de Sobreira llevaran una parte por pequeña que fuere por haber sido por un tiempo feligreses de Louredo, pleitearon por no haber contado con ellos en el reparto, aunque si por proximidad le correspondía con más derecho a los de Sobreira. La cosa no terminó bien para los de San Paio que se quedaron sin beneficio en<br />
el reparto.<br />
El vecindario siempre, si le hubieran consultado no se hubiera hecho el cambio, preferían pertenecer a la parroquia de Piñeiro y no a la de Louredo, que amen de estar mas lejos los caminos subiendo hasta Louredo no eran buenos, y el traslado de los féretros era penoso, e insoportable en invierno. No era todo el lugar de San Paio al que habían derivado a Louredo, lo era una parte delimitada por fuente, hace años desparecida21.<br />
En los libros parroquiales de Santa María de Louredo, también perteneciente al término municipal de Maside, hay variedad de bautizados con el nombre de san Pablo, coincidiendo con el del santo que aquí se venera, formando parte de la dualidad del<br />
santoral, san Pedro honrado en la vecina feligresía de Garabás, y san Pablo en la de Piñeiro.</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-capela-san-paulo-25-1-1992.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1548" title="PIÑEIRO CAPELA SAN PAULO 25-1-1992" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-capela-san-paulo-25-1-1992.jpg?w=300&#038;h=211" alt="" width="300" height="211" /></a>Fiesta de San Paulo en el lugar de San Paio.<br />
25 de enero de 1992. Foto autor.</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-capela-san-paulo-4-1977.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1549" title="-PIÑEIRO CAPELA SAN PAULO 4-1977" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-capela-san-paulo-4-1977.jpg?w=300&#038;h=236" alt="" width="300" height="236" /></a>‘Eira’ y capilla de San Paulo, lugar de San Paio.<br />
Abril 1977. Foto autor.</p>
<p>No obstante cuando se inauguró la ermita fueron aludidas ambas denominaciones. La documentación manejada, la veneración de los habitantes y la imagen de san Pablo, nos inclinan a pensar que erróneamente se cambió el nombre, Pablo por  Paio-Pelagio, máxime cuando la devoción a san Pablo es rara en las comarcas que nos rodean.<br />
Esto nos viene, insistimos, en lo refrendado y en lo vertido en los libros22:<br />
(SIC) &#8220;El 18 de Enero víspera de Cátedra de San Pedro día miércoles Fra. Josef Beija Pryor Cura de Santa María de Louredo vendije e hice la vendición conforme al Ritual Romano con licencia del Sr. Ordinaria, la capilla del Apostol San Pablo, que esta en esta feligresía de Louredo en el lugar de San Pablo desta feligresía, la qual capilla la mandé de entre las casas de Josef de San Pablo el Blanco. En donde estará y seguirá por conbeniencia suia que no devía y la mande trasladar a mi cuenta a la situación en donde esta el día de oi a Novada sitio de la feligresía y jurisdicción de Louredo.<br />
Año de mill siete cientos y treinta y seis. Állase y asistieron a la vención Dn. Rosendo García (prelijo) y año del lugar de Louredo clérigo presbítero Dn. Martín de Soto y Godoy Abad de San Juan de Piñeiro, también se allaron presentes Pedro Romero, Juan Romero, Jacinto Blanco, Marcos Martínez, Juan Antonio, criado deste Priorato, Bertolo Candedo y otros; todos desta feligresía. Y por verdad, lo firmo día referido año de mill siete cientos treinta y seis.<br />
Joseph Beija Prior y Cura de Santa.<br />
(Como añadido, y remarcado al margen izquierdo, consta lo siguiente:)<br />
La primera misa la dijo yo Fr. Joseph Beija, la segunda de mi licencia la canto Dn. Martín Godoy de Piñeiro. La tercera Dn. Rosendo Leboredo, y la cuarta rezada dicho mes de Requeixo.<br />
La presente un religoso franciscano con licencia mía. En día de la conmemoración del Santo año de mill setecientos treinta y seis.<br />
FR. Josef Beija Pryor y Cura de Santa María de Louredo. Balga lo añadido Beija”.<br />
Al final de este libro, aparecen tres páginas dedicadas a registrar los datos siguientes: Lista y padrón de los que confesaron y comulgaron en esta fra. de Santa María de Louredo, priorato y cuartado anejo al Real Monasterio de San Salvador de Zelanova en este presente año de mil setecientos cincuenta y dos:<br />
(En la lista se relacionan uno por uno los vecinos, y sus lugares de residencia).</p>
<p>PARROQUIA DE SAN JUAN DE PIÑEIRO 23.<br />
Piñeyro San Juan.<br />
Año 1844, 24 de Junio.<br />
Dignidad de Triacastela.<br />
Partido de Carballiño, ayuntamiento de Maside.<br />
Su presentación del curato es eclesiástica, de 1º Ascenso con el anejo (Se refiere a SanMamede de Rañestres).<br />
Almas de comunión o mayores de 10 años, 320 almas.<br />
Lugares y vecinos:<br />
Piñeyro, 49; Sobreira, 35; Quintás, 8; Requejo, 3; y San Bainto, 23.<br />
Distancias con las feligresías confinantes:<br />
Garabanes y Louredo, ¼ de legua.<br />
Cornoces, idem.<br />
Armeses y Maside, idem.<br />
Garabanes y Maside, idem.<br />
Anejos propios:<br />
Rañestres S. Mamed dista media legua de la iglesia matriz, y se interpone parte de la parroquia de Maside y parte de la de Armeses hacia el mediodía.<br />
No existen anejos impropios, ni santuarios, ermitas, capillas y oratorios públicos. Firma Don Carlos Soto.<br />
Es párroco el citado don Carlos Soto, Bachiller en Teología, natural de Berán, Obispado de Tuy, presbítero en 1783, de la Orden de San Bernardo, exclaustrado del Monasterio de Santa María a Real de Oseira.<br />
Se dice que hay un sacristán que nombra el cura sin dotación fija sin más retribución que los derechos eventuales: entierros, casamientos y bautismos.<br />
(Año 1893). ‘Piñeiro de Maside, san Juan. Es de primer ascenso; la dotación del Culto ciento cincuenta y siete pesetas y la del Párroco mil ciento veinticinco pesetas. Consta de los pueblos Piñeiro, San Benito (hoy San Bainto o Sambainto, ambos con raíces etimológicas en el nombre del santo de Nursia), Sobreira de Arriba y de Abajo, Quintás, Requejo, y Sampayo o San Paio, segregado de la parroquia de Louredo. Segregamos de esta de Piñeiro su anejo de Rañestres San Mamed y lo erigimos en parroquia independiente’24.<br />
La vecina y colindante parroquia de San Pedro de Garabás, de aquellas Garabanes mantiene como de su dominio los lugares o aldeas de Requeixo y Quintás, compartido con San Juan de Piñeiro como consecuencia de que la línea divisoria partía a ambas localidades. Esto trajo consigo no la falta de entente entre párroco y o vecindario, pero si notorias diferencias.<br />
El mencionado Coto de Quintás tenía 10 vecinos, perteneció en estos tiempos, mitad del s. XVIII, íntegramente a San Pedro de Garabás, y tras los arreglos parroquiales en 1893, la Diócesis lo pasó definitivamente a san Juan de Piñeiro. El apelativo Figueiredo, lugar de la parroquia de Santo Tomé de Maside, era, y todavía se emplea, para distinguirla de As Quintás de Rañestres, también del municipio de Maside.<br />
Pero antes de imponer esta determinante decisión, con mucho sentido común dicho sea de paso, como ambas feligresías lindaban, en este caso la divisoria atravesaba los pueblo de Quintás y Requeixo, y eran varios los vecinos a los que les<br />
partía sus casas, y en este caso estaba estipulado, no era común en otras zonas que la situación de la cocina determinaba la pertenencia a una u otra feligresía. Un ejemplo de los variados que podemos encontrar en los libros parroquiales de san Pedro de Garabás y /o san Juan de Piñeiro. Sirvan algunos ejemplos:<br />
(Parroquia de Piñeiro: ‘28.8.1800. Bautismo de María Peña Fernández, hija de Bernardino y Vicenta’ 25.<br />
Otra anotación, esta correspondiente al año 1838 también de la parroquia de Piñeiro, haciendo referencia a vecinos de la parroquia de Garabás:<br />
‘…Padrinos Benito González y Cecilia Porto, vecinos de las Quintás parroquia de Garabanes26’.<br />
Meses después, año 1839 manejando libros sacramentales de San Juan de Piñeiro 27’:<br />
‘… Vecinos de As Quintás término de esta parroquia de Piñeyro…’.<br />
‘…Dominga Fernández vecina del lugar de Requejo parroquia de e Garabanes…’.<br />
‘…Teresa de la Peña vecina del lugar de Requejo termino de esta parroquia…’.<br />
‘…Vecinos de San Paio parroquia de Louredo…?.<br />
La controversia no es Piñeiro con Garabás, recíprocamente, sino entre Piñeiro y Louredo, pero no por diferencias de los límites parroquiales, más bien por las decisiones eclesiástico administrativas que ya hemos barajado.<br />
En ese controvertido conflicto el párroco de Piñeiro, el francés Don Guillermo Barrere28, muy cumplidor y ético con lo establecido, devuelve una partida al párroco de Garabás:<br />
‘…porque estos ahora de Piñeiro ahora de Garabanes según se le antoja mudan de cocina, y se lo aconsejan los intereses…’<br />
Y como los abuelos eran de Quintás, por lo tanto de san Juan de Piñeiro, Don Guillermo añade:<br />
‘…Porque estos también por tener cocina en la parte de Garabanes, y vivir como vagabundosahora en Piñeiro ahora en Garabanes’.<br />
Nuevo caso similar al anterior, precisa y curiosamente estaba involucrada lafamilia anterior:<br />
’5.11.1802 – Bautismo de Diego Peña Fernández, hijo de Bernardino y de Vicenta… este niñoque nació en Requeicho parte qe es de Piñeyro, fue remitida a este iglesia de Piñeyro por el Sr.Abad de Garabanes, qe no quiso tener parte en las trampas o antojos de los padres. Y para queconste firmo…’29.<br />
De otros casos similares, en este caso referido al pueblo de al lado, Requeixo, elabad francés añadió lo siguiente:<br />
‘…Reputados como vecinos de Garabanes sin embargo de tener cocina en la parte de“Requeicho” (así lo escribía Don Guillermo) que pertenece a esta parroquia trampeandomalamente a este Abad de Piñeiro’30.<br />
Comentario parecido en el bautismo de otro hijo, Luisa, de la misma familia.</p>
<p>PIÑEIRO: SU PÁGINA EN LA GUERRA DE LA INDEPENDENCIA<br />
Don Guillerme Barrere intercedió por sus feligreses ante la presencia de los Dragones que antes habían estado en El Escorial, en Cuenca, etc., mandado porArmando Lebrun de La Houssaye, lugarteniente del Comandante General de Napoleónen España, Nicolás J.D. Soult. Y de esta presencia dan buena fe los libros parroquiales de San Juan de Piñeiro, en las partidas de defunción de los piñeiraos.<br />
De de estos últimos, vecinos de esta feligresía fallecidos en la contienda liberadora de nuestra tierra invadida por los gabachos, partícipes o no en las guerrillas de la Xurisdicción de Maside, o posteriormente al mando de ‘Cachamuiña’, dan fe los libros parroquiales de Piñeiro, como otros de feligresías de las ‘Tierras de Maside’:<br />
Francisco de Castro, veciño de Piñeiro: “el que murió ‘desgraciadamente’ en el ataque de Senlle’. Funerose el 25 de Abril de 1809 31.<br />
Domingo Domínguez veciño de Piñeiro:’…el que fue muerto por los franceses”. Funerales el23 de Octubre de 180932.<br />
Manuel de Castro: “…el que murió ‘desgraciadamente’ y se enterró con otros muchos en StªMª de Punchín”. Funerales el 15 de Julio de 1809 33.<br />
Manuel Álvarez, hijo de Joséph e Josepha Garrido:“…murió ‘desgraciadamente’ [lo subrayamos aunque aparente poco llamativo, pero es nada menos que la coletilla con la que los señores párrocos evitaban represalias enmascarando así la evidencia, la muerte a manos de los franceses] en el mes de Febrero”. Funerales el 15 de Julio de 1809 34.<br />
”El dia doce de Maio de ocho cientos trece se hicieron el entierro, y onrras y el catorce el cabo de ano de Juan Fernz. hijo legítmo de Juan Benito Fernz. y Úrsula Fernz. vecinos de las Quintas haora defuntos: murió en el Hospital de Orense, siendo soldado asistieron a su entierro ocho señores sacerdotes y al cabo de año seis, hizo testamento verbal y se pasó a judicial por el escribano Dn. Joséf Ballesteros vzo dela ciudad de Orense y para qe conste lo firmo como teniente cura de Rañestres=”Asinan Dn. Joséf Fernz y Dr. Dn Roque Aliste35.</p>
<p>OBRAS DE REPARACIÓN Y MANTENIMIENTO DEL TEMPLO36<br />
Poco ha llegado hasta nosotros relativo a la remodelación del templo así como las habituales de su mantenimiento. Aparece de casualidad una cuenta justificativa de la inversión de 2.000 pesetas concedidas por la administración estatal para el Templo<br />
parroquial, por Orden del 13 de Septiembre de 1949.<br />
Aunque fuera del apartado de reparación del templo de Piñeiro, si hemos encontrado lo que probablemente pueda ser uno de los pasos, de los primeros, para recomponer el templo de forma tan ostensible:<br />
3-5-1902 – Pegerto Vázquez cura párroco de San Juan de Piñeiro.<br />
‘…Con la debida consideración expone que el suelo o pavimento de esta iglesia parroquial se encuentra muy desigual y necesita repararse’.<br />
‘Que dicha iglesia carece de una luz en la pared que da al sur con lo que diría mucho más hermosa y de cómodo servicio. Estas dos obras con la piedra nueva Que para ambas se necesita costarán sobre poco más o menos 200 pesetas y la segunda 100 pesetas según dice el maestro cantero.<br />
Además se necesitan tres lámparas por que las hay esta viejas y deterioradas, importara su coste como 120 pesetas, ósea 75 pesetas la mayor y 45 pesetas las laterales. Suman las tres partidas 420 pesetas…<br />
Consta al dorso la contestación al mandamiento del párroco:<br />
‘Que si bien es verdad que le falta luz a la iglesia esta luz se puede adquirir ahorrando trabajos y economizando gastos con dar mayores dimensiones a una ventana que ya existe, y al lado de la cual el párroco piensa abrir la nueva sin por concepto alguno la iglesia peligre.<br />
En cuanto al baldosado es de conveniencia y hermosura pues está bastante irregular, si bien algo subido lo que el cantero quiere. Respeto a las lámparas tiene la iglesia tres y dos arañas, dos lámparas en estado regular y otra más deteriorada. Las arañas buenas37’.<br />
Retrotrayéndonos a las obras llevadas a cabo en 1949, reciben el visto bueno del prelado Francisco, según la firma. (Se refiere a Don Francisco Blanco Nájera). De ahí que presente el 15 de Noviembre de 1949 las notas de gastos el Maestro de Obras Antonio Fernández, y se relacionan los albañiles y carpinteros:<br />
Manuel Díaz, José Pereira, Teófilo Pérez, y los peones ayudantes Arturo Castro y Alfonso Fernández. Carpinteros: Manuel López, Francisco Salgado y Eliseo Vázquez.<br />
Entre los materiales empleados de la firma ‘Rocalla’ se incluyen cemento, impermeabilizantes, amianto, cal de Ponferrada y tejas del país, amen de los honorarios como maestro de obras correspondientes al susodicho Don Antonio Fernández, vecino<br />
de la villa de Maside.<br />
En el remate de las obras de reparación, el señor cura párroco Don Manuel González38 firma el 15 de Noviembre del citado 1949, tras el examen de las obras, seguridad y solidez el correspondiente certificado, por haberse ajustado a lo expuesto<br />
por la Dirección General de Asuntos Eclesiásticos del Ministerio de Justicia, que con fecha 13 de Septiembre de 1949 ordena su pago al habilitado del Clero de la Diócesis de Orense.<br />
No debemos dejar mostrar nuestra pena por la falta de más documentación que atañe a la iglesia, no ya referida al actual templo, también la relativa al anterior, que tal como acabamos de resaltar era románico. Lo que sería una información jugosa, tanto o más para los feligreses de Piñeiro y vecinos de Maside, como para los investigadores, no queda otra que asentar supuestos según vestigios, y la escasa transmisión oral, etc.<br />
No existe ejemplar del libro de fábrica, como tampoco otro tipo de documentación anterior a 1915, año de finalización y, o instauración del actual templo.<br />
Referente a esta carencia de libros de fábrica, tenemos una reseña que puede certificar que se han perdido por el camino. El 23 de Abril de 1897 toma posesión de la parroquia de Piñeiro el ecónomo Don Ángel Rodríguez, y este indica el 29 de dicho mes que su antecesor Don Emilio Lorenzo López le entregó no solo los fondos de la iglesia, sino también los libros y demás39.</p>
<p style="text-align:center;">LOS CAMINOS Y LOS CRUCEIROS DE LA PARROQUIA EN SAN JUAN DE PIÑEIRO</p>
<p style="text-align:left;">Hay información fehaciente del cruceiro que tiempo ha ofreció la localidad de San Paio, pero que nadie sabe como se ha perdido. Parece que estuvo en dentro del caso de la población pero a las afueras, no lejos de la arteria principal, la carretera<br />
Maside-Amoeiro obra de la Diputación provincial que unió en 1953 a San Bainto, San Paio con Piñeiro y As Quintás. Puede que las obras haya sido la causa.<br />
Tiempos ha, una parte del nutrido gremio de tratantes, casi exclusivamente residentes en la vecina Garabás, bajaban a pie, en carromatos y en caballerías hasta Santo Tomé para tomar a pies del templo románico en el desaparecido lugar de Iglesia,<br />
el Camiño Real por ‘Ponte San Fiz’40, y la mayoría, especialmente los de O Bolo,<br />
Garabás de Arriba, para aproximarse al Camiño Real. Así se acercaban hasta Piñeiro juntándose con artesanos y comerciantes de la parroquia al pie del cruceiro instalado en el cruce de los caminos, A Touza y el que baja al Camiño Real, pero este por Laiantes hasta San Fiz y acercarse entre otras a las ferias de Amoeiro y Ourense.<br />
Desde el punto de concentración por ser camino más llevadero, tomaban el referido lugar de O Bolo, bajando muy poco a poco desde, siempre aproximadamente, los 524m, hasta los 480m., y seguidamente subir hasta los 550m., y bajar con suavidad<br />
a los 425m. de o Outeiro de Piñeiro bordeando o alto Os Carrís y sus 455m. Se baja a los 415m. ya saliendo de Piñeiro, a los pies de O Castro, y en suave bajada alcanzar al lugar de San Fiz los 369m., y en pronunciado y fácil descenso, ya por la calzada del<br />
Camiño Real llegar a los 280m. de Ponte San Fiz. Camiño Real representado con uno de los tramos de pronunciada pendiente del Camiño Real Ourense-Pontevedra por A Costa de Canedo, Amoeiro, Costa do Monte, Ponte San Fiz, San Fiz, -ruta secundaria<br />
a Piñeiro-, A Touza, Maside por Pousiña, Alto Casanova hasta Pontevedra por Ponte Veiga.</p>
<p style="text-align:left;">La historia del pueblo de Piñeiro la escribieron sus artesanos y comerciantes, tratantes, escribanos, guerrilleros, etc. Personajes de toda condición y origen vecinos de la parroquia de Piñeiro los hemos encontrado en el Valle de Monterrey, en A Limia Baixa, en O Ribeiro, en las altas tierras de Baldríz (Cualedro). De estos piñeiraos sabemos de sus andares y asentamiento en otras tierras, pero cuantos no se ha sabido de ellos…<br />
<a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eirodscf3093.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1568" title="piñeiroDSCF3093" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eirodscf3093.jpg?w=300&#038;h=225" alt="" width="300" height="225" /></a>Con el aguardado sol del naciente la Villa de Maside posa para vecinos y visitantes de Piñeiro. Desde el campo de Outeiro, un lugar privilegiado, un ‘balcón’ de lujo. Año 2011. Foto autor.</p>
<p>Estamos hablando de una distancia de legua y media aproximadamente, antes de tomar la calzada del Camiño Real, lo que equivaldría a más menos hora y media de viaje desde O Bolo, y algo más de 400m. desde Garabás de Arriba.<br />
En el medioevo desde Oseira por Bolo de Senda hasta el citado garabanés lugar de O Bolo.<br />
También se aprovechaban otros caminos como la pronunciada subida de 45m. en un tramo de algo más de 1km., desde As Quintas a O Castro, hoy asfaltado trazado parte de la citada vía Maside-Amoeiro. Y otros tiempos, una quebrada ruta<br />
acercaba Cea a Piñeiro, por Paramios, Pereda, Faramontaos, Souto, Manzós y Sobreira, amen de otras variantes que enlazaban a otras localidades apartadas del camino:<br />
‘… según se demarca a un lado con mas heredad de Juan Antonio Soutullo vecino del lugar de Sobreira, de otro monte común llamado el Souto de la Mámoa, encaveza con otra heredad que alli tiene el comprador y sus hermanos, y con mas tierra de Josef Castro; enfonda con Camino Real qe. viene de la villa de Cea a dha. frª de San Juan de Piñeiro y otras partes…’41.<br />
Piñeiro dispone de dos ejemplares que han llegado con más pena que gloria hasta nuestros días, particularmente, y por él comenzamos, el sito en el cruce del camino al Castro y el conducente a la vecina localidad de A Touza, hoy aunque estrecha es pista asfaltada. Este data del año 1874 según la inscripción que nos ofrece la base.<br />
Dispone de ‘Peto de Ánimas’ adosado a la base y al fuste, al que desgajaron el sillar para reventar la hucha, y sobre esta una reja protege la capillita que acoge una tabla desvencijada, casi perdida añadimos, en el que todavía se distinguen la imagen de<br />
la Virgen del Carmen y san Antonio que postura de ayuda a las Ánimas del Purgatorio.<br />
El fuste es de sección cuadrangular al que chaflanadas las aristas engaña por octogonal, y sobre él un capitel moldurado sencillo pero aparentemente desproporcionado en volumen. Este soporta una sencilla cruz románica, que nos anima a suponer que procede del desaparecido románico templo, por cuanto desentona en un trabajo del s. XIX.<br />
El referido cuadro del ‘Peto de Ánimas’ de Piñeiro, en él partícipes san Antonio y las Benditas Ánimas es común en Petos y Cruceiros. Sin ir a otras parroquias lo encontramos en el fuste del esbelto y famoso Cruceiro de Maside.<br />
Nos queda el cruceiro del Outeiro, camino hacia Os Carrís, de base casi cúbica sobre dos altos peldaños. Su fuste es idéntica traza al otro cruceiro parroquial, aunque de mayores dimensiones, y la cruz también de traza románica sobre una moldura muy<br />
sencilla. Este data del s. XIX.</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eirocruceiro-en-outeiro1.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1551" title="piñeiroCRUCEIRO EN OUTEIRO," src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eirocruceiro-en-outeiro1.jpg?w=164&#038;h=300" alt="" width="164" height="300" /></a>Cruceiro en Outeiro. Piñeiro 1980. Foto autor.</p>
<p>LA TOPONÍMIA<br />
Piñeiro es la capitalidad da parroquia del mismo nombre. Topónimo para algunos autores con raíces en la flora, del latín PINIFER, pinífero o productor de pinos.<br />
También la versión referida a PINIOLI que dio al antropónimo Piniolus, en el que parece asentar la raíz del muy repetido y conocido en la provincia, Piñor 42.<br />
Estaríamos en este caso ante un topónimo del étimo vegetal latino Pinus/Pineus ‘piño’ más el sufijo de carácter abundancial –eiro&gt;Piñeiro.<br />
Sin embargo, y en esta versión nos inclinamos, cabe recordar su posible relación con la forma latina PENNIARIUM, derivada de la raíz prerrománica PENN- /PINN ‘rocha’ muy relacionada con la orografía gallega, y en nuestro caso donde precisamente el terreno es elevado, pedregoso y rocoso. Ya queda dicho que estamos en las conocidas tierras de As Batocas, en las sobresale el punto más elevado del término parroquial el alto de Os Carrís, 455m., precisamente cercano al lugar de Piñeiro. Su elevada ubicación nos ofrece espectaculares panorámicas cara al Este:<br />
municipios de Amoeiro y Punxín, al Sur el citado Punxín, San Amaro y en el horizonte Toén, y cara al Oste, con paisajes de Amoeiro y Punxín, al Oeste se atisban las estribaciones de A Serra do Suído.<br />
Repetimos que autores se inclinan por su basar su etimología en la flora arbórea, pero podría dar nombre a cualquiera otro lugar, y precisamente a este muy especial asentado en roca y rodeado de tierras pedregosas, por ello nosotros nos inclinamos por la relación etimológica con la prerrománica raíz PENN-PINN, sobre terreno rocoso.<br />
QUINTÁS: El topónimo Quintás, pequeña aldea, hoy de Piñeiro, pero no siempre fue así como detallaremos mas adelante, su origen lo tratamos en el caso para O Agro de Quinta, y por ende emparentados etimológicamente con el derivado del numeral cinco (QUINTUS-A-UM).<br />
Quinta (lat. QUINTA, fem. de QUINTUS ‘quinto`) se refiere a un caserío rural en el que sus colonos acostumbraban a pagar en rentas o foros una quinta parte de la producción. En la toponimia provincial hay nombres de lugares o pueblos denominados As Cuartas, As Terzas, Agro de Medias, etc.<br />
Año 1838 &#8211; San Juan de Piñeiro- Es frecuente encontrar anotaciones como las siguientes: ‘… Padrinos Benito González y Cecilia Porto, vecinos de las Quintás parroquia de Garabanes’.<br />
Meses después, año1839 –‘… Vecinos de As Quintás término de esta parroquia de Piñeyro…’.<br />
Año 1839 – ‘…Vecinos de San Paio parroquia de Louredo’.’<br />
Ibidem; ’…Vecinos de Sobreira de Abajo… de Sobreira de Arriba’.<br />
Ibidem: ‘…Teresa de la Peña vecina del lugar de Requejo termino de esta parroquia…’.<br />
Año 1842 – ‘…Dominga Fernández vecina del lugar de Requejo parroquia de San Pedro de Garabanes…’.</p>
<p>LA IMPORTANTE POBLACIÓN DE PIÑEIRO EN 1844<br />
Hemos elegido para el análisis comparativo, a Piñeiro y Garabás, y dos feligresías del vecino municipio de Punxín, perteneciente otrora al de Maside.<br />
La fra. de Santa Mª de Vilela, 40 vecinos. (Perteneció a Maside).<br />
San Juan de Orantes, 60 vecinos. (Perteneció a Maside).<br />
San Pedro de Garabás y Louredo, 260 vecinos. (Louredo perteneció a Garabás).<br />
Y San Juan de Piñeiro, de Maside, 128 vecinos, totalizaban 320 habitantes.<br />
Según el censo municipal de 1995 habitaban el término parroquial de Piñeiro 55 vecinos, un total de 139 habitantes.<br />
SAN BAÍNTO. Pequeña aldea que dista a 6km. de la capitalidad del municipio, y su topónimo es único en Galicia. El relacionar Bainto con Benito no ofrece dudas, respaldado por la documentación disponible en el Monasterio de Oseira43. La venta se hizo entre Pedro Arminio y su hermana Urraca Martínez, que en comandita venden esta heredad a don García Abad del Monasterio de Oseira. Se cita a San Bainto cerca del río Barbantes o Barbantiño fuente, nunca mejor dicho, de riqueza, agricultura y pesca para del castro de a Cidade o Monte Civitate el que actualmente se reconoce como Coto da Circa o Circa a secas.<br />
San Bainto se asienta en una ladera cercana al río Barbantiño y como no del puente medieval por el que pasa el Camiño Real de Ourense-Pontevedra por A Costa de Canedo por Amoeiro, San Fiz, A Touza y Maside. Esta zona está protegida por advocaciones varias: san Paulo en san Paio por el norte, san Bieito-Benito en Souto (Cea) por el este, en su día por la perdida capilla de san<br />
Bieito-Benito en san Bainto y Santa Baia (Amoeiro) por el este, y san Pedro ad Víncula en el citado San Fiz.<br />
La trascendental importancia de la orden de los Benedictinos abarcó a toda Galicia, y según el topónimo a San Benito nos indica donde se venera, y festeja en fiestas y romerías.<br />
Con la desaparición de la capilla de san Bainto o Benito se perdió o quedó relegada la conmemoración por las más asentadas del san Juan o del Carmen ambas en la capitalidad y templo parroquial, o la de san Paulo en el cercano lugar de San Paio.<br />
Redundando en ello una donación medieval en el lejano año 1.225 ubica a San Bainto en el término parroquial de Sancti Iohannis de Piñeiro:<br />
(Año 1219): “Era de 1257 Teresa Juan hizo donación al Monasterio de Ossera del quimón que tenia en el lugar de San Benito. Fallo ante Munim Suero Sexinano. Está en el caxón 45” 44.<br />
SOBREIRA. Palabra prerromana de orixe hispánico introducida posteriormente no latín. A derivación virá da suposta forma do baixo latín *SUBERARIAM&lt; SUBER referíndose a unha árbore de madeira moi dura (castelán alcornoque) que se utiliza para a realización de toneis e barcos e a súa codia para a obtención de cortiza. Esta árbore necesita invernos suaves, certa humidade e solos silíceos; polo que, xunto coa aciñeira, concéntrase formando bosques e sobreirais dende o val do Douro ata o Guadalquivir e en menor medida por todo o clima mediterráneo. Como o noroeste penínsular se sitúa no límite de dúas importantes rexións bioxeográficas: a Eurosiberiana, que ocupa unha boa parte de Galicia; e a Mediterránea, fundamentalmente restrinxida ó sueste da provincia de Lugo e á maior parte de Ourense…<br />
Coidamos interesante facer referencia a outras Sobreiras ou Corticeiras, ás que poden facer mención, e que precisamente abundaban polas Terras de Maside, moi semellantes elas ás sonadas Cortizas da Serra do Xurés45 con significado relacionado con colmeas de cortiza de sobreira colmadas con palla de centeo. Hoxe non queda ningunha árbore sobreira nesta pequena aldea de tres habitantes…46’.</p>
<p>PATRIMONIO: EL DESCATALOGADO CASTRO ‘O COTO DA CIRCA’<br />
Este espacio comunal fue otrora objeto de deseo y causa de líos vecinales que no fueron a mayores. Más próximo a San Paio a San Bainto, no por estar más distante del lugar de Piñeiro, los vecinos de este lugar capital parroquial, no olvidaban sus<br />
derechos, acudiendo a instancias municipales para que la corporación municipal interviniera para dilucidar.<br />
‘Aprovechamiento comunales- dado cuenta del expediente instruido en virtud de la petición hecha por la vecindad del pueblo de Piñeiro, en súplica de que por este ayuntamiento se verifique distribución del aprovechamiento del monte comunal denominado ‘Circa’ entre el pueblo recurrente y San Bainto.<br />
RESULTANDO, que el monte comunal de referencia es propiedad del municipio y su aprovechamiento figura desde tiempo inmemorial mancomunado entre los pueblos de Piñeiro y San Bainto.<br />
CONSIDERANDO<br />
Que aunque los vecinos de Piñeiro dejaron de usufructuarse del aprovechamiento durante ocho o diez años, no renunciaron por ello a tal beneficio…47’.<br />
Las incursiones arqueológicas que hemos llevado a cabo en la década de los recién pasados años setenta, nos permite aportar la toma fotográfica en la que se observa la labor de campo, la cata, del licenciado, del piñeirao historiador Don F. G. A.<br />
Como tantos otros, en Maside el Castro de Amarante, o Castro de Santa Mariña, ambos con sobresalientes piezas, como o Coto da Circa, siguen en el olvido.<br />
Tan realistas somos que no aventuramos nada positivo para una necesaria puesta en valor. Lo han denunciado otros colegas investigadores, pero la crisis que vino para acomodarse hace poco relativamente, llevará la culpa.</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-coto-da-circa.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1552" title="piñeiro-COTO DA CIRCA" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-coto-da-circa.jpg?w=216&#038;h=300" alt="" width="216" height="300" /></a>Vestigios: La descubierta parte de la muralla, cerca defensiva que rodeaba el recinto castreño de O Coto da Circa en el entorno de san Bainto (Piñeiro).<br />
Manual excavación efectuada por Don F.G.A.</p>
<p>CORRESPONENCIA DE LOS PÁRROCOS DE PIÑEIRO CON LA DIÓCESIS<br />
En este caso todo parece indicar que se tratan de obras a ejecutar en las ‘casa rectorales’ y no en el templo que a simple vista no parecen tener que ver con las obras llevadas a cabo en este antes de 1915:<br />
‘22-4-1807- Presentación de peritos en las mismas casas rectorales de Piñeiro a veintidós días del mes de Abril de mil ochocientos siete parecieron ante el Es.Don Josef Losada y Dn. Carlos Figueroa Abad de la Fra. de Santa Comba do<br />
Treboedo representante del Sr. Fiscal Eclesiástico para la tasa de desperfectos que haiga en estas casas y bienes diestrales de este curato. Peritos:<br />
Dicho Don José Losada Mateo Domínguez, vecino de la parroquia y Jurisdicción de Santa Marina de Cobelo y Don Carlos Figueroa que representa a Lorenzo Vidal vecino del lugar de y feligresía de Loureiro, Jurisdicción de Cotobade, este maestro pedrero y aquel de carpintería:490 rrs48’.<br />
Cerramos este incompleto trabajo sin haber encontrado información mas detallada de las obras de remodelación del templo; proseguimos, no cejamos, y la publicaremos si la búsqueda fuere propicia.<br />
1 AHPOU – Catastro de Ensenada Libro nº 2344 (8.6.1753).<br />
2 AHM de Maside. Libro de Actas; Sesión ordinaria del 9.5.1952.<br />
3 FERNÁNDEZ FERNÁNDEZ, José: ‘Maside visto por Otero Pedrayo. Unha aproximación a cultura masidá e comarca’. Actas do Congreso do C.E. Chamoso Lamas. Año 2008.<br />
4 FERNÁNDEZ OTERO, José Carlos, GONZÁLEZ GARCIA, Miguel Ángel y GONZÁLEZ PAZ, José: ‘Apuntes para el inventario del mobiliario litúrgico de la Diócesis de Orense. Fundación Barrié de La Maza. Año 1983.<br />
5 RODRÍGUEZ PÉREZ Xosé Ricardo. ‘As Terras de Maside: a historia e seu arte. O Noso Camiño de Santiago, e o Pazo das Condomas. Actas do II Congreso do C.E. Chamoso Lamas. Año 2000.<br />
6 AHDOU – Parroquia de Santo Tomé de Maside. Libro de bautismos, 24.7.3.<br />
7 RODRÍGUEZ PÉREZ Xosé Ricardo. ‘O Patrimonio do Concello de Maside’, Actas do II Congreso do C.E. Chamoso Lamas. Año 2000.<br />
8 QUINTAS RIVAS, Eligio; ‘a Limia: Val de Antela e Val do Medo’. Dip. P. de Ourense. Año 1985.<br />
9 AHDOU – Censo de Aranda – Dignidad de Castela, C. 6.534. (10.12.1768).<br />
‘Ai en esta Frª de Sn Juan de Piñeiro dos sacerdotes Capan. y otro Patrimonial, un Sacritán, un colector de<br />
Bulas, dos síndicos, y uno de la Csa Sta. y otro de Cautivos, un Miliciano’. Firma Don Bernardo Alonso Cortés.<br />
10 AHDOU – Estadística. 24.6.1844. Libro 7.5.6 – Caja 6516.<br />
11 MADOZ IBAÑEZ, Pascual. ‘Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España’. Año 1850.<br />
12 Fuente – Nomenclátor poblacional a 31.12.1960. Instituto Nacional de Estadística.<br />
13 AHDOU –Parroquia de San Juan de Piñeiro (Maside). Libro de bautismos, matrimonios y difuntos: 24.9.3.<br />
14 AHPOU – Protocolos notariales. Escribano de S.M. Antonio Rodríguez. Caja 3597, nº 17. Año 1647.<br />
15 RODRÍGUEZ PÉREZ Xosé Ricardo. ‘O Reloxo da Abadía de Oseira na Torre de Maside’. Concello de Maside, Julio de 2009.<br />
16 AHPOU – Catastro de Ensenada Libro nº 2344 (8.6.1753).<br />
17 AHPOU – Ibidem.<br />
18 MADOZ IBAÑEZ, Pascual. ‘Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España’. Año 1850.<br />
19 AHDOU – Arreglos parroquiales, caja 2762/05/8.<br />
20 Catastro de Ensenada, libro 2337. Se menciona de pasada “o lugar de Pablo” refiriéndose, lógicamente, al lugar de emplazamiento de la capilla que honra al Santo abogado das enfermedades del oído y de la cabeza.<br />
21 RODRÍGUEZ PÉREZ, Xosé Ricardo y FERNÁNDEZ FERNÁNDEZ, Xosé. ‘Toponimia e alcumes do Concello de Maside’ .Concello de Maside e Deputación Provincial de Ourense. Año 2001.<br />
22 AHDO – 12.14.2 – Lb. Frª de Santa María de Louredo. Año 1736. (Paxina 43).<br />
23 AHDOU – Estadística. 24.6.1844. Libro 7.5.6 – Caja 6516.<br />
24 AHDOU – Diócesís de Ourense. Arreglos parroquiales del año 1893.<br />
25 AHDOU – Parroquia de San Juan de Piñeiro (Maside). Libro de bautismos, 24.9.4.<br />
26 Ibidem.<br />
27 Ibidem.<br />
28 El francés Don Guillermo Barrere era natural de la Diócesis de Aire, uno de tantos que escaparon de las hordas de la revolución francesa y que fueron acogidos por el Obispo ourensano Quevedo, quien les encomendó apoyo a los abades en las parroquias. Este como Tte. Cura en vacante de San Juan de Piñeiro, celebró el sacramento del matrimonio de un vecino de Piñeiro, Juan Castro, y la vecina de Maside María García. Ejerció cómo capellán párroco desde 1798 a 1812. Se había nacionalizado nacionalizó español. Falleció en Piñeiro 1824.<br />
29 AHDOU – Parroquia de San Juan de Piñeiro (Maside). Libro de bautismos, 24.9.4.<br />
30 Ibidem.<br />
31 AHDOU – Parroquia de San Juan de Piñeiro (Maside). Libro de Difuntos. 29.9.4.<br />
32 Ibidem.<br />
33 Ibidem.<br />
34 Ibidem.<br />
35 Ibidem.<br />
36 AHDOU – Reparación de templos. Parroquia de San Juan de Piñeiro. Año 1949. Caja 2828/11.<br />
37 AHDOU – Parroquia de San Juan de Piñeiro (Maside). Libro de bautismos, 24.9.5.<br />
38 Se trata de Don Manuel González Fernández, natural de Senra, parroquia de Barrán, ayuntamiento de Piñor. Se incorpora a esta parroquia en 1941, rigiéndola más de cincuenta años. Falleció en la localidad de San Paio en 1992, su desvanecimiento en la ermita de San Paulo fue premonitorio de su última ceremonia en el término parroquial precisamente el día mayor de las  celebraciones en la honra del santo, que tanto se había preocupado en propiciar más y mejor su veneración.<br />
Hemos sido testigos del triste acontecimiento.<br />
39 AHDOU – Parroquia de San Juan de Piñeiro (Maside). Libro de bautismos, 24.9.5.<br />
40 FERREIRA PRIEGUE, Elisa. ‘Los Caminos medievales de Galicia’. Anexo al Boletín Auriense, nº, Año 1988.<br />
41 AHPOU – Protocolos notariales. Escribano de Antonio Otero Vaamonde. Caja 990, nº 41. Año 1789.<br />
42 CABEZA QUILES, F. ‘Toponimia de Galicia’. Galaxia, año 2008.<br />
43 Mes de Agosto de 1180): “In Dei nomine. Ego Petrus Arminio et germana mea Urraka Martinci e omni vox mea vobis abbas Garsias et conventu sancte Marie Osseria facimus kartula venditionis de hereditate nostra que habemus in sancti Benedicti,VIIIª de ipsa villa, quantum est nostro quinioni do et concebo vobis per suis terminis et locis antiquis per ubi illa potueritis invenire intus et foris, villa que vociant sancti Benedicti, territorio Castelle, discurrente rívulo Barvantes subtus monte Civitate”<br />
44 AHPOur. Mosteiro de Santa María de Oseira. Nº 528. Libro Sexto del Tumbo Nuevo de las Mayordomías de Cea, Lueda, Longos, Partovia, Mato y Viña, p. 562.<br />
45 SENEN, Felipe, DOMÍNGUEZ, Xosé &amp; RODRÍGUEZ, Xosé Ricardo: “O Labor de investigación. Traballo de campo”, citados, pp. 90-91.<br />
46 RODRÍGUEZ PÉREZ, Xosé Ricardo y FERNÁNDEZ FERNÁNDEZ, Xosé. ‘Toponimia e alcumes do Concello de Maside’.  Concello de Maside e Deputación Provincial de Ourense. Año 2001.<br />
47 AHM de Maside. Libro de Actas; Sesión ordinaria del 31.3.1950.<br />
48 Ibidem.</p>
<hr align="left" size="1" width="33%" />
<div>
<p><em></em><br />
<em></em></p>
</div>
<br />  <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gocomments/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1268/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/comments/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1268/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godelicious/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1268/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/delicious/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1268/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gofacebook/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1268/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/facebook/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1268/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gotwitter/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1268/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/twitter/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1268/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gostumble/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1268/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/stumble/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1268/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godigg/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1268/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/digg/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1268/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/goreddit/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1268/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/reddit/estudiosgenealogicos.wordpress.com/1268/" /></a> <img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=estudiosgenealogicos.wordpress.com&amp;blog=5253590&amp;post=1268&amp;subd=estudiosgenealogicos&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2011/12/05/parroquia-de-san-juan-de-pineiro-maside/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
	
		<media:content url="http://1.gravatar.com/avatar/f5df760c8de435f435f7aeb6147827bf?s=96&#38;d=identicon&#38;r=G" medium="image">
			<media:title type="html">xosericardo</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eireoraw00179.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">PiñeireoRaw00179</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-color1.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">PIÑEIRO COLOR</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-iglesiagris-19696.jpg?w=221" medium="image">
			<media:title type="html">PIÑEIRO-IGLESIAGRIS-1969</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eirodscf3097-izda1.jpg?w=225" medium="image">
			<media:title type="html">PiñeiroDSCF3097.IZDA</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-dscf-30983.jpg?w=225" medium="image">
			<media:title type="html">PIÑEIRO-DSCF-3098</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiroraw00154.jpg?w=225" medium="image">
			<media:title type="html">PiñeiroRaw00154</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiroraw00153.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">PiñeiroRaw00153</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-rosetc3b3n1976.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">PIÑEIRO-ROSETÓN(1976)</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiroraw002484.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">PiñeiroRaw00248</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-cura-couto-24.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">PIÑEIRO-CURA COUTO-2</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-12-cura-couto2.jpg?w=130" medium="image">
			<media:title type="html">piñeiro-12 -CURA COUTO</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-poblacic3b3n5.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">piñeiro-población</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-capela-san-paulo-25-1-1992.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">PIÑEIRO CAPELA SAN PAULO 25-1-1992</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-capela-san-paulo-4-1977.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">-PIÑEIRO CAPELA SAN PAULO 4-1977</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eirodscf3093.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">piñeiroDSCF3093</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eirocruceiro-en-outeiro1.jpg?w=164" medium="image">
			<media:title type="html">piñeiroCRUCEIRO EN OUTEIRO,</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/12/pic3b1eiro-coto-da-circa.jpg?w=216" medium="image">
			<media:title type="html">piñeiro-COTO DA CIRCA</media:title>
		</media:content>
	</item>
		<item>
		<title>EL BLOG Y SU VALORACION EN EL AÑO 2010</title>
		<link>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2011/06/24/el-blog-y-su-valoracion-en-el-ano-2010/</link>
		<comments>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2011/06/24/el-blog-y-su-valoracion-en-el-ano-2010/#comments</comments>
		<pubDate>Fri, 24 Jun 2011 10:35:44 +0000</pubDate>
		<dc:creator>xosericardo</dc:creator>
				<category><![CDATA[Teoría]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/?p=788</guid>
		<description><![CDATA[Los duendes de estadísticas de WordPress.com han analizado el desempeño de este blog en 2010 y te presentan un resumen de alto nivel de la salud de tu blog: El Blog-Health-o-Meter™ indica: ¡Este blog lo está haciendo genial!. Números crujientes Un Boeing 747-400 transporta hasta 416 pasajeros. Este blog fue visto cerca de 6,200 veces [...]<img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=estudiosgenealogicos.wordpress.com&amp;blog=5253590&amp;post=788&amp;subd=estudiosgenealogicos&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p>Los duendes de estadísticas de WordPress.com han analizado el desempeño de este blog en 2010 y te presentan un resumen de alto nivel de la salud de tu blog:</p>
<p><img style="border:1px solid #ddd;background:#f5f5f5;padding:20px;" src="http://s0.wp.com/i/annual-recap/meter-healthy2.gif" alt="Healthy blog!" width="250" height="183" /></p>
<p>El <em>Blog-Health-o-Meter™</em> indica: ¡Este blog lo está haciendo genial!.</p>
<h2>Números crujientes</h2>
<p><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/01/auto_deportivo.jpg"><img style="max-height:230px;float:right;border:1px solid #ddd;background:#fff;margin:0 0 1em 1em;padding:6px;" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/01/auto_deportivo.jpg?w=288" alt="Imagen destacada" /></a></p>
<p>Un Boeing 747-400 transporta hasta 416 pasajeros. Este blog fue visto cerca de <strong>6,200</strong> veces en 2010. Eso son alrededor de 15 Boeings 747-400.</p>
<p>En 2010, publicaste <strong>28</strong> entradas nueva, haciendo crecer el arquivo para 36 entradas. Subiste <strong>32</strong> imágenes, ocupando un total de 34mb. Eso son alrededor de 3 imágenes por mes.</p>
<p>The busiest day of the year was 2 de noviembre with <strong>75</strong> views. The most popular post that day was <a style="color:#08c;" href="http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2010/01/06/paco-luis-bernardez-6/">Paco Luís Bernárdez, poeta das Terras de Maside</a>.</p>
<h2>¿De dónde vienen?</h2>
<p>Los sitios de referencia más populares en 2010 fueran <strong>google.es</strong>, <strong>todopueblos.com</strong>, <strong>mail.live.com</strong>, <strong>123people.es</strong> y <strong>blogoteca.com</strong>.</p>
<p>Algunos visitantes buscan tu blog, sobre todo por <strong>aurora bernárdez</strong>, <strong>centro de estudios chamoso lamas</strong>, <strong>julio cortazar</strong>, <strong>cortazar</strong> y <strong>xose ricardo vilar de rey</strong>.</p>
<h2>Lugares de interés en 2010</h2>
<p>Estas son las entradas y páginas con más visitas en 2010.</p>
<div style="clear:left;float:left;font-size:24pt;line-height:1em;margin:-5px 10px 20px 0;">1</div>
<p><a style="margin-right:10px;" href="http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2010/01/06/paco-luis-bernardez-6/">Paco Luís Bernárdez, poeta das Terras de Maside</a> <span style="color:#999;font-size:8pt;">enero, 2010</span></p>
<div style="clear:left;float:left;font-size:24pt;line-height:1em;margin:-5px 10px 20px 0;">2</div>
<p><a style="margin-right:10px;" href="http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2009/12/10/o-pazo-das-condomas-maside/">O Pazo das Condomas(Maside)</a> <span style="color:#999;font-size:8pt;">diciembre, 2009</span></p>
<div style="clear:left;float:left;font-size:24pt;line-height:1em;margin:-5px 10px 20px 0;">3</div>
<p><a style="margin-right:10px;" href="http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2010/01/19/argumentacion-historica-para-o-escudo-e-bandeira-municipais-de-maside/">Argumentación histórica para o Escudo e Bandeira Municipais de Maside</a> <span style="color:#999;font-size:8pt;">enero, 2010</span></p>
<div style="clear:left;float:left;font-size:24pt;line-height:1em;margin:-5px 10px 20px 0;">4</div>
<p><a style="margin-right:10px;" href="http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2010/01/05/santa-comba-do-treboedo-parroquia-de-las-tierras-de-maside/">Santa Comba do Treboedo, parroquia de las &#8216;Tierras de Maside&#8217;.</a> <span style="color:#999;font-size:8pt;">enero, 2010</span></p>
<div style="clear:left;float:left;font-size:24pt;line-height:1em;margin:-5px 10px 20px 0;">5</div>
<p><a style="margin-right:10px;" href="http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2010/04/14/jose-francisco-gonzalez-gonzalez-labrador/">José Francisco González González @Labrador, xefe da Guerrilla da Xurisdición de Maside contra o exercito de Napoleón.</a> <span style="color:#999;font-size:8pt;">abril, 2010</span></p>
<br />  <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gocomments/estudiosgenealogicos.wordpress.com/788/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/comments/estudiosgenealogicos.wordpress.com/788/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godelicious/estudiosgenealogicos.wordpress.com/788/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/delicious/estudiosgenealogicos.wordpress.com/788/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gofacebook/estudiosgenealogicos.wordpress.com/788/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/facebook/estudiosgenealogicos.wordpress.com/788/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gotwitter/estudiosgenealogicos.wordpress.com/788/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/twitter/estudiosgenealogicos.wordpress.com/788/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gostumble/estudiosgenealogicos.wordpress.com/788/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/stumble/estudiosgenealogicos.wordpress.com/788/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godigg/estudiosgenealogicos.wordpress.com/788/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/digg/estudiosgenealogicos.wordpress.com/788/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/goreddit/estudiosgenealogicos.wordpress.com/788/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/reddit/estudiosgenealogicos.wordpress.com/788/" /></a> <img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=estudiosgenealogicos.wordpress.com&amp;blog=5253590&amp;post=788&amp;subd=estudiosgenealogicos&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2011/06/24/el-blog-y-su-valoracion-en-el-ano-2010/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
	
		<media:content url="http://1.gravatar.com/avatar/f5df760c8de435f435f7aeb6147827bf?s=96&#38;d=identicon&#38;r=G" medium="image">
			<media:title type="html">xosericardo</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://s0.wp.com/i/annual-recap/meter-healthy2.gif" medium="image">
			<media:title type="html">Healthy blog!</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/01/auto_deportivo.jpg?w=288" medium="image">
			<media:title type="html">Imagen destacada</media:title>
		</media:content>
	</item>
		<item>
		<title>ARTESANS DE ‘TERRA DE MONTES’ NAS ‘TERRAS DE MASIDE’</title>
		<link>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2011/05/02/canteiros-de-%e2%80%98terra-de-montes%e2%80%99-nas-%e2%80%98terras-de-maside%e2%80%99/</link>
		<comments>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2011/05/02/canteiros-de-%e2%80%98terra-de-montes%e2%80%99-nas-%e2%80%98terras-de-maside%e2%80%99/#comments</comments>
		<pubDate>Mon, 02 May 2011 21:35:57 +0000</pubDate>
		<dc:creator>xosericardo</dc:creator>
				<category><![CDATA[Teoría]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/?p=989</guid>
		<description><![CDATA[“A Terra de Montes ten de todo como en botica bos canteiros, bos gaiteiros, e bos cregos para dicir Misa.[1]”   ARTESANS DE TERRA DE MONTES, AMEN DE COTOBADE, PONTE CALDELAS E  A LAMA. ETC. Os Cendón, Carballal, Fraguas, Gamallo, Cabaleiro, Couceiro, Vidal etc.; Se desprazaron pola península, Cuba, e sobre todo Brasil. Os froitos [...]<img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=estudiosgenealogicos.wordpress.com&amp;blog=5253590&amp;post=989&amp;subd=estudiosgenealogicos&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p style="text-align:center;"><em>“A Terra de Montes ten</em><br />
<em>de todo como en botica</em><br />
<em>bos canteiros, bos gaiteiros,</em><br />
<em>e bos cregos para dicir Misa.<a title="" href="#_ftn1">[1]</a>”</em></p>
<p><strong> </strong></p>
<p><strong><strong>ARTESANS DE TERRA DE MONTES, AMEN DE COTOBADE, PONTE CALDELAS E  A LAMA. ETC.</strong></strong></p>
<p>Os Cendón, Carballal, Fraguas, Gamallo, Cabaleiro, Couceiro, Vidal etc.; Se desprazaron pola península, Cuba, e sobre todo Brasil.</p>
<p>Os froitos das investigacións están a madurar. Tanto nos arquivos Diocesana de Ourense e nos parroquiais,  como no Civil de Maside, deron a luz a datos que poden axudar na argumentación que traemos entre mans. Por todo elo permitímonos engadilos por si foran de interese:</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/05/dscf3103.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-997" title="DSCF3103" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/05/dscf3103.jpg?w=300&#038;h=225" alt="" width="300" height="225" /></a>Santo Tomé de Maside &#8216;O Novo&#8217; obras de Don Luís Bellido, Arq. Diocesano de Oviedo,</p>
<p style="text-align:center;">y Don Daniel Vázquez Gulias-Martínez, Arq.Diocdesano de Ourense. (Foto autor año 2011).</p>
<p>&#8221; &#8230; Del entonces obispo de Orense Monseñor Don Eustáquio Ylundain para que el día 7 de Enero de 1910 bendijera el nuevo templo parroquial de Maside, en el que trtabajaron entre otros José Cendón Carballal quer dejaron el templo inconcluso, bien es cierto que tan solo careciendo de campanario, y sus obras se dilatarían casi cuatro años, concretamente entre 1921 y 1924, ejecutadas por el maestro cantero, el pontevedrés de Cotobade (como otros venidos de esas tierras: Fraguas, Martínez, Cabaleiro, Couceiro, etc.); Don Jesús Vidal Rey, quien casaría el 13-11-1924 con la masidá Nieves Fernández Fernández, nacida el 6-5-1879, sus padres Fernando Fernández Araujo y Andrea Fernández Fernández, natural esta de San Payo de Loeda (4-12-1846), como sus padres Manuel <em><span style="text-decoration:underline;">(A)</span></em> y Rosa, aunque su abuela materna llamada también Andrea era natural del Maside de Amarante; y de Fernando Fernández Araujo, alcalde de Maside, maestro con titulo en el Arte de Albéytar y Herrador, como su padre, al que se le había concedido por S.M. Fernando VII. Los padres de Fernando eran Francisco Fernández y Juana Araujo vecinos de Maside, él de Santo Tome y ella de Amarante.</p>
<p>Precisamente el masidao párroco de San Miguel de Armeses, Don Camilo Pastor Rodríguez Unzueta<a title="" href="#_edn1">[i]</a>, bautizó el 1-2-1873 a María Teresa Fraguas Vázquez, hija de Miguel Fraguas García, <em>canteiro</em> de Santiago de Loureiro (Cotobade), y de María Vázquez, de Listanco (Armeses-Maside); María Teresa, madre del ilustre galeguista, etnógrafo y profesor Don Antón Fraguas Fraguas nacido también en Loureiro-Cotobade, a donde se trasladara su madre de joven.  Don Antón pasó temporadas con sus primos de Listanco. De la misma parroquia Loureiro de Cotobade  procedía Pedro Couceiro, cantero (así reza la partida de defunción en el día 10-12-1839), casado con María Antonia de la Iglesia, y residentes en el Maside de Santo Tomé&#8230;”</p>
<p><em>(&#8220;10-12-1839 &#8211; PEDRO COUCEIRO, cantero, marido que fue de María Antonia de la Iglesia, vecinos de la parroquia de Santiago de Loureiro, Cotobade&#8221;<a title="" href="#_ftn2"><strong>[2]</strong></a>).</em></p>
<p>Los oficios artesanos tuvieron tal trascendencia que no se entendería sin ellos la vida tanto en el rural como en las cabeceras de provincia. <em>&#8216;En el Catastro del Marqués de la Ensenada, del año 1752,</em> -la estimada por Antonio Rodríguez Fraiz en su obra de 1982: &#8220;Canteiros e artistas de Terra de Montes&#8221;, sumando los tres municipios que la forman a saber: Beariz, Cerdedo y Forcarei-<em> , podemos observar la representativa variedad: 772 canteros, 290 carpinteros, -122 tejedores, 122 borreiros (arrieros y fabricantes de cera), 95 arrieros de vino, 94 sastres, 41 herreros, 58 costureras y 61 carboneros</em>&#8230;&#8217; .</p>
<p>El maestro cantero Pedro de Arén, nació en el año de 1635 en el mismo Arén, parroquia de san Xoan de Cerdedo, capitalidad municipal. Su arquitecta plasmada en toda Galicia, pero mayormente en la provincia de Ourense, está a medio camino, en la transición de lo clásico a lo barroco. Construyó en otras importantes obras la ampliación de la capilla del Santo Cristo de la Catedral, reconstruyó el templo parroquial de Santa María de Reza, término municipal de la capital provincia ourensana, así como el más que arreglo, consolidación de la Torre de las  Campanas del primer templo diocesano:</p>
<p><em>&#8216;Don Pedro de Arén, ‘Maestro Arquitecto’, ajustó por 68.000rs. la obra para la SIC de San Martiño de Ourense, consistente en salvar una torre –hoy la única existente- construyendo exteriormente otra. Así quedo escriturado el 11-6-1682 ante el escribano de Ourense Gregorio Fernández</em>&#8216;.( SÁNCHEZ ARTEAGA Manuel. La Catedral de Orense. Apuntes histórico artísticos. Año 1916.)</p>
<div>
<hr align="left" size="1" width="33%" />
<div>
<p><a title="" href="#_ftnref1">[1]</a>  ROZADAS Francisco ‘Rochi’. ‘Terra de Montes’, Editorial Everest. Programa de Desenvolvemento e Diversificación Económica de Zonas Ruráis ‘TERRA DE MONTES’. Año 2000..</p>
</div>
</div>
<p>DON ANTON FRAGUAS FRAGUAS E MASIDE</p>
<p><strong>     </strong>Deixamos constancia do vertido por A. Rodríguez Fraiz no seu libro &#8220;Canteiros e artistas de Terra de Montes&#8221; editado en 1982.</p>
<p>&#8220;Manuel Fraguas Rodríguez, nado no lugar de A Costa, Loureiro, Cotobade en 1874. Fillo de Miguel Fraguas e de Goriña Rodríguez, quen casou na mesma freguesía con Tareixa Fraguas Vázquez, natural de Listanco, rueiro de San Miguel de Armeses do concello de Maside, filla de Miguel Fraguas e de María Vázquez, cando casaron vivían os dous en Loureiro, porque a a dona había ido para xunto de tres tíos dela que non tiña descendencia. O matrimonio viviu en Insuela na casa paterna.</p>
<p>Manuel Fraguas (pai de Don Antón Fraguas, fillo único) foi a escola (FUMELGA ?) o oficio de canteiro apendreuno en Terras de Portugal a beira do seu pai e do seu irmán maior Lourenzo, así como con outros veciños.</p>
<p>Logo xa de estar no oficio  traballou en Portugal, Cotobade, Terra de Montes, e tamén no Brasil, en Río de Xaneiro, e Belo Horizonte, xa noutra xeira voltou a Galicia, e pouco tempo xa de novo no Brasil onde traballou desta no FFCC como obreiro e como encargado&#8221;.</p>
<p>Di Don Antón Fraguas, sen cariño de fillo, que seu pai era moi boa persoa, humana, sensible, e moi observador. &#8220;Tivo moi boas relacións coas tribos indíxenas do Brasil, quenes de opoñían ó paso do tren&#8221;. Aínda di ter na súa aldea bastóns de mando furados o lume, que llos deron os indíxenas.</p>
<p>Voltou a Loureiro onde morreu en Xuño de 1930, ó día seis como di o seu sartego, non sen antes traballar, ata o seu pasamento, cos seus irmáns Lourenzo e Lino.</p>
<p><strong>RAÍCES DOS EBANISTAS, TALLISTAS OU SILLEIROS MASIDAOS “OS PORTOS” NAS TERRAS DE MONTES </strong></p>
<p>A.Rodríguez Fraiz non fala só dos canteiros, tamén doutros artistas: &#8220;Domingo Álvarez, veciño de Cerdero a  finais do S.XVI, que era mestre carpinteiro comprometeuse co rapaz Xoán de Monteiros de Aren de Cerdedo para ensinarlle o oficio&#8221; <a title="" href="#_ftn3">[3]</a>.</p>
<p>Esto ven a demostrar que Xosé (do Porto ou Porto) que foi parar a Villardeciervos non tiña que ser a forza canteiro, xa que tamén había outros oficios de relevante importancia, neste caso os traballadores da madeira. Nembargantes este debía estar metido no tema das obras por canto temos constancia de que seu fillo&#8230; Josef do Porto González nado en Aren de Cerdedo o 19-9-1815, e o seu fillo Xosé Porto Román tamén nado en Villardeciervos (Zamora) o 22-1-1842,casou coa masidá Ramona González Fernández<a title="" href="#_ftn4">[4]</a>, fillo do referido Josef do Porto González e da veciña de Villardeciervos Teresa Roman Otero. José Porto Roman coma os seus fillos Xosé Benito (o máis depurado artista da familia),e Isauro Porto González eran afamados profesionais neste eido.</p>
<p>AS SILLAS DE MASIDE</p>
<p>Todo apunta a que o oficio de silleiro, “sillas” ou cadeiras que se facían en Maside, fermosa e minuciosamente traballadas a man, débeselle ós Portos. Non dicimos que si nin o negamos, pero en Maside din que foron os mellores, nada estraño por outra banda cando foron eles pai e fillos os artistas en tantos e tantos retablos de igrexas das Terras de Maside e nas lindeiras.</p>
<p>&#8230;Sillas&#8230; En Negrelle demos, ó dicir do Catastro de Ensenada, cun dos primeiros silleiros dos que se teñen novas polas Terras de Maside, cun destes importantes artesáns que lle deron sona á capitalidade<a title="" href="#_ftn5">[5]</a>:</p>
<p>Unha morea delas ó xeito &#8220;Maside&#8221; baseados nuns sete modelos: de cociña, comedor ou salón, sillas baixas ou de coser, cadeiras de brazos dunha ou de dúas prazas con apoia brazos; reclinatorios, e tronas, as sillas de antes nás que os nenos comían á mesa. Os paos en cerdeira ou amieiro, afiligranados a man, e os cus de xunca. &#8220;En Maside: boa mesa, sillas, i en cada porta un silleiro&#8221;. Os Portos, Zarzas, Siete, Castillas, Fumegas, Barrenos&#8230;Os silleiros de máis sona do pais galego<a title="" href="#_ftn6"><strong>[6]</strong></a>.</p>
<p>OS PORTOS ERAN RETABLISTAS</p>
<p>“”<em>A este zamorano, Josef Porto Román, afincado en Maside outórgaselle a feitura dos fermosos retablos da igrexa de Santo Tomé de Maside, &#8220;O Novo&#8221;, os dos altares laterais, o de San Antonio e o da Virxe do Carme, así coma ó que fora da capela da Casa Grande<a title="" href="#_ftn7"><strong>[7]</strong></a>. &#8220;Na igrexa de San Mamede de Xendive&#8230;O retablo maior, de estilo Neoclásico, feito por Xosé Porto Román (1881), e dourado no 1946 polos irmáns Núñez de Ourense&#8230;&#8221; A amplitude dos seus coñecementos chegaba a outras facetas: no Maside de 1885 encomendáronlle amaña-lo reloxo que fora de Oseira. </em></p>
<p><em>     Xosé Bieito mellorou a obra do seu pai Xosé Porto. &#8220;&#8230;Edificios salientables&#8230;E no que ten cinco plantas en diagonal co concello -as dúas superiores con galería- pódese ler &#8220;&#8221;S.P.”” </em><em>Sergio Porto-, sendo a mazá na que se atopa un exemplo de mala convivencia co urbanismo recente&#8221;</em><a title="" href="#_ftn8"><em><strong>[8]</strong></em></a><em>. </em><em>Da mesma xa deixamos dito que: &#8220;De entre as obras é de suliña-la fermosa galería feita por Xosé Benito e Isauro na Praza Maior do Carballiño, na casa do seu irmán Sergio, dos máis importantes comerciantes da vila.&#8221;<a title="" href="#_ftn9"><strong>[9]</strong></a>. </em></p>
<p><em>     A obra do pai foi de moita sona, pero coidamos que os seus fillos, Xosé Bieito e  Isauro, chegaron máis ala: &#8220;Acadouse acordo (23-7-1928) de aboar ó mestre carpinteiro Sr. Porto -Xosé Bieito- 125 pts. para o palco da &#8220;música&#8221; da Praza Maior&#8221;<a title="" href="#_ftn10"><strong>[10]</strong></a>. Referíndonos de novo a Xosé Bieito Porto González o cura de Amarante dinos:  &#8220;Promete o altar maior Dñª María Novoa, a cal construcción rematou no 1915 o Sr. Porto(s) de Maside; custou sen pintar 1.250 pesetas&#8221;(sic). Para a igrexa de Santo Tomé de Maside &#8220;O Novo&#8221; fixo o retablo do altar maior, o púlpito, confesionarios e as andas. Aínda sen resecas ou documentos, parentes destes Porto: netos, bisnetos e sobriños, afirman que tamén fixeron os carros do Triunfo ou procesionais das parroquiais de Dación e de Salamonde. </em></p>
<p>Xa deixáramos dito na prensa quistes artistas na madeira espallaron súas obras polas igrexas e pobos da bisbarra: retablos, andas, púlpitos, baldaquinos, galerías, mobles etc. Pero as cidades de Ourense e Vigo; e as igrexas nos concellos de Maside, San Amaro, Punxín, Boborás e O Carballiño foron destinatarias da súa meirande parte.</p>
<p>Tamén traballaron a madeira seu irmán Ovidio (pasou alén moi novo), e Fermín, fillo deste. Fixeron mobles, galeiras, e cadeiras ou sillas</p>
<p><em>     Máis veciños das zamoranas Cional e Villardeciervos,“Os Cervatos”,</em><a title="" href="#_ftn11"><em><strong>[11]</strong></em></a><em> quedaron na provincia: Bobo, Romero, Román, Junquera, </em></p>
<p><em>Otero, etc.; Uns nas Terras de Maside, e outros na capital </em><a title="" href="#_ftn12"><em><strong>[12]</strong></em></a><em>.</em></p>
<div>
<hr align="left" size="1" width="33%" />
<div>
<p><a title="" href="#_ftnref1">[1]</a>   A. Rodríguez Fraiz:&#8221;Canteiros e artistas de Terra de Montes&#8221; 1982</p>
</div>
<div>
<p><a title="" href="#_ftnref2">[2]</a>  AHD Parróquia de Santo Tomé de Maside</p>
</div>
<div>
<p><a title="" href="#_ftnref3">[3]</a>     A. Rodríguez Fraiz:&#8221;Canteiros e artistas de Terra de Montes&#8221; 1982</p>
</div>
<div>
<p><a title="" href="#_ftnref4">[4]</a>  Ramona, irmá de Dn. José Benito González, político masidaó, alcalde da vila, e vipresidente da Deputación Provincial.</p>
</div>
<div>
<p><a title="" href="#_ftnref5">[5]</a> (Agosto 1753):<em>“María Fernández, soltera, tiene en su compañía a Manuel Fernández, su hierno, cassado. Exerce el oficio de <span style="text-decoration:underline;">sillero</span>, y tiene dos hixos menores”</em></p>
</div>
<p><a title="" href="#_ftnref6">[6]</a> Entrocollido da comunicación que o autor presentou ó Congreso “Chamoso Lamas 1998”</p>
<p><a title="" href="#_ftnref7">[7]</a> Os parentes do Sr. Porto(s) están na crenza de que nestes traballos participaron o pai (Porto Román) e os seus fillosIsauro e Xosé Bieito, ainda que había de ser este último o director dos traballos.</p>
<div>
<p><a title="" href="#_ftnref8">[8]</a> BDP -&#8221;O Arenteiro&#8221; coa Dir. de Jesús de Juana.(1993). Px. 117 e 126.</p>
</div>
<div>
<p><a title="" href="#_ftnref9">[9]</a> La Región. Especial Festas do Setembro(16-9-1994). (Do comunicante X.Ricardo Rodríguez sen sinatura) &#8220;Persoeiros masidaos protagonistas no Carballiño. Destacaron entroutos Juan Bernardo Fernández o seu irmán Valentín e Xosé Bieito Porto&#8221;.&#8221;Un artista da madeira&#8221;.Px. 37.</p>
</div>
<div>
<p><a title="" href="#_ftnref10">[10]</a> AHM do Concello de Maside &#8211; Comisión municipal permanente do 23-7-1828.</p>
</div>
<div>
<p><a title="" href="#_ftnref11">[11]</a> No v II DO ii Congreso Lint. Sobre El Cister, “El Tumbo del Monasterio Cisterciense de Santa María de Moreruela. Pax. 1026 en adelante</p>
<p>Fálase do Tumbo de Moreruela que apareceu nun fermoso edificio de  Valladolid, na coñecida casa de Los Cervatos, la familia de los Rodríguez, oriunda de la villa de Villar de Ciervos.</p>
</div>
</div>
<div>
<hr align="left" size="1" width="33%" />
<div>
<p><a title="" href="#_ednref1">[i]</a> Sobriño do Ilmo. Sr. Dr. Ramón Rodríguez Estévez nacido o 2 de setembro de 1799, en Mouriz, San Xoán de Arcos.</p>
<p>El foi, sen dúbida, a personalidade máis sobranceira do estamento eclesiástico ourensán. Ós 15 anos ingresou na Universidade Literaria, onde estudia tres anos de Filosofía, cinco de Teoloxía, simultaneando o estudio do Hebreo. No curso do 1822 a 1824 conságrase ós estudios da Sagrada Escritura e de Dereito Público Eclesiástico e de Teoloxía Moral, asistindo ás preceptivas academias e participando voluntaria e brillantemente nelas, substituíndo en repetidas ocasións os catedráticos da súa Facultade en ausencias e enfermidades. No 1824 ó 1825 aprobou un ano de Institucións Canónicas, e nos cursos seguintes Decretales, Dereito Romano, Dereito Románico Hispánico, Recompilación e Práctica Forense, con tódolos cales remata legalmente as dúas carreiras de Cánones e de Leis.</p>
<p>Tanto pola súa formación intelectual na Universidade, na que acadou nómine discrepante os graos de doutor en Teoloxía (1827) e logo en ámbolos Dereitos, Civil e Canónico (1833), como polos cometidos docentes na mesma Minerva mesmo antes da ordenación sacerdotal (1830). Esta dotación intelectual que permitiulle gaña-las sucesivas oposicións as canonxías de Penitenciario (1826) &#8211;á que tivo que renunciar por non te-la idade canónica precisa&#8211; e a Doctoralía (1833)que xustamente era a que máis se correspondía coa especialidade dos seus estudios universitarios.</p>
<p>De aquí resulta que desempeñou na curia Fiscal de Eclesiástico e Provisor(1837), Secretario de Cámara e Goberno(1845), Vicario Xeral, Catedrático de Teoloxía(1851), Examinador Sinodal por designación de Pío IX (1856), e Provisor do bispo Luis Lastra y Cuesta(1853-57).</p>
<p>A súa formación intelectual e as cualidades de prudente goberno viñan acompañadas dunha vida espiritual interior que se reflectÍa na súa actividade de apostolado, promovendo o culto na capela do Santo Cristo, creando confrarías e, sobre todo, na súa devoción a Nosa Señora na advocación da Inmaculada Concepción, tanto antes como despois da declaración dogmática. Tan singulares prendas xustifican as súas tres designacións para Vicario Capitular, Sede Vacante: a primeira con ocasión de ser ascendido a arcebispo de Valladolid o bispo Lastra y Cuesta, por sete votos a favor e un en contra, o seu, o 19 de outubro de 1857, a segunda no pasamento do doutor Ávila y Lamas –o mesmo que trouxo consigo a Sánchez Arteaga (nótese ben),- o 8 de febreiro de 1866, por doce votos contra dous, que durou once meses, e a terceira con motivo do pasamento de Cuesta y Maroto, da que faremos referencia.</p>
<p>Para unha mellor ilustración remitímo-los nosos lectores á meritoria obra de Agustín Mosquera Gil, avogado e capelán-coronel castrense, “Unha  parroquia levítica. San Martín de Lamas” (Ourense, 1965).</p>
<p>Xustamente neste intre é cando don Tomás enceta a súa ascensional carreira de capitular. Sabemos que o 20 de outubro de 1871 xa tomara posesión do cargo de Maxistral, porque nesa data posesiónase como arcipreste da Peroxa o párroco de San Xes, Fructuoso Obelar. (B.E., 25-XI-1871). Don Tomás é nomeado secretario de Cámara do Bispado, que simultanea coa secretaría do Cabido. Cando ós poucos meses a enfermidade que padecía o Vicario Capitular Rodríguez Estévez (21-3-1872) se agrava, delega xeralmente e sen reserva no deán Fernando Charlín toda a xurisdicción contenciosa pertencente ó Provisionato, e a de natureza cameral ou voluntaria confíalla a don Tomás Portabales. Nesa mesma data o Vicario outorga testamento perante o notario Santos de la Torre no que deixa catro cumpridores fideicomisarios, figurando en cabeza o seu amigo Tomás Portabales, que seguirá conservando o cargo de secretario de Cámara á morte inmediata de Estévez (29-3-1872)co novo Vicario Capitular Dr. Manuel Nobo Giménez, lectoral.</p>
</div>
</div>
<br />  <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gocomments/estudiosgenealogicos.wordpress.com/989/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/comments/estudiosgenealogicos.wordpress.com/989/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godelicious/estudiosgenealogicos.wordpress.com/989/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/delicious/estudiosgenealogicos.wordpress.com/989/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gofacebook/estudiosgenealogicos.wordpress.com/989/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/facebook/estudiosgenealogicos.wordpress.com/989/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gotwitter/estudiosgenealogicos.wordpress.com/989/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/twitter/estudiosgenealogicos.wordpress.com/989/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gostumble/estudiosgenealogicos.wordpress.com/989/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/stumble/estudiosgenealogicos.wordpress.com/989/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godigg/estudiosgenealogicos.wordpress.com/989/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/digg/estudiosgenealogicos.wordpress.com/989/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/goreddit/estudiosgenealogicos.wordpress.com/989/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/reddit/estudiosgenealogicos.wordpress.com/989/" /></a> <img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=estudiosgenealogicos.wordpress.com&amp;blog=5253590&amp;post=989&amp;subd=estudiosgenealogicos&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2011/05/02/canteiros-de-%e2%80%98terra-de-montes%e2%80%99-nas-%e2%80%98terras-de-maside%e2%80%99/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
	
		<media:content url="http://1.gravatar.com/avatar/f5df760c8de435f435f7aeb6147827bf?s=96&#38;d=identicon&#38;r=G" medium="image">
			<media:title type="html">xosericardo</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/05/dscf3103.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">DSCF3103</media:title>
		</media:content>
	</item>
		<item>
		<title>PÉRFIL CURRICULAR</title>
		<link>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2011/02/21/perfil-curricular/</link>
		<comments>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2011/02/21/perfil-curricular/#comments</comments>
		<pubDate>Mon, 21 Feb 2011 16:58:28 +0000</pubDate>
		<dc:creator>xosericardo</dc:creator>
				<category><![CDATA[Teoría]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/?p=920</guid>
		<description><![CDATA[José Ricardo Rodríguez Pérez Na presentación da obra &#8216;O RELOXO DA ABADÍA DE OSEIRA NA TORRE DE MASIDE&#8217; (Xullo 2009) Membro do Centro de Estudios Chamoso Lamas. Membro da Asociación de Xenealogía, Heráldica e Nobiliaria de Galicia. Membro da Sección de Arte &#38; Historia do Liceo de Ourense. BLOG: ‘Estudios Históricos y Genealógicos’ - Colaborador [...]<img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=estudiosgenealogicos.wordpress.com&amp;blog=5253590&amp;post=920&amp;subd=estudiosgenealogicos&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/02/presentacic3b3n-libro.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-922" title="NA PRESENTACIÓN DE 'O RELOXO DA ABADÍA DE OSEIRA NA TORRE DE MASIDE'" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/02/presentacic3b3n-libro.jpg?w=300&#038;h=225" alt="" width="300" height="225" /></a></p>
<p style="text-align:center;">José Ricardo Rodríguez Pérez</p>
<p style="text-align:center;">Na presentación da obra &#8216;O RELOXO DA ABADÍA DE OSEIRA NA TORRE DE MASIDE&#8217; (Xullo 2009)</p>
<p>Membro do Centro de Estudios Chamoso Lamas.</p>
<p>Membro da Asociación de Xenealogía, Heráldica e Nobiliaria de Galicia.</p>
<p>Membro da Sección de Arte &amp; Historia do Liceo de Ourense.</p>
<p><strong>BLOG: <em>‘Estudios Históricos y Genealógicos’</em></strong></p>
<p><strong><em>-</em></strong><em> </em>Colaborador en:<em>‘Maside e a súa antiga xurisdicción’</em>. Xosé Estévez Puga. (Ano 1994).</p>
<p>-  Coloborador en:<em>‘Faragullas de historia’.</em> Xosé Álvarez González. (Ano 1995).</p>
<p>-  Autor:<em>‘O noso Camiño de Santiago, tamén é o portugués’.</em> Actas do I Congreso  C. E. Chamoso Lamas. (Ano 1998).</p>
<p>-  Coautor <em>‘Ourense Etnográfico’.</em> Obra en gran formato. Deputación de Ourense. (Ano 1999).</p>
<p>- <em>‘A agochada obra de Manuel Lois Vázquez’. </em>Concello de Maside e Deputación de Ourense. (Ano 1999).</p>
<p>- <em>‘O patrimonio do Concello de Maside’</em>. Actas do II Congreso C.E.Ch.Lamas. (Ano 2000).</p>
<p>-  Coautor:<em>‘A toponimia do Concello de Maside’.</em> Actas do II Congreso C.E.Ch.Lamas. (Ano 2000).</p>
<p>-  Autor: <em>‘O Beato Juan Jacobo Fernández’. </em>75 cabodano da beatificación. Argentarium. (Ano 2001).</p>
<p>-  <em>‘José Francisco González González @Labrador’</em>. Actas III Congreso C.E.Ch.Lamas. (Ano 2002)</p>
<p>-  Coautor, co seu fillo Xosé Ricardo: <em>‘A igrexa de santo Tomé de Maside O Vello</em><em>’</em>. Raigame. (Ano 2002).</p>
<p>-  ‘<em>A Toponimia e alcumes do Concello de Maside’. </em>Concello de Maside e Deputación de Ourense. (Ano 2002).</p>
<p>-   Autor:<em>‘Maside no Catastro de Ensenada; 250 aniversario (1753-2003)’. </em>Actas do IV Congreso C. E. Chamoso Lamas. (Ano 2004).</p>
<p>-  ‘<em>O Reloxo da torre da Casa do concello de Maside’. </em>(Resumo).<em> </em>Actas do<em> </em>III Congreso Internacional do Císter. Galicia y Portugal. Oseira e Ourense. (Ano  2005).</p>
<p>-  <em>‘A igrexa de Stª María de Amarante-Dacón’.</em> Argentarium. (Ano 2005).</p>
<p>- ‘<em>O Pazo de As Condomas. Maside </em>(<em>Ourense</em>)’. Boletín nº 5 de Estudios de Genealogía, Heráldica y Nobiliaria de Galicia. (Ano 2006).</p>
<p>- ‘<em>Arte religioso en Maside; Las iglesias parroquiales de santo Tomé de Maside’</em>. Diversarum rerum. Nº 1. (Ano 2006).</p>
<p>- ‘<em>O poeta </em><em>Paco Luís Bernárdez; e as Terras de Maside’.</em> V Congreso do Chamoso Lamas. Ano 2006.</p>
<p>- <em>‘O entorno familiar do Beato Juan Jacobo Fernández. 1808-2008’.</em> Ano 2006.</p>
<p>Camilo J. Cela, seu sobriño bisneto. Xenealoxía familiar completa. Boletín nº 6 de Estudios de Xenealogía, Heráldica e Nobiliaria de Galicia.<em> </em>(Ano 2007).</p>
<p>-  ‘<em>O Beato Juan Jacobo Fernández natural de Moire, Stª María de Carballeda’.</em> Douscentos anos do seu natalicio (1808-2008). Diversarum Rerum. Nº 2. Ano 2007.</p>
<p>- <em>‘</em><em>Pan de Cea. Pan das ceanas. Raices ceanas e masidás’</em>. VI Congreso do Chamoso Lamas. Ano 2008.</p>
<p><strong><em>-</em></strong><em> ‘</em><em>O Camiño Real de Ourense a Pontevedra pola Costiña de Canedo e Maside’.</em> Nº 3 Diversarum rerum. Ano 2008.</p>
<p>-<em> ‘Los Reinoso en Ourense:‘Pazo de Cornoces’,‘Casa Grande de Canedo, y‘Pazo de Lodeiro’. </em>Boletín nº 7 de</p>
<p>Estudios de Xenealogía, Heráldica e Nobiliaria de Galicia. Ano 2008.</p>
<p>-  <em>‘O Reloxo da Abadía de Oseira na Torre de Maside’. </em>Para o Concello de Maside. Ano 2009<em> </em></p>
<p><strong><em>- </em></strong><em>‘Parroquia de Santa Comba do Treboedo: Arte e Historia’.</em><strong> </strong>Para Diversarum Rerum. Nº 4. Ano 2009.</p>
<p><em>-  ‘Heráldica y Genealogía ourensanas: La familia Temes Saénz, Santamarina-Alduncín.</em></p>
<p><em> <strong>- </strong></em> <em>‘Parroquia de San Pedro de Garabás: Arte e Historia’. </em>Diversarum Rerum. Nº 5.</p>
<p>-  <em>‘<em>La Saga Temes en la capital ourensana’.</em> Boletín Nº 9, Estudios de Xenealogía, Heráldica e Nobiliaria de Galicia.</em></p>
<p>-  <em>‘Parroquia de San Juan de Piñeiro: Arte e Historia’. </em>Diversarum Rerum. Nº 6.</p>
<p>-  &#8216;<em>Reseña do patrimonio arquitectónico e monumental de Maside&#8217;</em> , para &#8216;Ágora do Orcellón&#8217;, Nº 22, Ano 2011.</p>
<p>-  <em>&#8216;Viaxe ó berce dos cervato ourensáns&#8217;, para Ágora do Orcellón,</em> Nº 22, Ano 2011.</p>
<p align="center"> <strong>No prelo </strong>(En talleres)</p>
<p><strong><em>-</em></strong> <em>‘Don Julio Rodríguez Soto’. </em>Coautor con José Luís Cofán. Actas do VI Congreso do C.E.Chamoso Lamas. Ano 2010.</p>
<p style="text-align:justify;" align="center">-  <em>&#8216;En Maside&#8230;Tamen poetas&#8217;.</em> Para Argentarium, órgano de C.E. Chamoso Lamas, Ano 2012.</p>
<p style="text-align:justify;" align="center">- &#8216;<em>O Beato Juan Jacobo Fernández natural de Moire, freguesía de Stª Mª de Carballeda, Concello de Piñor&#8217;.</em> Para Ágora do             Orcellón, Nº 23, ano 2012.</p>
<p>-  <em>‘Aquel mundo que se chamou Salgueiro’</em>. Obra en gran formato para a Consellería de Medio Ambente da Xunta de Galicia.</p>
<p>-   <em>‘Proxecto Galicia’.</em> <em>Heráldica ourensá</em>. Asociación de Xenealogía, Heráldica e Nobiliaria de Galicia para Hercules Ediciones.<em> </em>(Traballos de heráldica nos pazos, casonas, templos e noutros edificios).</p>
<p>Xa publicados por HERCULES EDICIÓNES os tomos de Heráldica, Genealogía y Nobiliaria, números LIV, LV, LVI, LVII e LVIII ata o ano 2011. Haberá mais traballos nos seguintes.</p>
<p><strong>En preparación</strong></p>
<p><em>-   ‘Don José López Rodríguez @ ‘Pote’. Maside e Cuba. Xenealoxía’.</em> Boletín de Estudios de Xenealogía, Heráldica e Nobiliaria de Galicia.</p>
<p>- <em>&#8216;O Couto Redondo: Santo Tomé de Maside O Vello</em>&#8216;. Para Diversarum Rerum.</p>
<p>-  <em>&#8216;Pazos y piedras armeras en el entorno de Pobra de Trives (Ourense)</em>&#8216;.<em> Boletín Nº 10, Estudios de Xenealogía, Heráldica e Nobiliaria de Galicia.</em></p>
<br />  <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gocomments/estudiosgenealogicos.wordpress.com/920/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/comments/estudiosgenealogicos.wordpress.com/920/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godelicious/estudiosgenealogicos.wordpress.com/920/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/delicious/estudiosgenealogicos.wordpress.com/920/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gofacebook/estudiosgenealogicos.wordpress.com/920/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/facebook/estudiosgenealogicos.wordpress.com/920/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gotwitter/estudiosgenealogicos.wordpress.com/920/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/twitter/estudiosgenealogicos.wordpress.com/920/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gostumble/estudiosgenealogicos.wordpress.com/920/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/stumble/estudiosgenealogicos.wordpress.com/920/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godigg/estudiosgenealogicos.wordpress.com/920/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/digg/estudiosgenealogicos.wordpress.com/920/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/goreddit/estudiosgenealogicos.wordpress.com/920/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/reddit/estudiosgenealogicos.wordpress.com/920/" /></a> <img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=estudiosgenealogicos.wordpress.com&amp;blog=5253590&amp;post=920&amp;subd=estudiosgenealogicos&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2011/02/21/perfil-curricular/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
	
		<media:content url="http://1.gravatar.com/avatar/f5df760c8de435f435f7aeb6147827bf?s=96&#38;d=identicon&#38;r=G" medium="image">
			<media:title type="html">xosericardo</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/02/presentacic3b3n-libro.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">NA PRESENTACIÓN DE &#039;O RELOXO DA ABADÍA DE OSEIRA NA TORRE DE MASIDE&#039;</media:title>
		</media:content>
	</item>
		<item>
		<title>PARROQUIA DE GARABÁS (MASIDE)  TEMPLO DE SAN PEDRO (S. XIII y XIX) (En &#8216;Diversarum Rerum&#8217;, publicación de los Archivos Diocesano y Catedralicio de Ourense. Año 2010, Nº 5).</title>
		<link>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2011/01/06/parroquia-de-garabas-maside-templo-de-san-pedro-s-xiii-y-xix-por-jose-ricardo-rodriguez-perez/</link>
		<comments>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2011/01/06/parroquia-de-garabas-maside-templo-de-san-pedro-s-xiii-y-xix-por-jose-ricardo-rodriguez-perez/#comments</comments>
		<pubDate>Thu, 06 Jan 2011 20:01:31 +0000</pubDate>
		<dc:creator>xosericardo</dc:creator>
				<category><![CDATA[Teoría]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/?p=812</guid>
		<description><![CDATA[Frontispicio de la parroquial de San Pedro de Garabás soportada por sendos contrafuertes a cada mano de la portada. Foto  del autor, tomada en el 2010: ‘Un hermoso marco de aluminio adorna su fachada’.Bajo el tímpano dos pares de columnas con interesantes capiteles con hojas de acanto, bien labrados, y sobre ellos una imposta apoyada [...]<img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=estudiosgenealogicos.wordpress.com&amp;blog=5253590&amp;post=812&amp;subd=estudiosgenealogicos&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/dscf3545.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-827" title="DSCF3545" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/dscf3545.jpg?w=225&#038;h=300" alt="" width="225" height="300" /></a></p>
<p>Frontispicio de la parroquial de San Pedro de Garabás soportada por sendos contrafuertes a cada mano de la portada. Foto  del autor, tomada en el 2010: ‘Un hermoso marco de aluminio adorna su fachada’.Bajo el tímpano dos pares de columnas con interesantes capiteles con hojas de acanto, bien labrados, y sobre ellos una imposta apoyada en tres canecillos de los cuatro que dispuso.</p>
<p>LA ENCOMIENDA SANTIAGUISTA DE A BARRA EN EL MEDIOEVO</p>
<p>El Capitulo General de la Orden tenía lugar el día de Todos los Santos de cada año, en la Casa Mayor, que en unos casos era San Marcos de León y en otros, sobre todo a partir del siglo XII, en Uclés. El primero se reunió en San Marcos en 1199.</p>
<p>En el se trataban los asuntos de la Orden, nombrando a los visitadores, que habían de inspeccionar las casas a lo largo del año. Estas estaban formadas por Encomiendas correspondientes a los distintos reinos peninsulares. Portugal, León, Castilla, Aragón.</p>
<p>La presencia de la Orden de Santiago en el Reino de Galicia se incorpora en Ourense constituyendo su dominio en la Encomienda de A Barra, formada por los cotos de A Barra y el de Garabanes, pero también su estructura abarca a comarcas de la provincia de Lugo, y en la de Ourense a partes de los términos municipales de Castro Caldelas, Peroxa, Coles, Vilar de Santos, Vilar de Barrio, Sarreaus, Laza, y en Maside circunscrito al Coto y parroquia de Garabás.</p>
<p>Estas entidades santiaguistas, encomiendas menores, su proceso de formación dimana de los donantes nobles y del propio rey, y en este caso dependían directamente de la de A Barra, coto que fue donado a Fernando Oduáriz por Alfonso VIII, como compensación a su ayuda contra los sarracenos.</p>
<p>Estamos hablando del s. XIV cuando el dominio de la A Barra de la mano de sus comendadores, fue el resultado del sistema de encomiendas que la orden santiaguista empleó para ampliar su patrimonio y vasallaje.</p>
<p>Así el s. XV los vasallos del Coto de A Barra sumaban 16, al igual que los de Garabás. Años en los que la Encomienda percibía rentas, y de los cotos de A Barra, Garabás, Cubelas y Lemos:<em>’100 fanegas de centeno; 80 arrobas de vino; 7 carneros; 15 cerdos, 2.000 maravedíes, y 9 tocinos’.</em> De los cotos<em> </em>de Codosedo y Vilar de Santos, percibía la Encomienda 280 y 35 fanegas de centeno respectivamente, siendo tierras más indicadas para el grano, pero su aportación en maravedíes era menos de la mitad, 888, respecto a los Cotos de A Barra y Garabás.</p>
<p>¿LA TORRE O CASTILLO DE BOLO DE SENDA?<a href="#_edn2">[2]</a></p>
<p>‘Don José Osorio y Tineo del Olmo Pimentel Ulloa, nació en 1790. Probó nobleza en la Real Compañía de Guardamarinas. Fue Teniente del Batallón Real de Marina. Obtuvo la merced de hábito de caballero de Alcántara. Contrajo matrimonio con Dª Carmen de Puga y Balbuena, hermana de D. Carlos Luís, VII Conde de Torre de Penela, señor del Palacio y Fortaleza de Stª María de Amarante, Torre de Rioboo, Camba y jurisdicción, Torre de Villasante, Fortaleza y Torre de Penela y su jurisdicción, Pazos de Alongos, Mugares, Sadurnín, Vilanova de la Barra, casa de san Lorenzo de Lago, Torre de Jocín con su jurisdicción, <strong>Torre de Garabás</strong>, señor de Pulledo, Noboeiro, Vilaquinte, Toén y de la Casa, coto y jurisdicción de Toubes y de las jurisdicciones de Sabuguido, Jocín, Maus, Poedo, Astariz, Edrada de Couso, Vilariño, Villasuso y casas solares de los Puga y de los Temes de Ourense’.</p>
<p>Posteriormente nos consta que Doña Teresa Puga Balbuena, fue, por herencia, también Señora de la Torre de Garabás<a href="#_edn3">[3]</a>:</p>
<p><em>‘…Dª Teresa Puga Balbuena, nieta de Dª Ana María Baamonde, Srª que fue de La Torre de Garabanes, Pulledo y Freanes de Astariz, y hermana de D. Carlos Luís Conde de La Torre Penela…’.</em><em> </em></p>
<p>Prosiguiendo con el linaje Vaamonde, llegamos hasta 1920<a href="#_edn4">[4]</a>:</p>
<p><em>‘…Joaquín y Jerónimo, solteros, vecinos de Orense, herederos de D. Carlos Vaamonde y Puga, bisnieto de Dª Ana Mª Vaamonde, señora que fue de la Torre de Garabás, Pulledo y Freanes de Astariz’.</em></p>
<p>En el archivo del Monasterio de Oseira hay más luz sobre la ubicación de Tierras de Bolo de Senda, ubicando, lo que se conocía como jurisdicción, entre A Canda  y el Coto Noguera dependiente de Oseira.</p>
<p>Repasamos más documentación<a href="#_edn5">[5]</a>:</p>
<p><em> ‘…que jaze entre ribadauia e la ponte de Castrello’ y le concede ‘ayam feria hun díacada mes en el su coto de çea que jaze <strong><span style="text-decoration:underline;">en tierra de bolo de senda</span></strong> entre san mamede de la candaa et entre el coto de nugera dellos freyres’ y el día en que deban hacer la feria sea ocho días antes de las calendas de Monterroso y los que vayan a la feria vayan y vengan seguros y salvos con las bestias y mercaderías y con todas sus cosas, y le da, tambien, el portazgo de la feria y todos los otros derechos que debería percibir en ella’. </em></p>
<p>Siempre nos hemos inclinado por la teoría de que la antigua Jurisdicción medieval de Bolo de Senda tuvo su solar en el lugar de O Bolo, precisamente en una desaparecida torre, castillo a decir de la transmisión oral; sita en el alto del mismo nombre a 542m. de altitud, el punto más alto no solo del actual término municipal, desde donde se abarca también parte del de san Cristovo de Cea hasta llegar a las estribaciones de Sierra Martiñá.</p>
<p>Torres o Castillos que por lo común eran vivienda del juez, sede de la Jurisdicción del Coto, cárcel, archivo, y en las proximidades o en el propio recinto, estaba el campo de la picota para ajusticiar a los reos. Abolidas las jurisdicciones, en determinados casos, no es el de Garabás, los edificios se reciclaron para Casa Consistorial. Referirnos a la Torre de la Encomienda de la Eirexa como la buscada Torre de Garabás la descarta la documentación manejada, como también la de Mundín. De esta veremos seguidamente la correspondiente toma fotográfica.</p>
<p>En el ‘Tumbo Vello de Oseira’<a href="#_edn6">[6]</a>, s. XIV, nos apoyamos para deducir que la de Mundín de Susao pertenecía a Oseira, y no así la de la Encomienda como asentaremos.</p>
<p style="text-align:justify;" align="center">Una de las dos torres que nos ofrece la parroquia de Garabás esLa Torre de la Encomienda a la que adosaron la Casa Rectoral, hoy en ruinas.A esta última le han regalado el Agnus Dei que fue del otrora hermoso templo románico. Dispone bajo los torna lluvias, naciente y poniente las agujeros de acceso para las palomas. Fue hasta que el olvido la llevó a la ruina, para las carnes, lugar para la ‘tulla’ del grano, y las arcas para la harina.La más antigua en Mundín, la Torre de la ‘Cilla’, casa de la tulla o cámara. La despensa a cargo del cillerero. Una pieza única del románico civil en la comarca,abocada, con declaración o no de BIC, al derrumbe, y por ende a la no recuperación.</p>
<p style="text-align:justify;" align="center"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/dscf30541.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-1014" title="DSCF3054" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/dscf30541.jpg?w=300&#038;h=225" alt="" width="300" height="225" /></a></p>
<p style="text-align:justify;" align="center">Maside debe su catalogación, y voz de alarma dirigida a políticos e ilusos, a nuestro buen amigo, el investigador, masidao de derecho, Don Juan Carlos Rivas.</p>
<p><em>‘Ata pouco a parroquia de Garabás foi a máis poboada de Maside, berce da máis importante rede comercial, e de gandeiros de toda Galicia; Percorrían máis de cen garabaneses feiras e mercados importantes para a compra venda de gando e animáis de corral de calquera especie<strong>.</strong> Ó Bolo de Senda chegábase dende Casanova logo de pasar polas estribacións do O Penedo (479m.) e do máis coñecido hoxe como alto de O Bolo de 544m., onde autores ubican o lugar a residencia ou pousa con torre do administrador da xurisdicción; dende aquí a San Facundo </em>(templo románico do S.XIII),<em> cruzando o río Marañao ata As Lagoas, donde este auxiliar Camiño de Santiago tamén converxe coa Ruta da Prata, que lembremos vai por Canedo (Ourense) e un quilómetro antes de chegar a Souto (Amoeiro) desvía un ramal a Ponte Sanfiz (Maside). A vía cara a Lugo separábase da de Santiago en Sante, atravesando por Castrelo, Cea, Grela, Cobas, Portamieiro, Lamas, O Pazo&#8230;’</em><a href="#_edn7">[7]</a><em>.</em></p>
<p>GARABÁS EN EL CATASTRO DE ENSENADA</p>
<p><em>‘La iglesia parroquia, san Pedro, esta situada en lo mas céntrico de la feligresía, y se halla servida por un cura; también hay una ermita dedicada a san Pantaleón, cuya festividad se celebra, como patrón del pueblo, no de la feligresía que es san Pedro, el 27 de Julio. Confina con el término N, feligresía de san Facundo; E, la de Louredo; S, la de Maside; y O, la de Amarante.</em></p>
<p><em>El terreno es casi llano, con algunas pequeñas colinas y de buena calidad; al extremo NO, y en lo más elevado del terreno se forman tres riachuelos de aguas perennes, las cuales sirven para beber y para riego de algunos terrenos de labor.</em></p>
<p><em>Producción:</em></p>
<p><em>Maíz, centeno, algún trigo, vino de inferior calidad, lino, patatas, castañas y legumbres, hay ganado vacuno, de cerda, lanar y cabrío, y caza de liebres y perdices. Industria; la agrícola y curtido de cueros. Población; 260 vecinos, 1.200 almas. Esta feligresía tuvo su ayuntamiento elegido por sus vecinos, la casa municipal y la cárcel se hallaban en el lugar o aldea de Garabás, donde existió hasta el año 1819 horca alzada, y en los anales del Consejo de las Órdenes Militares se le da el título de villa</em> ‘<a href="#_edn9">[9]</a><em>.</em></p>
<p>Denominación de lugares del rural de la parroquia de Garabás. En O Bolo:</p>
<p><em>‘Lama, Lámparas, Cerderiñas, Riguerias, Regueiro da Quinta. Nogueira, Enxendelle, Santas,</em></p>
<p><em>Bouzo, Bacelo, Eira Vella, Costa. </em><em>(Robles y juncos en A Debesa), Chaira, Val da Debesa, Lama Poder’.</em></p>
<p>En Garabás, (Lugar de):</p>
<p><em>‘Redondo, Moreira, Poreiro, Gobia’. </em></p>
<p>Licencias de actividad comercial y/o artesanal. Total de 128 licencias:</p>
<p><em>4 sogueros: 1 Maside, 2 Pousada, Bouzas y Dacón. Solo en Garabás, 36 corredores de ganado.</em></p>
<p>La parroquia de San Pedro de Garabás la forman 16 aldeas: Bouzas, Mundín, Bouza, Seijo, Garavanes de Arriba, Faquín, Bolo, Costanza, Lama Saída, Canedo, Requejo, [<em>Requeixo de Garabás en donde en 1642 había nacido, Don Francisco de la Peña y González de Nóvoa", nieto de los fundadores del Pazo de As Condomas</em>], Quintás, Su Iglesia, Pena, Carreira y la Iglesia.</p>
<p><em>‘La iglesia, y el gobierno Civil pende íntegramente en todo dho Coto del dho juez, quien recibe hordenes de el Alcalde Maior de San Ciprian de Castro Tarife en el Reino de León puesto por S.M. como gran maestre de la Orden de Santiago.</em></p>
<p><em>Elijen por si dho juez en cada un año, sin que tengan otro derecho ni regalía.</em></p>
<p><em>El territorio que ocupa el termino de cha jurisdicción sera medio quarto de legua de Levante a Poniente, y de Norte a Sur un quarto, y en toda su circunferencia una legua que se podra andar en hora y media.</em></p>
<p><em>Por el Levante la Jurisdicción de Louredo, Poniente la de Maside, Norte la de Osera y mediodía la de San Clodio de Rivadavia:</em></p>
<p><em>Marcos o señales:</em></p>
<p><em>Peñasco das Lamas de Amariz, peña con cruz en el agro da Devesa, pizzarra de motillón con cruz, mojón de rosas, cruz del monte Ladrón, Piedra grande del marco de A Rañoa, Agro da Lama da Palla, marco das Quintas, al Contiño, al Agro do Lombo, Peña do Outeiro de Donas, y feneze en el peñasco de Amariz.</em></p>
<p><em>La medida de tierra es el ferrado, que cinco hacen una fanega, y cada ferrado tiene seis quartos y cada quarto cuatro cuartillos o netos, o cinco capelos o maquilas.</em></p>
<p><em>La medida de vino mayor es un moio, cada moio tiene quatro cañados, que hace 16 el moio, y cada quarta 16 quartillos.</em></p>
<p><em>Que los derechos que se hallan impuestos sobre las tierras son: diezmos y primicias y voto a Santiago, que pertenecen enteramente al Prior de Garavanes, a escepción de los lugares de Faquín, y Bolo de cuios vecinos percibe el medio diezmo el Monasterio de Celanova por el Priorato de Louredo, y dhos vecinos en todo lo demás son feligreses de dha feligresía de Garavanes.</em></p>
<p>LUGAR DE MOLINOS: Hai tres molinos arineros, uno llamado da Rañoa, o Juan de Bouzas, sito sobre el rio de Romariz de una piedra negra que muele con agua corriente seis meses del año, es propio de Dª Manuela Marquez vezina de la Casa das Condomas, y lo tiene de arriendo Luis das Condomas.</p>
<p><em>Otro llamado el molino de Romariz, sito sobre el rio de este nombre, de una piedra negrera y muele seis meses del año, el que se halla medio arruinado por desidia del dueño, a esta causa no muele de este año a esta parte, pero hallandose perfecionado lo hara cuatro meses del año, es propio de Benito Mosquera, vezino del lugar de La Iglesia.</em></p>
<p><em>Dn. Joseph de la Peña, presbítero del lugar y Coto de Garavanes tiene un molino llamado Lameiro da Vella de una rueda en el riachuelo nombrado de Requejo, muele quatro meses del año.</em></p>
<p>VECINOS: Que el número de vezinos que componen la población de dha Jurisdicción es de 167, en que se incluye los del estado eclesiástico y también ay dos milicianos solteros, que uno se llama Juan Lois y el otro Bernardo Garzía.</p>
<p><em>MONTES COMUNES: </em><em>Cuatro: Bolo, Garavanes, Mundín y Bouzas.</em></p>
<p><em> Y que no ai otros comunes propios que disfrute el comun de vezinos, a excepción de una casa de Carzel para arresto de los rreos, sita en el lugar de Garavanes, que tiene siete baras y media, de fondo seis.</em></p>
<p><em>Una casa de una cofradia con la adbocación de San Pantaleón.</em></p>
<p>HORNOS: Dos hornos de cozer pan, que llaman de poia, el uno esta en la Lama Saída y es propio de Thomas Álvarez, vecino del mismo, y el otro esta en A Pena, propio de Batholomé Quintela.</p>
<p>ESTANQUILLEROS: Dos de tavaco por menor, uno el Seijo administrado por Domingo Caride, y el otro en la Iglesia de Benito Fernández.</p>
<p><em>Hai otros hornos que estan en las paredes de las cocinas de las casas para uso de los dueños. </em></p>
<p>JUEZ: Manuel Fernández.</p>
<p><em>Escribano: Juan Antonio Araujo, de 70 años (C. Ensenada), casado con Dª. Teresa Mosquera Salgado, de 50 años; una hija de 18 años, y otra y un hijo de menor edad.</em></p>
<p><em>Tratantes de madera: Antonio González, Manuel Bernárdez, Bartholomé Quintela, Thomás Álvarez, Sebastián González, Joseph González, Pedro da Fonte, Antonio González, Mauro Antonio de la Peña.</em></p>
<p><em>Nota: Precisamente este último estaba casado con Úrsula González, de 33 años, con tres hijos menores de 18 años<a href="#_edn1"><strong>[i]</strong></a>.</em></p>
<div>
<hr size="1" />
<div>
<p>[i]   AHPOU – Catastro de Ensenada, Interrogatorio libros 2330, 2331, 2332 y 2333.</p>
</div>
</div>
<p>CURTIDORES DE VAQUETAS [BAQUETAS] DE LA TIERRA: Miguel González, Manuel Rodríguez, Joseph Garzía, Joseph Blanco, Benito Mosquera, Joseph García, Thomás Álvarez, Sebastian González y Andrés Álvarez.</p>
<p>CURTIDOS DE CUEROS, LOROS, SOGAS Y GARGANTILLAS: Miguel González, Estanislado Pino y Joseph González.</p>
<p>TEJEDORAS DE LIENZO: Pascua García, María Benita González, María González, Ana Fernández, María Rodríguez, Rosa González, Isavel González, Ana María Alonso, Mónica Fernández, Ana María Rodríguez, Josepha Mosquera, María González, Margarita Vázquez, Juana de la Peña, Josepha González, y Gertrudis González.</p>
<p>COSTURERAS: Rosalía González, Rosa Rodríguez, Ana María González, Benita González, Jazinta das Airas.</p>
<p>COMERCIANTES DE GANADO VACUNO: Lucas Lois, Thomás González, Benito González, Antonio Mozo.</p>
<p>MAESTROS DE MONTERIAS: Bernavé González, Lucas Álvarez, Joseph González [padre de José Francisco González González @ ‘Labrador’<a href="#_edn10"><strong>[10]</strong></a>] y Juan Fernández</p>
<p>SACRISTÁN: Joseph González</p>
<p><em>MAESTRO DE CAMPANAS: </em><em>Francisco Zidrón.</em></p>
<p>MAESTRO DE PEINES DE TELAR: Bartolomé Mozo.</p>
<p>ESTANQUILLEROS: Domingo Caride, también tablajero.</p>
<p><em>Benito Fernández, lo mismo.</em></p>
<p>RATEADORES<a href="#_edn11"><strong>[11]</strong></a> DE VIENES DE OSERA: Antonio Rodríguez y Manuel Pérez.</p>
<p>CARPINTEROS: Andrés da Pena, Joseph Quintela, Manuel Fernández, Joseph Araujo, Juan Benito da Peña y Benito Quintela.</p>
<p>SASTRES: Antonio González, Antonio Puza, Manuel da Fonte y Luís Quintela.</p>
<p>ZAPATERO DE OBRA PRIMA: Leonardo de Ambroes.</p>
<p><em>Y algunos mas zapateros de correa, y un buen número de labradores’</em><a href="#_edn12">[12]</a><em>.</em></p>
<p>COTOS DE GARABANES Y A BARRA. CASTILLO DE CASTROTORAFE.</p>
<p>D. ALFONSO IX Y LA ORDEN DE SANTIAGO.</p>
<p>El rey para congraciarse con la Orden, con consentimieto de las infantas dª Sancha y Dª Dulce, le dió en 1229 ciertos derechos en Villafáfila y Castrotorafe y 2000msr. a cambio de juramento de hacer la paz o la guerra por él yy por sus hijas. Prometió además, llegado el caso, no entregar Cáceres a otra orden que no fuese la de Santiago. El maestre Pedro González aceptó la voluntad del rey y éste siguió protegiendo la Orden.</p>
<p>La fortificada villa de Castrotorafe se levantó junto al río Esla para reforzar el paso sobre este río. Su importancia se basaba en su ubicación entre León, Castilla, Galicia y Portugal, y en su gran valor estratégico por cuando poseía un puente sobre el río Esla, nexo de unión fundamental en la época entre Castilla y Galicia<a href="#_edn14">[14]</a>.</p>
<p>Fue fundada en 1129, fecha en que se le concedió el Fuero de Zamora, sobre un poblado anterior, cuyo origen autores la identifican con la mansión romana <em>Vicus Acuarius</em>, núcleo de población asentado en la Calzada romana de la Vía de la Plata (Mérida-Astorga). Cincuenta años más tarde concedida a la Orden de Santiago para que se asentara en ella, en la que estuvo hasta 1493.</p>
<p>Eclesiásticamente, La Orden estaba dirigida desde los prioratos de San Marcos de León y Uclés<a href="#_edn15">[15]</a>. El de León estaba dividido en tres vicarías con sede en Mérida, Llerena-Tudía y Jerez de los Caballeros. Las encomiendas de la Orden estaban controladas por curas y supervisados por el prior.</p>
<p>Cada cuatro años, no siempre exactamente, los visitadores de la Orden acompañados de un vicario, siempre de parroquias vecinas, o al menos del mismo Reino, realizaban visitas de inspección por todas las encomiendas para comprobar el estado de las propiedades, rentas y su gobierno, visitas que como era de rigor constaban en los libros de la feligresía cabecera de la encomienda o coto.</p>
<p>Cada cuatro años, dos visitadores de la Orden acompañados de un vicario, en el caso de Garabás como comprobáremos mas adelante, se repartían la labor el vicario de Vilar de Santos, o casi al final, el de Santa María de Vilela, y esporádicamente otros.</p>
<p>Ya en el siglo XVI La Encomienda de La Barra, y sus cotos de Garabás y La Barra, siguieron dependiendo de La Encomienda de San Marcos.</p>
<p>Esto lo vemos en el repaso a alguna de las visitas que por mandato de la O. de Santiago, constan las últimas promovidas por los Maestres de la Orden asentados tradicionalmente en Llerena, extremeña villa de la Archidiócesis de Mérida, localidad por cierto entregada en su origen para repoblación y defensa a la Orden de Santiago.</p>
<p>Tras el reparto de gobierno de la Orden, entre las Encomiendas de San Marcos y Llerena, la dependencia, de Llerena continuó hasta la visita, la firmada en esta el 27-3-1871 por el Licenciado Don Antonio de Figueroa del hábito de Santiago, Provisor, Visitador y Gobernador Juez Eclesiástico Ordinario del Obispado Priorato de San Marcos de León<a href="#_edn16">[16]</a>.</p>
<p>El estado de la Orden se deterioraba sensiblemente y comenzaron a truncarse seriamente a raíz de la desamortización de Pascual Madoz (1855), más eficaz y rentable para las arcas del Reino que la anterior de Álvarez Mendizabal; por la que se declaraban en venta todas las propiedades del Estado, del clero, de las Órdenes Militares, incluida la de Santiago; amén de cofradías, obras pías, santuarios de los pueblos, de la beneficencia y de la instrucción pública, aunque con algunas excepciones. Y ya el fin la desaparición de la Orden se consumó en 1873.</p>
<p>Repetimos que el 22-2-1876 examina las cuentas de fábrica y las aprueba el vice-arcipreste del Arciprestazgo de Maside, el párroco de Santa María de Vilela Don Benito Rivera. Entre las obras y actuaciones más relevantes figura: retejar y componer el techo de la ermita de San Pantaleón, y carpintero, 48 rs.</p>
<p>Continúan en años sucesivos las visitas del citado vice-arcipreste: 1876, 77 y 78. En 1879, concretamente el 4 de Abril, gira visita el párroco de San Juan de Piñeiro Don Juan Rodríguez Estévez. Y ya el 27-4-1880 consta el visto bueno a las cuentas del Obispo de Orense Cesáreo Rodrigo. En las cuentas de finales del año 1880 entre otros cargos se asienta lo siguiente: <em>‘Por el sello parroquial, pues el que había no servía por ser de la Orden: 36 r.’</em> Sello que se estampilla en la visita correspondiente al 31-12-1880<a href="#_edn17">[17]</a>.</p>
<p><strong>GARABÁS. </strong>Nombre del pueblo e feligresía que perteneció a la Orden de Santiago, directamente de La Encomienda de San Marcos de León. Tiene título de villa, Jurisdicción y ayuntamiento propios:</p>
<p><em>‘&#8230; Esta feligresía tuvo su ayuntamiento elegido por sus vecinos, la casa municipal y la cárcel se hallaban en el lugar o aldea de <strong>Garabás</strong>, donde existió hasta el año 1819 horca alzada, en los anales del Consejo de las Órdenes Militares se le da el título de villa’ </em><a href="#_edn18">[18]</a>.</p>
<p><span style="text-decoration:underline;"><ins cite="mailto:Papa" datetime="2010-04-26T19:10"> En la documentación inherente al </ins><ins cite="mailto:Papa" datetime="2010-04-26T19:11">diocesano </ins><ins cite="mailto:Papa" datetime="2010-04-26T19:10">arreglo parroquial</ins><ins cite="mailto:Papa" datetime="2010-04-26T19:11">, de 1893, se dice de la parroquia de Garabás:</ins></span></p>
<p><span style="text-decoration:underline;"><em><ins cite="mailto:Papa" datetime="2010-04-26T19:11">‘Garabanes, San Pedro. Es de segundo ascenso: la dotaci</ins><ins cite="mailto:Papa" datetime="2010-04-26T19:12">ón del Culto ciento cincuenta pesetas, la del párroco mil trescientas setenta y cinco y la del Coadjutor quinientas cincuenta pesetas. Consta de los pueblos Bolo, Bouzas, Canedo, Constanza, Carrera, Faqu</ins><ins cite="mailto:Papa" datetime="2010-04-26T19:13">ín, Garabanes, Lagar, Lamaseira, Mundín, Iglesia, Pena, Subiglesia, Quintás y Requejo</ins><ins cite="mailto:Papa" datetime="2010-04-26T19:14">’.</ins></em></span></p>
<p>Existieron en el antiguo municipio de Maside, cabecera de las Terras de Maside, con jurisdicción propia, tres entidades con el título de villa:</p>
<p>Maside que ya figuraba como villa en el s. XVIII, según José Cornide en su manuscrito de La BN. 17.981, fechado el 22-11-1786, y correspondientes al Itinerario por el Reino de Galicia. Lo mismo lo recogen los anales del Conde de Florida Blanca, estos en el año 1789.</p>
<p>Concedido por los Anales del Consejo de Ordenes Militares, lo tenía Garabanes, cabecera por poco tiempo del concejo del mismo nombre, que englobaba las parroquias de Louredo y la referida Garabanes. Esto lo confirma diversa documentación entre ella protocolos notariales de 1840, un poder otorgado ante escribano como resultas de una asamblea en lugar de La Iglesia, en el atrio del templo, para protestar por la forma de gobierno de su concejo, firmando todos y cada uno de los presentes, representados por otros los que no saben hacerlo:</p>
<p>‘…<em>se han reunido a estilo de concejo según tienen de costumbre…que los vocales que compusieron el ayuntamiento de este distrito en el año pasado de 1839, hicieron la recaudación de las contribuciones y mas gavelas de un modo nada satisfactorio a los pueblos ni tampoco con arreglo a las ordenes superiores… Echar fuera al secretario de dho ayuntamiento’.</em> Para ello, y otras reclamaciones, otorgan poder fechado el 27-5-1840 para elevar sus quejas<a href="#_edn19">[19]</a>.</p>
<p>Continúa el proceso y en Agosto del mismo año actúan en consecuencia:</p>
<p><em>‘En el lugar de Louredo, alcaldía de Garavanes, partido judicial del Carvallino, a veinte y tres días del mes de Agosto año de mil ochzts. cuarenta: ante mil Esc. De S.M. y testigos parecieron presentes </em>(&#8230;) <em>todos de la fra. de Santa Mª de Louredo en dch. Alcaldía y partido y dijeron: “”</em> (&#8230;) <em>se ha acudido José Rodríguez y otros </em>–relacionados setenta y tres nombres- <em>del ayuntamiento de Garavanes, a cuya alcaldía están subjetos </em>(&#8230;) <em>produciendo una solicitud terminante a queja de agravio, sobre el reparto de la contribución extraordinaria </em>(&#8230;)<em>’ </em><a href="#_edn20">[20]</a> .</p>
<p>(Al final del documento constan las seis firmas de los reclamantes, más la de Baltasar Ordóñez, escribano de S.M. de la Jurisdicción y villa de Oseira).</p>
<p>Por una parte años después esgrimirían que segregarlos de su parroquia matriz les separarían de Maside: ‘…<em>la villa de Maside, de donde se nutre el Bolo de Botica, Médico, Cirujano…’, </em>pero contrariamente a lo dicho echarían mano a la segregación de Garabás del Ayuntamiento de Maside, que por cierto duraría mas bien poco.</p>
<p>En el atrio parroquial de san Pedro de Garabás, el día 14 de Abril de 1844 ante el escribano Simón Mª Rodríguez<a href="#_edn21">[21]</a>, se reúnen vecinos de la parroquia para retomar de nuevo la fundación del Ayuntamiento de Garabás:</p>
<p><em>‘Que tienen tratado separarse todos os vecinos de la parroquia, de la Alcaldía Constitucional de Maside, según siempre estuvo hasta el año 1840 que en dho se unió a Maside&#8230;’</em></p>
<p>De todas las maneras, fue precisamente su corta independencia la que le concedió la titularidad de villa. También por otras circunstancias recibe Dacón la misma concesión en 1921.</p>
<p>Estas apreciaciones, fruto de investigaciones tanto el AHDOU como en AHPOU, antes plasmadas, se ven refrendadas Don José Fariña Jamardo<a href="#_edn22">[22]</a>:</p>
<p><em>‘O axuntamento de Garabás, formado só pola súa parroquia e a inmediata de Louredo, incorporarse a Maside, a comezos do ano 1841, segundo consta nos libros de actas do concello, pois Garabás non aparece nos repartos do 1840, datados o 11 de xaneiro de 1841, pero que figura xa na acta da sesión do 13 de abril de 1841, tanto Garabás como Louredo, xa como parroquias, e mantendo o axuntamento de Garabás, aínda que por pouco tempo o nome de “Maside e Garabás”, pois así figura no BOPOR </em>(Boletín Oficial da Provincia de Orense)<em> do ano 1842, pero non nos posteriores’.</em></p>
<p>Tomamos las referencias poblacionales de Garabás recogidas en el Nomenclátor de la provincia de Ourense de a 31-12-1950: 1.357, y 1960, 1.115 HB. Y por su fiabilidad las comparamos con la plasmada por Fariña Jamardo, año 1986: 859 habitantes; análisis comparativo referido tan solo a esta parroquia.</p>
<p>En veintiséis años Garabás ha perdido 254 habitantes, un 23%, si bien es cierto que ha habido circunstancias comunes en ese período a toda la provincia, la baja natalidad y el elevado incremento de la emigración, hacia Europa, las capitales gallegas, y muy especialmente en el caso de Garabás, hacia Méjico, negativamente influenciado por la paulatina merma de la cría de ganado por los paisanos, y de ahí, la desaparición de las ferias.</p>
<p>Ya hemos referido<em> </em>que Garabás fue cuna de la más importante red comercial de ganaderos de Galicia. Ya dejo dicho Don Ramón Otero Pedrayo que no se entendía una feria en nuestro país sin la presencia de los tratantes garabaneses<strong>.</strong></p>
<p>También comerciantes casi exclusivamente, sobre todo especialistas en transacciones en animales para el trabajo agrícola y de carne, dejando las actividades artesanales tan necesarias otrora para los vecinos de las parroquias vecinas: <em>cesteiros, silleiros, curtidores de peles, </em>etc.</p>
<p>Los tratantes escribieron la historia de Garabás, y como comprobaremos más adelante, También lo hizo y muy decisivamente José González González@ ’Labrador’, jefe de la Guerrilla de la Xurisdicción de Maside, y lugarteniente de ‘Cachamuiña’. La historia está ahí, ahora la actualidad que ya está dejando huella, viene de la mano de los nietos de aquellos tratantes: los que han estudiado, los profesionales, y por desgracia la emigración primero a Argentina y Uruguay, y ya mas recientemente a Venezuela y Méjico, que penosamente no hacen un Garabás con futuro.</p>
<p>No vamos a detallar personajes ilustres de esta parroquia, solo nos quedaremos con uno de fama en nuestro país: Don Víctor Campio Pereira González, nacido en a Eirexa de Garabás en 1928. De él dijo la prensa:</p>
<p><em>‘Xa está entre os grandes poetas que cantaron Ourense, parnaso no que figuran, entre moitos outros, Lamas Carvajal, Curros Enríquez, Eugenio Montes, Otero Pedrayo, José Ángel Valente, Celso Emilio Ferreiro, Antón Tovar, Luís González Tosar e Méndez Ferrín.</em></p>
<p>A todo esto en la primavera del 2010, según acuerdo corporativo, fue declarado Hijo Adoptivo del Concello de Maside, a título póstumo, a Don Francisco Luís Bernárdez, su padre, Francisco, era natural de Lago (Maside), y Micaela Martínez, su madre, de Santiago de Compostela. Paco Luís Bernárdez nació el 20-10-1900 en BB.AA., y fallecido en la misma el 28-10-1978. Se cumplía además en el 2010 el centésimo décimo aniversario de nacimiento.</p>
<p>Paco Luís residió unos años a caballo entre Vigo, Ourense, Lago y Dacón. Para luego retornar definitivamente a BB.AA. Su obra está impregnada de galleguidad<a href="#_edn23">[23]</a>.</p>
<p>El Ayuntamiento de Maside había tomado en su día la iniciativa, pero a sugerencia de la Real Academia Gallega y del Pen Clube de Galicia se hizo con el nombramiento de hijo predilecto del Municipio de Maside a Don Víctor Campio Pereira. Acuerdos corporativos impulsados por el alcalde Don Celso Fernández López, con el apoyo de entes culturales del municipio.</p>
<p>En la misma jornada, los compañeros de Don Víctor Campio del Pen Clube de Galicia, declamaron inéditos poemas a él dedicados.</p>
<p>Aprovechando el evento la Real Academia Gallega le nombró Académico no Numerario, en la reunión extraordinaria presidida por su presidente Don Xosé Luís Méndez Ferrín, celebrada en Maside, precisamente en la ‘Casa de Cultura’ de la villa, que desde esa fecha lleva el nombre del ilustre garabanés. En la Real Academia Gallega hará compañía a muchos de sus amigos, entre ellos a los ourensanos, el presidente Xosé Luís Méndez Ferrín, Olga Gallego, y los no numerarios Marcos Valcárcel y Luís García.</p>
<p>Un recuerdo precisamente ahora a la otrora académica, la compositora Eugenie Osterberger de Saunier, que musicó el poema del masidao Manuel Lois Vázquez de 1887: ‘Adeus Maside’, de su obra ‘Brisas Gallegas’. Partitura firmada como Madame Eugenie Saurnier, de un archivo de familia.</p>
<p>EL TOPÓNIMO ‘GARABÁS’<a href="#_edn24">[24]</a></p>
<p><em>‘Pode que a orixe deste topónimo proveña das linguas dos pobos prerromanos que habitaron esta bisbarra antes da invasión de Roma, ou que teña seu apoio etimolóxico no nome dos pobos que o repoboaron na Idade Media, e tamen cabe o posible que proceda dun antigo xenitivo de posuidor referido ós señores que impulsaron a repoboación das terras que dan o seu nome a este couto.</em></p>
<p><em>Eligio Rivas distingue a forma sonorizada KAR- de CAR-BA. A base KAR- consérvase no lombardo garfo ‘morea de pedras’ e en Galicia nos tan semellantes topónimos Garabás, Garabelos e Garabatos (este último aparece en Amoeiro, preto do referido Garabás</em><a href="#_edn25">[25]</a><em>. Cónstanos que en documentos que puidemos consultar, datados cara ó século. XII, na onomástica persoal abundaban os Eanes-Anes (Eanes, fillo de Xoán). Iso é o que nos di, por exemplo, a rúbrica dun documento medieval de compravenda dunha herdade en Faramontaos de Viña</em>:</p>
<p>(Año 1235):<em> “&#8230; Esteban de Belmonte, maestre de los caballeros del Templo, de los tres reinos de España, aforó a Pedro Suárez y Teresa Fernández su mujer, el casal de Lama en la villa de <strong>Garavaes</strong><span style="text-decoration:underline;">,</span> por seis cuarteiros de pan y otros servicios”. </em>nº 706 pax. 666<em>:”Pedro Iohannis armiger, filius Iohannis Garsie de Berredo, tale concambium facio cum domno M. Abbate et fratibus Ursarie, videlicet, do eis in presenti III de unius casalis in loco qui vocatur <strong>Garavaes</strong>, in parrochia  sancti Petri in terra de Castella&#8230;”</em> <a href="#_edn26">[26]</a>.<em> </em></p>
<p>(15-7-1312):<em>“&#8230;et eu, <strong>Ares Anes</strong>, notario jurado de Buval et de Castella et do Bolo de Senda por Domingo Martínez notario del rey…”</em><a href="#_edn27">[27]</a><em>.</em></p>
<p><em>‘San Pedro de Garabás limita: al N., san Facundo de Cea; al E., Louredo; al S., Maside, y al O., Amarante. Comprende los lugares de Bolo, Bouzas, Canedo, Carreira, Constanza, Faquín, Garabás D’Arriba, A Igrexa, Lagar, Lamasaída, Quintás, Mundín, Requeixo y Subigrexa. Formaba jurisdicción perteneciente a la encomienda de San Marcos de León, de la orden de Santiago, que nombraba el cura, y tuvo ayuntamiento elegido por los vecinos, con Casa Consistorial, cárcel, horca alzada, que duró hasta 1819, y título de villa que se le da en los Anales del Consejo de Ordenes Militares. Aunque el titular es San Pedro, el santo venerado como patrono es San Pantaleón, a quien está dedicada una capilla donde se celebra su fiesta </em>(27 de Julio, previa la procesión del santo desde la parroquial a la capilla. Finalizada la novena y demás ceremonias religiosas, retorna con la misma ceremonia al templo parroquial.</p>
<p><em>Esta parroquia es la mayor del ayuntamiento, desarrollándose importante comercio con las ganaderías por toda Galicia, recorriendo más de cien garabaneses todas las ferias y mercados importantes con la compra y venta de ganado vacuno y de cerda’</em><a href="#_edn28">[28]</a>.</p>
<p><em>‘LA CENTENARIA CARBALLEIRA DEL CAMPO DE SAN PANTALEÓN EL 27-5-1722.</em><a href="#_edn29">[29]</a></p>
<p><em>Se haga saber que varias personas de la feligresía plantaron cantidad de árboles en el campo </em></p>
<p><em>de la hermita de san Pantaleón, para que sus ramas sirviesen para asombrar para el día de la función </em></p>
<p><em>y romería que es por Julio’.</em> Es palpable<em> </em>que el porticado atrio, lugar de reunión del concejo,</p>
<p>gremios o cofradías, en casos circunstanciales, ha sido modernizado al uso: columnas y frontis de cemento,</p>
<p>y como era ‘parca la modernidad’, encintaron los sillares de las fachadas.</p>
<p>Echamos mano de las estadísticas para analizar la evolución poblacional de la feligresía de san Pedro de Garabás, tanto la estatal del INE como la única existente antes e inmediatamente después del Catastro de Ensenada: el Censo Eclesiástico, las almas residentes en las feligresías, y el censo eclesiástico más reciente, año 1985, el recogido por el canónigo Don José Carlos Fernández Otero en su Guía de la Diócesis de Ourense.</p>
<p><span style="text-decoration:underline;">Núcleo-Lugar              1867    1950     1960             1985</span></p>
<p>Lagar   (*)                     10 (*Lugar agregado al vecino Canedo)</p>
<p>O Bolo                       184      238      219                  131</p>
<p>Bouzas                       222      146      111                    45</p>
<p>Canedo                        111      92         73                    36</p>
<p>Faquín                          77      85         75                    29</p>
<p>Carreira                        42      26         25                    31</p>
<p>Garabás</p>
<p>(Lugar de)                 166     169       142                    76</p>
<p>Lamasaída                    38      43         34                    25</p>
<p>Mundín                      223     249       210                  143</p>
<p>Eirexa                           35        27         39</p>
<p>Pena                             17        31          22                     11</p>
<p>Requeixo                      24      53         37                    20</p>
<p>Suigrexa                       22      50         40                    22</p>
<p>Costanza                      (I)      130         68                    53</p>
<p>Quintás                         <span style="text-decoration:underline;">(I)       13         18                    20</span></p>
<p><span style="text-decoration:underline;"> (I)1.171  1.357    1.101                 661</span></p>
<p>Nota (I): En el Libro de Primicias de la feligresía de san Pedro de Garabás<a href="#_edn30">[30]</a>, el correspondiente al período de 1766 a 1860, faltan, -fueron arrancadas-, las páginas desde la 137v y la 146v, y en las primeras debieran recoger el minucioso detalle, como el vaciado de los restantes lugares habitados, de Costanza y Quintás, esta más conocida por Quintás, de Figueiredo, lugar que ha dejado de existir en el período 2007-2008 barrido por el trazado del AVE. Conocemos por lo vertido en libros sacramentales existía el habitado lugar de Seixo, entre Mundín y el límite del joven Municipio de Carballiño, pero ya en 1867 no consta.</p>
<p>La población de la parroquia de Garabás, en los noventa y tres años transcurridos entre 1867 y 1960, se ha reducido en un seis por ciento, descenso paliado  en parte por el 16% de incremento entre 1867 y 1950, consecuencia de la explosión de la natalidad tras la guerra. En los veinticinco años entre 1950 a 1985 la baja del censo es preocupante, como desgraciadamente acontece en otras parroquias del rural ourensano, y no solo del municipio de Maside.</p>
<p>Un descenso superior al 50%, repetimos, en el periodo 1950-1985, y trasladado al pasado 31-12-2009, donde consta que su población ha descendido hasta los alarmantes 447 habitantes, lo que es lo mismo, casi un 60% de habitantes menos en 49 años. No estamos en similares y equilibrados porcentajes entre las más pobladas parroquias de Maside, se mantiene o aumenta mínimamente en las villas, y desciende paulatinamente en el resto</p>
<p>Baste una analítica comparativa de los últimos 49 años, para el conjunto del municipio, donde descenso se acerca al 37%, y repetimos en Garabás al 60%.</p>
<p>Retomando la escisión de la de Garabás, y su incorporación de As Quintás a san Juan de Piñeiro, esta debió producirse en alguno de los dos arreglos parroquiales.</p>
<p>El aplicado luego de los trámites de rigor el 25-1-1893, siendo obispo Don Cesáreo Rodrigo, e incluido en el Real Decreto por orden de la reina regente datado el 18-7-1893. O el activado el 21-3-1956 siendo obispo Monseñor Temiño Sainz, en el que se aplicaron profundos cambios por mor de la variación notable de las circunstancias en comarcas y pueblos de la diócesis, máxime con los cambios en los límites de la diócesis, que afectaron a las de Santiago, Astorga y Lugo.</p>
<p>TEMPLO DE SAN PEDRO DE GARABÁS (S. XIII-XIX)</p>
<p>Se trata de un templo de planta rectangular, de una sola nave y ábside cuadrado. Este último se reformó en el siglo XVIII, lo hemos comprobado, y tiene adosado por el norte una sacristía rectangular. Así, vaga y un tanto simplemente queda asentada la desaparición de las partes estrictamente románicas, y de la fábrica de este estilo—obra de la segunda mitad del XII— se ha perdido todo a excepción como hemos plasmado, del arco triunfal y el frontispicio, que mira al mediodía, con portada de arquivoltas, la imposta y sus trece canecillos y parte de la espadaña, se salvaron.</p>
<p>El Agnus Dei, está instalado en el vértice de la nave miraba al ábside, está cambiado su orientación, y que seguro dispone en su lomera del hueco para incrustar la cruz antefija de la carece. Luego de la reconstrucción que data de 1815, quedó el ‘nuevo’ ábside a cuatro aguas, con modernos pináculos y teja plana, como en la nave, ‘todo un logro’.</p>
<p>El otro Agnus Dei que fue del templo, desde el citado 1815, y tiempo ha instalado en la Torre de la Encomienda. Resaltan su boca, y orejas caídas, y también sin la cruz antefija.</p>
<p><em> ‘La iglesia de Garabanes</em> [era párroco D. Benjamín Domínguez Sotelo]<em> hállase edificada sobre micacitas surcadas por filones de cuarzo lechoso en capas ó bancos inclinados.</em></p>
<p><em>‘Ha sufrido esta iglesia profundas modificaciones al ser restaurada: la parte antigua que se conserva pertenece al estilo románico tardío, de carácter secundario, si bien por algunos detalles se echa de ver que debió construirse ya bien andado el siglo XII </em>(según vestigios otros autores apuntan a las primeras décadas del s. XIII; <em>cuando el estilo de transición dominaba en otros países donde el arte de hallaba más adelantado. Queda de esta época la portada de media arquivolta</em> <em>de baquetones y ajedrezados con tímpano. En el interior nos llamaron la atención los capiteles en que se apoyan el arco triunfal, sobre todo uno de ellos, que representa la lucha de un hombre armado te cuchillo con una fiera en ademán de arrojarse sobre él. A la altura de estos capiteles corre a lo largo de la pared del presbiterio una graciosa imposta decorada con cuadrifolios</em><a href="#_edn31">[31]</a><em>’</em></p>
<p>En primer lugar el capitel de la izquierda del arco de triunfo es el referenciado por Gabriel Puig y Larraz en su vista de 1895:<em>‘</em>…<em>que representa la lucha de un hombre armado de puñal con una fiera en ademán de arrojarse sobre él’. </em><ins cite="mailto:Papa" datetime="2010-03-08T12:08">Efectivamente </ins>está en actitud defensiva. Se completa íntegramente el capitel con la otra mitad que mira al ábside, en esta la escena se invierte un hombre se abalanza cuchillo en mano a un animal que semeja sea un cerdo.</p>
<p>El otro capitel del arco triunfal conforma un original conjunto de entrelazadas, acordeladas y anudadas arcadas, que semejan salomónicas, copiado consta en uno de los capitelillos de la portada, y que también nos ofrece en el templo de san Juan de Ourantes, parroquia vinculada a Maside, municipio del que formó parte hasta 1870.</p>
<p>LIBROS PARROQUIA: FÁBRICA, COFRADÍAS, CUENTAS Y PRIMICIAS</p>
<p>LIBRO DE FÁBRICA 24.5.16</p>
<p>Año 1692: Santa Iglesia de San Pedro de Garavanes que es de la Orden de Santiago, siendo Abad D. Juan Araujo y Salgado.</p>
<p>27-7-1693 – Visitando como administrador perpetuo de la Ordenes de Militares con la presencia de dos clérigos presbíteros, D. Antonio de La Peña, Pascual de Otero y Felipe Novoa, vecinos de la Jurisdicción.</p>
<p>Dispone de un copón de planta cubierta de hechura antigua. Al lado del Evangelio con una cruz de plata grande con su mango. Posiblemente estemos ante la misma cruz que según José Carlos Fernández Otero data del s. XVIII, y que el mismo atribuye al orfebre Villamarín<a href="#_edn32">[32]</a>.</p>
<p>El mismo autor relaciona las piezas de arte sacro que acoge el templo parroquial<a href="#_edn33">[33]</a>:<em>‘El rococó retablo mayor, de madera.</em></p>
<p><em>La barrocas imágenes de san Pedro y san Pablo, han sido catalogadas como buenas tallas.Las barrocas imágenes de san Cosme, san Antonio, san Pantaleón y san Antón, ambas de madera. Un popular y barroco Santiago caballero, en madera, corona el retablo mayor.Un san Roque, (s. XVI), es la más antigua imagen de la parroquia. No han acertado al repintarla. Un Santo Cristo, una muy buena obra del imaginero compostelano Aldrey (s.XX). Y por último, entre lo que resta destacable, un san José de madera. La ya indicada cruz parroquial del orfebre ourensano Villamarín (s.XVII). Un cáliz, copón y viril de plata, del s. XIX, del orfebre ourensano Rañoi, s. XIX’.</em></p>
<p>Proseguimos con el anteriormente reseñado Libro de Fábrica (24.5.16):<em>‘Los vasos de los Santos Oleos en caja de tres esquinas con su cubierta, todo de plata.En la sacristía entre otros ornamentos, dos cálices de plata.En cuanto a los ornamentos, la falta y poco a decencia para el culto divino, informando del gran concurso de todos los pueblos y feligresías circunvecinas a los jubileos y comuniones dominicales’.</em></p>
<p>Año 1696: El visitador se persona en las ermitas:<em>‘La hermita del Glorio san Pantaleón y la hermita de san Mamed, inclusas en la feligresía de san Pedro de Garabanes. Y en la ermita de san Mamed por allarla descubierta de trecho, manda se cubra con la mayor decencia.</em></p>
<p>Año 1697:<em> ‘Es preciso tejar y la escalera para subir las campanas’.</em></p>
<p>23-8-1699<em>:’ Don Gabriel del Consejo de la Orden de Santiago, prior de Carracedo, Vicario de Orden y Dignidad Prioral de San Marcos de León’.</em></p>
<p>Del primero, del libro de Fábrica y Primicias<a href="#_edn34">[34]</a>, y en páginas tras la portada, se detallan las visitas a la iglesia y ermitas:<em>‘La hermita del Glorioso San Pantaleón, y la hermita de San Mamed, inclusas en la feligresía de san Pedro de Garavanes. Y la hermita de San Mamed por allarla descubierta de techo, manda se cubra con la mayor decencia.</em></p>
<p>Año 1697- <em>‘Tejar y la escalera para subir las campanas.</em></p>
<p>23-8-1699 – ‘<em>Dn. Gabriel del Consejo de la Orden de Santiago, prior de Carrazedo, vicario de orden y Dignidad prioral de San Marcos de León, visita la hermita de San Pantaleón que hallo bien reparada. Mandó que los hermanos de dicha cofradía pinten al santo y adornen el altar mayor…la hermita del Señor San Mamed. Se halló de mala calidad y tan mal reparada puesta esta la mitad descubierta y sin puertas…. No tiene dicha hermita caudal alguno’.</em></p>
<p>Abreviando continuamos con las visitas a la feligresía, y recogemos lo más significativo a nuestro entender.</p>
<p>El 26-1-1703: <em>‘… se abonan 33 rs. por pintar la imagen de san Pantaleón.En este mismo año se lleva a cabo la visita del Vicario de la Orden de Santiago. Sobre la ermita de san Pantaleón, dijo que encontró bien reparada y al Santo pintado…</em></p>
<p><em>Visita la ermita de san Mamed la encontró descubierta en la mayor parte, y de muy mala calidad. Mando: ‘que los vecinos agan lo que esta prevenido en la visita anterior.</em></p>
<p><em>Gastos:La concertación de la tulla de piedra que esta en la iglesia, en la que se recoge el pan de la fábrica, por cuanto unas arcas que avía no lo guardaban por estar podridas. 6.000 reales a los pedreros’.</em></p>
<p>En la vista del año 1707, a la ermita de San Pantaleón la encontraron decente, no así la de san Mamed, sin cambios sobre la visita anterior.</p>
<p>En la estancia-visita del año 1711, se dice referente a las ermitas: <em>‘Hermitas San Pantaleón la alló decente, y a la de san Mamed la alló compuesta y en forma’</em>.</p>
<p>Comprobado queda que se aplicaron las reformas requeridas en las visitas anteriores.</p>
<p>El San Roquiño, como le rezan los garabaneses. A pesar de haber tomado cierto aire de modernidad con el desacertado repintado. Es la más imagen mas antigua (s. XVI) de Garabás, otrora en uno de los retablos, el mayor, y hoy culminando el del lateral derecho de la nave.</p>
<p>San Pedro de Garabás. Tosca cruz de Santiago sobre el tímpano. (Foto Autor, año 1976).</p>
<p>Visita del 5-10-1719:<em>‘Don Esteban, oidor de la Real Chancillería de Valladolid, y el Licenciado D. Josef de Plastes, Vicario, visitadores Generales de S.M. de la Orden de Santiago del partido de Castilla la Vieja, Reino de León,, este de Galicia…Por cuanto la hermita de San Mamed esta muy mal tratada por estar en ella el santo. Que exorte al pueblo en el ofertorio de la misa para que den los feligreses alguna limosna para componerla.</em></p>
<p><em>Y en el interior se coloque el santo en el altar mayor’.</em></p>
<p>Visita de 21-12-1721:<em>‘Gastos: Costó el hacer el retablo del altar Mayor (San Pedro de Garabás), y el Niño Jesús con los demás ángeles: 1.200 rs.Costó la imagen de nuestra señora 290 rs’.</em></p>
<p>Visita del 27-5-1722:</p>
<p><em>‘Don Pedro Sierra Canseco, de la Orden de Santiago, Visitador de dicha orden del Reino, por el Ilustrísimo Prior de León. Comisiona pinten los frontales del Altar Mayor, y se termine de pintar el retablo. …Que el día de san Antonio de Padua que es el 13 de Junio, sea fiesta de precepto para siempre jamás’.</em></p>
<p>CENTENARIA CARBALLEIRA DEL CAMPO DE SAN PANTALEÓN</p>
<p><em>‘Se haga saber que varias personas de la feligresía plantaron cantidad de arboles en el campo de la hermita de san Pantaleón, para que sus ramas sirviesen para asombrar para el día de la función y romería que es por Julio. Y como los dueños de dichos arboles han cortado madera dejando dicho campo y hermita sin sombra… Manda a S. Magestad que de aquí en adelante ninguno sin la vista del Prior se corte si perjudican, bajo pena de Excomunión Mayor, mas una libra de cera para alumbrar al Santísimo Sacramento’<a href="#_edn35"><strong>[35]</strong></a>.</em></p>
<p><em> </em>Visita del 8-3-1726, la realizada por:</p>
<p><em>‘El Licenciado Francisco Benito Castañón, de la Orden de Santiago, por provisión de San Marcos de León, el Ilmo. Prior de la Orden’.</em>En esta no se hace constar comentario alguno sobre las ermitas, y tan solo, y de pasada, se refiere a cuestiones de culto, ornamentos, etc.</p>
<p>Semejante fue la visita realizada el 24-7-1728, durante la novena de San Pantaleón, y casi la víspera de su festividad.Más detallada fue la del 30-6-1732, inspecciona los Santos Sacramentos y Oleos, los altares, ornamentos, pila bautismal, cuentas y libros. Casi copiaron a pie de la letra lo recogido en el libro de visitas, tras la realizada el 7-6-1736, como en la datadas el: 6-9-1740, 4-10-1743 y 810-1746, aunque en estas si se hace referencia a la visita a las ermitas de san Pantaleón y san Mamed.</p>
<p>Como curiosidad a mayores, en la girada el 6-2-1747, se dice:<em>‘…se pintó la imagen de Ntrª Srª del Carmen, y se visitó la ermita y Casa de san Pantaleón’.</em></p>
<p>Visita del 12-4-1749: <em>‘Tejas y retejar la hermita y Casa de san Pantaleón’.</em></p>
<p>Visita del 2-6-1750: Consta como abad Don Carlos Robles Villafañe, y como su teniente cura Don José Antonio de la Peña González Novoa, natural de Requeixo de Garabás, nieto de Don Francisco de la Peña, fundador del masidao Pazo das Condomas, y que más tarde figura como abad de san Juan de Piñeiro. Hace constar el visitador que:</p>
<p><em>‘Manda se reponga y reteje en la mayor brevedad el trecho de la capilla maior a costa de los vecinos. Visita las hermitas de san Pantaleón y san Mamed y las alló con bastante decencia…’</em></p>
<p>Visita del 8-5-1751. Se preocupan de la protección y defensa del templo y rectoral:<em>‘Dos personas andubieron reparando las troneras de la iglesia. Costó 52 rs.’.</em></p>
<p>Hemos omitido que en otras visitas, y de forma repetida, se hace constar diversos cargos por reparación de mobiliario, puertas, bisagras, <em>‘pechaduras’</em>, así como compra y arreglo de vestiduras y ornamentos del sacerdote y altares. Amen de otros trabajos de retejar, así se invierten 12rs. por retejar la iglesia, el cuarto de La Casa Rectoral y la capilla ermita de san Pantaleón.</p>
<p>SE PROCEDE A LA DEMOLICIÓN DE LA ERMITA DE SAN MAMED</p>
<p>No hay memoria de su ubicación, y tampoco quedaron vestigios.</p>
<p>Visita del 3-3-1753:<em>‘Hermitas: vista la de san Pantaleón que se mantiene y hace funciones con la limosna voluntaria que dan los fieles para ello, sin que tenga rentas de ello’.</em></p>
<p>En esta estancia, y respecto a la ermita de san Mamed, hace mencion a: ‘<em>estar demolida hace años,</em> (posterior a la visita del año 1750),<em> lo que se executó en virtud del mandado de los señores visitadores por hallarse sumamente indecente y sin renta alguna’.</em></p>
<p>Visita del 2-10-1756:<em>‘Se hicieron unas cintas y clavijas de hierro para asegurar una campana en su eje: 5 rs.</em></p>
<p>Pasados unos días de esta, el 21-10-1756 consta:<em>‘… Visitó la hermita de san Pantaleón y la alló en la decencia correspondiente’.</em></p>
<p>Visita del 7-3-1760:<em>‘…Visitó la hermita de san Pantaleón que está con la decencia correspondiente para celebrar el sacrificio de la Misa’.</em></p>
<p>COFRADÍA DE LA MADRE DE DIOS DEL CARMEN<a href="#_edn36">[36]</a>.</p>
<p>Madrid, 11-6-1761. Orden de los Carmelitas Descalzos:<em>‘</em><em>Dn. Carlos de Robles, Villafañe. Dn. Joseph Antonio de la Peña. Vice cura. Dn. Thomás González. Pr. Dn. Ángel Lossada. Pr. Dn. Casimiro Quintela. Pro. Dn. Carlos de la Peña. Pro. Dn. Roberto de la Torre. Pro. Dn. Alexo Pérez. Pro. Dn. Juan Antonio de Araujo y Salgado. Dn. Miguel Quesada y Guzmán. Dn. Manuel Clemente Magive y Mosquera. Dª Theresa Salgado y Mosquera. Dª Jpha. Salgado y Araujo. Dn. Diego Araujo y Salgado. Dª Josepha Araujo y Salgado. Dª Josepha Estazión. Dª Josepha Álvarez de Garabanes. Dn. Carlos Antonio Novoa y Silva. Dª Juana de la Torre. </em></p>
<p>Y a continuación los individuos de la Casa de Villariño:<em>Dn. Luis Antonio Mosquera y Somoza, y Dª Margarita de la Torre y Gil, señores de Villarino; Dn. Ramón Mosquera y Torre. Dª Vicenta Mosquera y Torre. Dª Francisca Mosquera y Torre. Dª Angela Rosa Somoza y Varela. Dª Josepha Francisca Mosquera y Somoza. Dn. Thomas Rodríguez Novoa. Pro. Dn. Andrés Mosquera y Torre. Dn. Benito María Mosquera y Torre. Dn. Luís Antonio Magua y Mosquera. Dª Benita Montenegro. Dn. Benito de la Torre.</em></p>
<p>Desde aquí los otros parroquianos, los sin pedigrí:<em>Pasqua de Otero. Antonio González, de Maside. Caetano López de Maside. Josepha González de Maside. Jacinta López. Bernardo Placer de Maside. Y María Antonia de Touves’.</em></p>
<p>Y a continuación relacionaron 46 personas más, mayormente parroquianos de San Pedro de Garabás.</p>
<p><em> </em>Ya queda dicho que Garabás tiene el título de villa, concedido por el Consejo de Ordenes Militares, y a su vez cabecera de Concejo.</p>
<p>También se lo concedieron con fecha del 13-3-1921 a Dacón, motivado por su apoyo a la monarquía, su creciente desarrollo, industria y comercio. Y la capitalidad del municipio ya le viene de más antiguo.</p>
<p>La realizada el 5-4-1763, el visitador se explica en idénticos términos, aunque este caso amplia con la necesidad de retejar la iglesia y la capilla de san Pantaleón, y además dice:<em>‘Se entrega a Rosendo do Bolo 29 rs. por la leña para fundir la campana’.</em></p>
<p>No se menciona el técnico para realizó el trabajo, pero no es quimérico que esa labor lo ejecutara Don Francisco Zidrón, maestro campanero<a href="#_edn37">[37]</a>:</p>
<p>INTERROGATORIO DO COUTO DE SAN PEDRO DE GARABÁS</p>
<p><em>‘Maestro de campanas: Francisco Zidrón. Maestro de peines de telar, Bartolome Mozo…’</em></p>
<p>Don Francisco Zidrón era vecino de Seixo, otro de los lugares desaparecidos. Así consta en repetidas anotaciones en los libros sacramentales de la misma feligresía de Garabás<a href="#_edn38">[38]</a>. De esta vecindad nos hace suponer, aún sin mencionar nombres, que haya sido la residencia del maestro el técnico encargado de la fundición de la campana.</p>
<p>CONTINUAN LAS VISITAS SANTIAGUISTAS</p>
<p>Ahora los preceptivos procesos de anotación se recogen en otro libro<a href="#_edn39">[39]</a>.</p>
<p>Visita el 28-9-1784:<em>‘Visita de Don Antonio González Rabanal, de la Orden de Santiago, prior de Villar de Santos, Visitador General, Juez Eclesiástico de los pueblos de este partido del Reino de Galicia, representante del Real Convento de san Marcos de León, por el Ilmo. Don Andrés… Siendo presbítero Tte. Cura Don José Rodríguez Losada y como cura el repetidamente citado Don Antonio López de la Abecilla.</em></p>
<p>En la visita del 5-12-1788 se repite la presencia del mencionado prior de Vilar de Santos, <em>Don Antonio González Rabanal, </em>en la que por cierto nada se comenta sobre el estado de la Rectoral y de la ermita de san Pantaleón.</p>
<p>En las visitas del 1-5-1792 y del 29-7-1795, siendo todavía cura párroco el mencionado Don Antonio López de la Abecilla, no hay anotaciones de mención.</p>
<p>Consta que entre 1803-1804 era primicerio de la feligresía de san Pedro de Garabás, el vecino de Bouzas Don Francisco González, padre de José González González ‘Labrador’, el lugarteniente de ‘Cachamuiña’ durante el período liberador de Galicia de la afrancesada.</p>
<p>Hasta la visita del 18-7-1806, días antes de la festividad de san Pantaleón, no visita su ermita: <em>‘… la halló decente’.</em></p>
<p>Partimos de la asentada la remodelación del Templo, concretamente la asentada en los libros tras la retardada visita realizada el 6-9-1815:  El visitador era Don Benito Palermo Prieto, siendo párroco Don Domingo González Bóbela: <em>‘Constituyéndose personalmente en este citado pueblo de su iglesia parroquial, en la que actualmente se estaba construyendo los fundamentos de su capilla mayor y sacristías, y aunque en el día con precisión se halla bastante desaseado por estar desecho su altar mayor lleno de escombros de las paredes antiguas y más de su obra, sin embargo no duda que con el cuidado, vigilancia y desbelo con que anda su actual Abad, se concluirá, y quedará con toda perfección…</em><a href="#_edn40">[40]</a><em>’ </em></p>
<p>LA REFORMA: PRINCIPIO Y FIN DEL ROMÁNICO ÁBSIDE</p>
<p>La desaparición del románico ábside, supuestamente rectángular como el de los templos de Santa Comba do Treboedo, San Mamede de Rañestres, los desaparecidos de san Juan de Piñeiro y Santa María de Amarante, o el mismo de Santomé de Maside.</p>
<p>Lo aventuramos por las reformas y sobre todo por los vestigios del interior en la actualidad, y teniendo en cuenta que ya antes de estas los enterramientos ya se efectuaban en el entorno del templo, el espacio no era holgado, no obstante de haberle adosado de aquellas la sacristía, la misma de la actualidad.</p>
<p>Hoy se echa en falta: el ventanal absidal con sus columnillas, interiores y exteriores como los de Santa Comba do Treboedo y Santomé de Maside-Vello; sendas columnas y capiteles del interior arco absidal y los modillones bajo las cornisas de las laterales exteriores al poniente y mediodía.</p>
<p>En el vértice está el carnero sin la obligada cruz antefija, y tras las reformas también han desaparecido otros elementos ornamentales propios del estilo como metopas, etc., y el Agnus Dei absidal, que nos atrevemos a aseverar se trata del que en la actualidad se haya instalado en el vértice, fachada al N., de la defensiva Torre de la Encomienda, que popularmente conocen como palomar, que acogía la tulla y espacio para las carnes muertas etc. (Ver toma fotográfica).</p>
<p>Este estado de cosas deriva de lo reflejado en una importante reseña, confirmándonos que el retablo del Altar Mayor, reparaciones a parte, es de principios del s. XIX, tal como hemos venido aseverando en otras publicaciones. Esto nos lo muestra la documentación parroquial manejada, el libro de las visitas de La Encomienda santiaguina de san Marcos de León, coincidentes con las más que reforma, reconstrucción no ya de la trasera o ábside de la nave, también ha afectado, aunque han sido menos estropiciadas, otras partes: espadaña, frontispicio, catorce canecillos de la fachada S, y en el interior el arco triunfal.</p>
<p>El lienzo del poniente ha soportado mas agresividad, y el del mediodía ha sufrido ligeras y puntuales modificaciones, pero presenta los referidos canecillos, variados y no repetidos, y a la altura de costumbre tres apoyos para la cubierta del cabildo, lugar de asambleas de gremios y cofradías.</p>
<p>La portada que hemos visto en la primera fotografía, presenta un tímpano liso apoyado en sendas mochetas que presentan cabezas de carnero y toro (ver fotografías) con dos pares de columnillas con interesantes capiteles vegetales terminados en volutas, bien labrados, tímpano decorado con una tosca cruz de Santiago, a cuya Orden perteneció el Coto y feligresía de Garabás como ya queda argumentado, y donde apoyan las dos ya apuntadas arquivoltas. Sobre todo el conjunto un tejaroz o torna lluvias sobre tres canecillos de los cuatro que dispuso.</p>
<p>EL BESTIARIO EN SAN PEDRO DE GARABÁS</p>
<p>Las monumentales y populares iglesias románicas do Camiño de Santiago, acogen singulares ejemplares del bestiario, siempre como lección religiosa moralizante, o histórica natural, decorativa simplemente, bien con animales de su entorno, como en caso de san Pedro de Garabás, en sendas mochetas, canecillos de la fachada sur, o uno de los capiteles del arco de triunfo.</p>
<p>El bestiario en el románico, es una simbología, que intenta manifestar el bien es el referido por ejemplo al caso de los cuatro evangelistas, en el que tres de ellos son sustituidos por tres animales: El toro, el águila y el león, como en los arcos de triunfo de Santomé de Maside y santa Comba do Treboedo, relacionados con la idea en boga en la Edad Media y que se generalizó en el románico: emular o al menos evocar el templo de Salomón.</p>
<p>También, juntamente con los bóvidos en san Pedro de Garabás, que estás presentando el Bien con el cordero, recogido en textos evangélicos: ‘<em>Cordero de Dios que quita los pecados del mundo’</em>; y el toro<em> </em>que representa la potencia y la fogosidad.</p>
<p>A ambos los vemos representados en las mochetas de la portada principal junto a capiteles figurativos y hojas de acanto. El toro a la izquierda y el cordero a la derecha, y lógicamente también en los ya tratados Agnus Dei, el que permanece sobre el vértice de la nave, y el instalado tras la desgraciada reforma en la torre, ‘cilla’ de la Casa Rectoral.</p>
<p><strong> </strong>Otra cosa y con explicación diferente es el bestiario del Mal en los canecillos bajo los aleros, que recogen casi siempre a animales del ámbito rural, con cabezas o cuerpos completos de animales, que simbolizan el acecho de posibles víctimas. Es el caso del canecillo quinto de los catorce que conserva Garabás, y que representa un c<strong>erdo, animal omnívoro a</strong>sociado con la lujuria, la pereza y la gula.</p>
<p>Las tentaciones, de todo tipo, pendían sobre la cabeza de los cristianos, siempre vigilando agazapadas des­de los tejados y esperando el momento oportuno de caer sobre los incautos y adueñarse de sus almas. La salvación parecía, a su vez, clara y muy al alcance de la mano: traspasar el umbral y penetrar en el recinto sagrado que era la casa de Dios.</p>
<p><em>‘…Dos mochetas que representan sendas cabezas de toro y cordero’. </em>Son los capiteles de la portada, izquierda y derecha, en las que apoyan las arquivoltas. El primer capitel de la izquierda de la portada, de arcadas entrelazadas, también está en el capitel del arco triunfal.</p>
<p>LIBRO DE CUENTAS Y PRIMICIAS</p>
<p>Cuentas y Primicias (1766-1860)<a href="#_edn41">[41]</a>, lo más significativo, y particularmente las reparaciones varias:</p>
<p>Año 1766:<em>’… Real y medio que pague a José Quintela por los acheros de los entierros, y un pago de 600 rs. por dorar el retablo de Ntrª Srª del Carmen.108 rs. por comprar el Christo que esta por encima del Ntrª Srª del Carmen.70 rs. por pintar los lados de los altares.75 rs. por un san Miguel.64 rs. por un san Antonio.26 rs. Por componer las andas de Ntrª Srª.120 rs. por un caliz y una patena’.</em></p>
<p>Año 1770: <em>‘…6 res. A Benito de la Peña, vecino de el Bolo por hacer el monumento para el Jueves y Viernes Santo. (Luego se pagan otros 6 rs. por deshacerlo).76 rs. por pintura de san Antonio y san Miguel’.</em></p>
<p>Año 1778: <em>‘…48 rs. por dos crucifijos para los altares mayor y del Carmen.24 rs. por un crucifijo para el altar de san Marcos’.</em></p>
<p>DON ALEJO PEREZ DEPOSITARIO DE CAUDALES DE LA IGLESIA (1778-1784)</p>
<p><em>Pague el dia 26-3-1785, 2.032 rs. vellón por la cruz de plata que se hizo en Orense.</em> (Probablemente se obra del orfebre Villamarín<a href="#_edn42">[42]</a>).</p>
<p>Año 1806: <em>‘280 rs. por componer y limpiar la cruz de plata procesional’.</em></p>
<p>1-6-1812: <em>‘</em><em>Por contribución de Guerra, 60 rs.’. </em></p>
<p>9-7-1814: <em>‘Por la subrogada de Guerra, 181rs.’.</em></p>
<p>Año 1831: <em>‘200rs. qué costó el castaño para el retablo’.</em></p>
<p>Precisamente en La Guerra de La Independencia en lo que implicaba a las jurisdicciones de las Tierras de Maside y a Roucos, las personas mas destacadas fueron el monje del cisterciense monasterio de Santa María de Melón, padre Francisco Carrascón, el juez de la J. de Maside y José González ‘Labrador, el garabanés de Bouzas<a href="#_edn43">[43]</a>, que casara en Canedo, en la misma parroquia, y que en la actualidad los descendientes de Rita, su única hija, sus quintos, sextos y séptimos nietos, tras una labor ímproba los hemos localizado como residentes sobre todo en Galicia, particularmente en las Tierras de Maside, Ourense capital y Vigo.</p>
<p>Estos personajes ante la proposición de los gabachos mandados por el general Franceschi, solicitaran el paso franco a Portugal, y ante la negativa de ambas jurisdicciones y la parte de Ribadavia representada por el mentado fraile, los paisanos a pesar de su valor, estrategia y ataques por sorpresa, fueron desbordados por la caballería, y aún y así la valiente actitud de autoridades y en sobremanera de los paisanos, emprendieron el principio del fin; la derrota y la expulsión de los franceses.</p>
<p>Dejamos constancia de las aportaciones de las feligresías de la zona y circundantes, que proporcionalmente fueron las más significativas:</p>
<p><em> ‘El Prior de Garabás, 1.500 reales, los de Armeses y Amarante 3.000; y los de Esposende, Maside, Gomaríz, Vieite, Vilela, Lás, Punxín, Bóveda, Cabanelas, Barrán, Laviote y Freás de Maside, 1.000 raeles cada uno</em><a href="#_edn44">[44]</a><em>’.</em></p>
<p>Son catorce canecillos en la fachada sur, salvados de la profunda remodelación del templo: cruces, motivos florales, geométricos y bestiario románico rural, lo que suponemos por una mutilada figura de un oso, y la derrecvha la de  una mujer.</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/dscf3121.jpg"><img title="DSCF3121" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/dscf3121.jpg?w=278&#038;h=208" alt="" width="278" height="208" /></a></p>
<p>&#8216;Escudo Real de España&#8217; gravado en la fachada principal del templo de Santa María de A Barra (Coles, Ourense). Al timbre corona real cerrada, y bajo esta la Cruz de Santiago en medio de dos espadas. Bajo el escudo una leyuenda que incluyen los número del año, concretamente 1799, como remate de la fachada del templo. Hemos abarcado con la toma fotográfica el hermoso rosetón al que invade la corona del escudo.</p>
<p>El escudo de la Encomienda dela Orden de Santiago de la Espada, de A Barra, corona el ático del retablo mayor. <ins cite="mailto:Papa" datetime="2010-04-28T17:42"></ins><ins cite="mailto:Papa" datetime="2010-04-28T17:58"></ins><ins cite="mailto:Papa" datetime="2010-04-28T17:43"></ins><ins cite="mailto:Papa" datetime="2010-04-28T17:42"></ins> Mismo escudo corona el retablo principal del templo de la santiaguina feligresía de San Juan de Vilar de Santos, románico tardío, templo trasladado piedra a piedra en 1955.</p>
<p>San Pedro de Garabás seguramente dispuso de dicho escudo, pero la radical cambio sufrido por el templo, y el nuevo retablo dieron al traste con el símbolo identificador de la Orden de Santiago.</p>
<p>Durante el Antiguo Régimen, las parroquias que integraban el actual concejo de Coles pertenecían a las Jurisdicciones de A Barra: Gustei, Melias, Ribela y A Peroxa. El dominio sobre estas, que estaban representadas en Cortes por la provincia de Ourense, se repartía entre el poder señorial y el eclesiástico.</p>
<p>El cabildo catedralicio de la sece ourensana administraba Gustei, y la Encomidna de A Barra, de la Orden de Santiago, hacía lo mismo sobre la jurisdicción homónima.</p>
<p>La principal acción monástica fue de las Ordens Militares, especialmente la referida de la Encomienda de Santiago de la Espada,, en Santa Maria de A Barra. Y que tal como queda su dominio abarcaba a comarcas de la provincia de Lugo, y en la de Ourense a partes de los términos municipales de Castro Caldelas, Peroxa, Coles, Vilar de Santos, Vilar de Barrio, Sarreaus, Laza, y en el de Maside estaba circunscrito al nustro Coto y parroquia de Garabás.</p>
<p>LIBRO DE FÁBRICA</p>
<p>Retomamos los libros de fábrica. (1859-1895<a href="#_edn45">[45]</a>).</p>
<p>En este caso también, determinados libros parroquiales, de cualesquier feligresía de lo rural, son en líneas generales cajón de sastre; bautizados, matrimonios, confirmaciones, fallecimientos, fábrica, pri<strong> </strong>micias, cuentas, etc., tienen cabida en un solo ejemplar. Así, en el Libro de Fábrica, años 1859-1895<a href="#_edn46">[46]</a>, cuan libro de actas, consta el currículo del insigne visitador que visita Garabás por vez primera el 7-5-1862, y repite el 27-12-1863, 11-1-1865 y 12-2-1868:</p>
<p><em>‘Don Fray Eusebio Díaz Ordóñez, presbítero del hábito de Santiago, Abogado de los Tribunales Nacionales y del Ilustre Colegio de la Ciudad de Oviedo, Dean, primera silla ‘post pontificalum’ de la Santa Iglesia Catedral de León, Provisor, Visitador y Gobernador Eclesiástico de la Real Casa de San Marcos de León y su Provincia…’.</em></p>
<p>El 24 de Noviembre de 1872 siendo alcalde de Maside Don Juan Valeiras, en concejo público, en el atrio del templo, deciden tomar serias medidas aclaratorias de las cuentas de la parroquia<a href="#_edn47">[47]</a>:</p>
<p>31-12-1883 –<em>‘Los dos cepos de las campanas con hierros; 100 rs.</em></p>
<p>Retejar, arreglar las campanas, sogas para estas, puertas, verja, tribuna, etc.; son reparaciones y piezas cuyos arreglos se repiten frecuentemente.</p>
<p>4-2-1892 – <em>‘Recibí de don Manuel García González del pueblo de Mundín, de esta parroquia, la cantidad de 320 rs. para una lámpara nueva de metal plateado, que donó al patrono San Pedro, y está colocada en el altar mayor junto con la que también dono hace años don José Boán, del mismo pueblo’.</em></p>
<p><em>Para un cáliz nuevo, copa, patenas, cucharilla de plata, y un atril de nogal barnizado, 400 rs.</em></p>
<p>También se repetían otros conceptos: Vino, oblatas, hierros para hacerlas, lavado de prendas de culto: casullas, damasco; faroles, reparar cálices, patenas, cruces, confesionarios, tribuna, baños, calear, puertas, aceite, Cirio Pascual, etc.</p>
<p>32-12-1893 – <em>‘Catorce cruces de nogal barnizadas para el santo vía crucis que se erigió en el interior de la iglesia, y colocarlas: 70 rs.’</em></p>
<p>Rematamos con esta anotación el repaso a los libros de Cuentas, Primicias y Fábrica, procediendo seguidamente a comentar lo que concerniente a los Arreglos Parroquiales<a href="#_edn48">[48]</a> y estadística poblacional.</p>
<p>LOS CAMBIOS EN EL REPARTO POBLACIONAL DE GARABÁS</p>
<p>No siempre Garabás mantuvo la estructura poblacional como en la actualidad. Acontece que tras el arreglo parroquial del año 1893 la localidad de San Paio, fue segregada de la parroquia de Louredo y agregada a la de Piñeiro –como consta hoy en día-, y por el contrario Quintás, -de Figueiredo, para diferenciarla de la de Rañestres-, y Requeixo constan también en la parroquia de Piñeiro.</p>
<p>Esta anacrónica más que salomónica partición se solventa en el arreglo de 1956, pero posteriormente pudo haber cambios, por cuanto en la Guía de la Diócesis de Orense<a href="#_edn49">[49]</a>, Don José Carlos Fernández Otero hace figurar a Requeixo y Quintás como pertenecientes a la colindante de San Juan de Piñeiro.</p>
<p>Trataremos de resumir resoluciones oficiales y diatribas en torno a los arreglos. Por ejemplo, con fecha 13-3-1896 se presenta en Palacio instancia dirigida al Sr. Obispo Don Pascual Carrascosa y Gabaldón, que recién tomara posesión, en la que los vecinos de Quintás, O Bolo y Requeixo, anticipándose al arreglo parroquial en proyecto:</p>
<p><em>‘…Se nos separa de nuestra querida iglesia matriz de s. Pedro de Garabanes… Protestamos ante V.I: que la separación de la matriz para agregarnos a la parroquia de Piñeiro, y otras…los pueblos de Quintas y Requejo a la de Piñeiro que se nos agrega… en pais llano y sin río y arroyo, para ir a Piñeiro pasar un río y subir una montaña que domina el país, la mas alta donde se divisa la comarca… Referente a O Bolo, con 50 vecinos para agregarlo a Louredo dista 2.800 pasos, y a Garabás dista tan solo 2.400…</em></p>
<p><em>Louredo está a la parte opuesta, 400 pasos más… y lo mas insoportable un camino inaccesible por una muy elevada montaña, otro arroyo en los inviernos lluviosos…hay otra circunstancia entre O Bolo y Louredo, como no hay poblaciones ni chicas ni grandes, se ven con frecuencia lobos que llena de espanto a los moradores&#8230; las inolvidables tradiciones a los objetos queridos que son tan unidos a nuestra matriz de Garabanes, el recuerdo de nuestros abuelos cuyos restos mortales yacen en dicha iglesia y cementerio. </em></p>
<p><em>La devoción que desde niños tenemos a nuestro excelso san Pantaleón, san Pedro Apóstol y demás imágenes que se veneran en la referida iglesia… Que venga un comisionado por nuestra costa para inspeccionar… Quedarán desechas las intrigas a nuestros adversarios… que trataron de imponernos tamaños males… </em></p>
<p><em>Esta a la parte opuesta de la villa de Maside, de donde se nutre el Bolo de Botica, Médico, Cirujano, donde residen las autoridades judicial y civil, y tantas otras cosas…para cumplir con los deberes de cristianos nos ibamos separando de la villa de Maside que esta situada en la carretera general. Firman todos los vecinos de O Bolo, y por los de Requejo, Quintás: Benito Fernández, Antonio García, Tomás Quintela, Esteban Pousa, José González y Manuel da Poza’.</em></p>
<p>OTROS ELEMENTOS PATRIMONIALES.  (CRUCEIROS)</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/dscf3538.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-829" title="DSCF3538" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/dscf3538.jpg?w=225&#038;h=300" alt="" width="225" height="300" /></a>El cruceiro de san Pantaleón detrás de la capilla en el campo del santo.Foto autor</p>
<p>El Cruceiro de San Pantaleón, ‘Médico de Cristo’ sus devotos así imploran en sus rezos. Su imagen está esculpida en el fuste mira al ‘<em>pousadoiro’</em>, copiada a finales de la década de los noventa del pasado s.XX, para la también pétrea que acoge la ermita. La toma de la izquierda la hemos tomado en 1976, y la del medio en el 2010.</p>
<p>Cruceiro esculpido a finales del s. XIX. Reza el nombre del maestro cantero en la basa pero es muy dificultosa su lectura. Se sabe que la piedra la extrajeron en Amariz, y los maestros canteros que lo trabajaron eran venidos de de Tierra de Montes, los mismos que construyeron y trabajaron panteones del camposanto parroquial</p>
<p>El otro cruceiro parroquiano, fotografía también data de 1976, fue trasladado repetidamente, y en la actualidad ‘luce’ en el lugar más inoportuno, no por su ubicación en el campo del entorno del templo parroquial, que otrora acogía la fiesta profana; mal lugar al estar ubicado precisamente en una curva y al borde de la local carretera Maside-Cea, y tiempo ha ‘preciosamente adornado’ por una señal de tráfico.</p>
<p>EL DESAPARECIDO PETO DE ÁNIMAS EN ‘A CARREIRA’, Y RESTOS DEL PETO-CRUCEIRO DE MUNDÍN</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/garabas-p-animas.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-830" title="GARABAS-P.ANIMAS" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/garabas-p-animas.jpg?w=213&#038;h=300" alt="" width="213" height="300" /></a>Foto autor Año 1976. Peto de Ánimas instalado al borde de la local Maside-Cea, formando parte del cierre de finca,en el lugar de A Carreira.</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/dscf3536.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-831" title="DSCF3536" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/dscf3536.jpg?w=225&#038;h=300" alt="" width="225" height="300" /></a>Restos del que pudo haber sido cruceiro y peto de ánimas de Mundín. Foto autor año 2010.</p>
<p>El que fuera Peto de Ánimas de A Carreira, en el período entre 1976 y 1980 toma en color, ‘perdió’ el trozo de imagen, que culminaba su mesado. Ya a finales del s. XX despareció todo él sin que nadie, que sepamos, haya obrado en consecuencia. Ojala que el ‘aprovechado’, algo sería algo, sea un vecino de la parroquia o del municipio.</p>
<p>Del 2010 data la toma de los restos de lo que pudo haber sido cruceiro y peto de ánimas dedicado a san Mamed en Mundín, probablemente en el lugar, ó próximo, al ocupado por la desaparecida capilla del santo, que aunque sin respaldo documental, nos inclinamos por su ubicación en este lugar, y como apoyo la tradición, que al desubicar iglesias y ermitas, por la costumbre cristiana de erigía un cruceiro. Los ‘couselos’ a los pies del santo florecen en la primavera en su honra: <em>‘o santiño non terá sabañons -</em>freirías-<em>, ten o couselo o con él pásanlles’, </em>nos comentó hace años una vecina. Lo que emborrona nuestra tesis es que los restos de la imagen del santo se copiaron para el varal del cruceiro de san Pantaleón, que lo imitaron para la pétrea imagen ubicada en el lugar del otrora retablillo de la ermita, en el campo de su nombre.</p>
<p>San Mamed es para unos, abogado de las dolencias de las roturas de huesos, y de los lactantes, pero mas extendido es su amparo para los que sufren hernias.</p>
<p>Retomando a lo que resta del cruceiro, cualquier día Mundín también desaparece, como aconteció con otras preciosas piezas de nuestro patrimonio.</p>
<p>¿Como a san Mamede se le veneró en la feligresía de Garabás?; Los romanos quisieron divertirse con él en el circo echándolo a los leones, pero Mamed amansó a los famélicos felinos. Ante este portento dispusieron el fin de su vida clavándole un tridente, y como aún así no moría, lo decapitaron.</p>
<p>Fueron los peregrinos a Santiago los que trajeron la devoción a nuestro país. Más se acogería su devoción en una parroquia de la Orden de Santiago.</p>
<p>PETROGLIFO DE TÉRMINO</p>
<p><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/garabas-petroglifo-color.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-832" title="GaRABAS-PETROGLIFO-Color" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/garabas-petroglifo-color.jpg?w=300&#038;h=199" alt="" width="300" height="199" /></a>Lamas de Amariz: Demarcación de Garabás (Orden de Santiago) con la Jurisdicción de Santa Comba de Naves (Monasterio de san Rosendo de Celanova). Hecha en 1.716<em>. Es una piedra completamente sola, de escasa elevación sobre el suelo y de forma acaballada. ‘Los surcos en el lado batido por el viento están gastados, y en el otro en cambio bastante profundos. La cruz que se halla en el centro es posterior a la demarcación o apeo del año 1.718’ </em><a href="#_edn50">[50]</a><em>. </em>Foto J. Ricardo R. Rodríguez. Año 1990.</p>
<p>Las ‘Lamas de Amariz’ petroglifo <ins cite="mailto:Papa" datetime="2009-12-23T19:36">que acoge</ins> las consabidas cruces de término y apeos, <ins cite="mailto:Papa" datetime="2009-12-23T18:51">entre los 492 y 499m. de altitud, </ins>en la divisoria de las feligresías de Santa María de Louredo, dependiente de la Orden de san Benito del monasterio de san Rosendo de Celanova, aunque de la mano del de santa Comba de Naves; y de la de san Pedro de Garabás, de la Orden de Santiago, supervisada por la <ins cite="mailto:Papa" datetime="2009-12-23T18:46">E</ins>ncomienda de La Barra dependientes de san Marcos de León.</p>
<p>Este roqueño petroglifo está en el cruce de los caminos O Bolo-Sobreira, y el que deriva a Costanza que enlaza con el que viene de A Carreira de Louredo.</p>
<p>Precisamente para mejor ubicación geográfica, las denominadas ‘Lamas de Amariz’ están reflejadas en el Castro de Ensenada de la feligresía de santa María de Louredo como ‘Laxas de Costanza’:</p>
<p><em>‘Un Peñasco en la cuesta llamada de Axan, sigue a otra llamada Pedreira, y de esta a otra debaxo del peñasco grande llamado de Val da Pedreira, y de alli al Outeiro o campo da Raiña, y desde a Laxa Longas hasta as Penas Porreiras, a las heredades del Puerto Linando hasta as <strong>Laxas de Costanza</strong>, al puerto da Lama Podre y al arroio de los Amieiros, siguiente a la fuente Aguda, y al sitio de la Rigueira, donde hai un peñasco con ocho cruces’ <a href="#_edn51"><strong>[51]</strong></a>.</em></p>
<p>No vamos a detallar personajes ilustres de esta parroquia, solo nos quedaremos con uno de fama en nuestro país: Don Víctor Campio Pereira González, nacido en Subeirexe, Garabás (Maside), en 1928. De él se dijo en la prensa:</p>
<p><em>“Xa está entre os grandes poetas que cantaron Ourense, parnaso no que figuran, entre moitos outros, Lamas Carvajal, Curros Enríquez, Eugenio Montes, Otero Pedrayo, José Ángel Valente, Celso Emilio Ferreiro, Antón Tovar, Luís González Tosar e Méndez Ferrín.</em></p>
<p>El Ayuntamiento de Maside acordó el nombramiento de hijo predilecto del Municipio de Maside a Don Víctor Campio Pereira, con el oficial respaldo de la Real Academia Gallega y del Pen Clube de Galicia. Acuerdos corporativos impulsados por el alcalde Don Celso Fernández López, con el apoyo de entes culturales del municipio.</p>
<p>En la misma jornada, los compañeros de Don Víctor Campio del Pen Clube de Galicia, y de niñas del CPI de Maside ‘Hijos del Ayuntamiento de Maside en Buenos Aires’, declamaron inéditos poemas del poeta garabanés.</p>
<p>Aprovechando el evento el presidente de la Real Academia Gallega, y otros académicos presentes en la Casa de Cultura de la Villa, dejó asentado que en breve el ilustre garabanés, formará parte del ente académico, haciendo compañía a los también numerarios ourensanos Xosé Luís Méndez Ferrín y Luís García Mañá. Y que hasta hace poco les acompañaban los desaparecidos Olga Gallego y Marcos Valcarcel.</p>
<p>A todo esto el 20 de Noviembre del 2010, según acuerdo corporativo, fue declarado Hijo Adoptivo del Concello de Maside, a título póstumo, a Don Francisco Luís Bernárdez, su padre, Francisco, era natural de Lago (Maside), y Micaela Martínez, su madre, de Santiago de Compostela. Paco Luís Bernárdez nació el 20-10-1900 en BB.AA., y fallecido en la misma el 28-10-1978. Se cumplía además en el 2010 el centésimo décimo aniversario de nacimiento.</p>
<p>Residió en casa de sus abuelos en Dacón y en la paterna de Lago, antes que aquellos decidieran levantar su segunda residencia en la villa de más tradición jamonera de la provincia ourensana, nada extraño cuando se trata de la capitalidad de la arriería, y juntamente con la vecina parroquia de Garabás, también de actividad mercantil y ganadera de nuestro país. (Ver ‘Paco Luís Bernárdez o poetas das Terras de Maside’).</p>
<p>Ha tenido este autor el privilegio de representar en el citado acto a la familia Bernárdez, hijos, nietos, sobrinos y a la hermana de Paco Luís Bernárdez, Aurora.</p>
<div>
<hr size="1" />
<div>
<p>[1]   AHDOU – Libro de Fábrica y Primicias. (24.5.16). Parroquia de San Pedro de Garabás.</p>
</div>
<div>
<p>[2]   LÓPEZ POMBO, Luís. ‘Hidalgos y Casas señoriales de la Provincia de Lugo<em>. </em>La Casa</p>
<p>señorial de Pacios. Pedrafita do Cebreiro. Pedrafita do Cebreiro.<em> </em>Deputación Provincial de Lugo, Ano 2001.</p>
</div>
<div>
<p>[3]  AHDOU – Curatos de presentación laica. Parroquia de Astariz. Año 1865.</p>
</div>
<div>
<p>[4]  AHPOU – Fondo familia Vaamonde. Caja 140.</p>
</div>
<div>
<p>[5]  <a href="../#_ftn24">AHN – Tumbo de Oseira de 1473. Códice 1008 B. f.15 </a><em>.</em></p>
</div>
<div>
<p>[6]  ROMANÍ, Miguel y RODRÍGUEZ, Pilar.’ Libro Tumbo de pergamino. Ano 2003.</p>
</div>
<div>
<p>[7]  RODRÍGUEZ PÉREZ, Xosé Ricardo. ‘<em>As Terras de Maside: Reseñas históricas’. </em>Actas do I Congreso do C.E.</p>
<p>Chamoso Lamas. Ano 1998.</p>
</div>
<div>
<p>[8]   <em>Ibidem.</em></p>
</div>
<div>
<p>[9]   MADOZ IBAÑEZ, Pascual. ‘Diccionario geografico-estadístico-histórico de España’. Año 1850</p>
</div>
<div>
<p>[10]   RODRÍGUEZ PÉREZ, Xosé Ricardo; <em>‘José Francisco González González @ “Labrador”, xefe da guerrilla da </em></p>
<p><em> </em><em>x. de Maside na Guerra da Independencia’. </em>Actas do III Congreso do C.E. Chamoso Lamas, ano 2002.</p>
</div>
<div>
<p>[11]   Distribuidor ou repartidor.</p>
</div>
<div>
<p>[12]   AHPOU – Catastro de Ensenada Libro  nº 2330 (8-6-1753).</p>
</div>
<div>
<p>[13]   MARTÍNEZ-BARBEITO Y MORAS, Carlos. ‘Colección Cartográfica Martínez-Barbeito’. Arquivo do Reino</p>
<p>de Galicia. Xunta de Galicia, ano 1991.</p>
</div>
<div>
<p>[14]   La población más cercana al castillo de Castrotorafe es Fontanillas del Castro, aunque el amplio recinto, otrora</p>
<p>fortificado, está más cercano a la capital municipal San Cebrián de Castro, a escasamente 5kms. de esta.</p>
<p>La fortaleza cayó en estado de ruina a finales del siglo XVII. En 2005 se realizaron trabajos de restauración,</p>
<p>consolidación y excavación en el castillo de la villa, pero de aquella iniciativa solo han perdurado las ruinas.</p>
<p>Declarado Monumento Nacional por el Decreto del 3 de junio de 1931, cuyo propietario es la Diputación</p>
<p>Provincial de Zamora.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref15">[15]</a> La Encomienda Mayor de León, de la Orden de Santiago, en la gobernación de Llerena. La provincia de León</p>
<p>estaba dividida en dos <a title="Partido (entidad subnacional)" href="http://es.wikipedia.org/wiki/Partido_%28entidad_subnacional%29">partidos</a>, <a title="Mérida (España)" href="http://es.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9rida_%28Espa%C3%B1a%29">Mérida</a> y <a title="Llerena" href="http://es.wikipedia.org/wiki/Llerena">Llerena</a>, y en cada una de ellas existían varias encomiendas. Esta</p>
<p>Orden  se fundó en León en el año 1161, radicando el Priorato, de 122 pueblos en San Marcos de León; 20</p>
<p>pueblos más en Uclés (Cuenca), y 80 en otros Prioratos. Tras disputas entre el convento de San Marcos y el de</p>
<p>Uclés con la  preeminencia en juego, el conflicto  se solventó con un reparto, el prior de San Marcos quedó a</p>
<p>cargo del gobierno de los conventos de León, Galicia y Extremadura, y los conventos restantes pasaban al</p>
<p>control único del prior de Uclés.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref16">[16]</a> AHDOU – Libro de Fábrica parroquia de San Pedro de Garabás. (24.5.17).</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref17">[17]</a> <em>Ibidem.</em></p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref18">[18]</a> MADOZ IBAÑEZ, Pascual.‘Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de</p>
<p>ultramar’. (16 vols., 1845-1850).</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref19">[19]</a> AHPOU – P. Notariales. Escribano de número Simón Mª Rodríguez. Nº 46, caja 464. Año 1840.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref20">[20]</a> AHPOU – P. Notariales. Jurisdicción de Oseira. Baltasar Ordoñez. Escribán 296. Caixa 975. Ano 1840, folio 27.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref21">[21]</a> AHPOU – P. Notariales. Simón Mª Rodríguez. Escribano de Número. Caixa 1073. Ano 1844 Folios 44R al 45V.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref22">[22]</a> FARIÑA JAMARDO, José. ‘Os Concellos de Galicia’. Tomo V. P. 331.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref23">[23]</a> RODRÍGUEZ PÉREZ, José Ricardo. ‘Paco Luís Bernárdez, Poeta das Terras de Maside’. Actas del V</p>
<p>Congreso del C.E. Chamoso Lamas. Año 2006.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref24">[24]</a> FERNÁNDEZ FERNÁNDEZ, Xosé; RODRÍGUEZ PÉREZ , Xosé Ricardo. ‘Toponimia e Alcumes do</p>
<p>Concello  de Maside’. Dept. Provincial de Ourense. Año 2001.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref25">[25]</a> RIVAS QUINTAS, E.: <em>Lingua galega, nivéis primitivos</em>, Santiago, Edicións Laiovento, 1994, pp. 49-51.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref26">[26]</a> AHPOU. Libro de Clero do Mosteiro de Santa María de Oseira, nº 528. Anteriormente, no mesmo libro, folio</p>
<p>189, en escrito datado no ano 1261, témola forma <em>Garaváns</em>, que se repite entroutos na folla 391, datada en 1387.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref27">[27]</a> ROMANI, M.: <em>Colección Diplomática do Mosteiro de Santa María de Oseira, </em>vol. III, nº 1371, pp. 11-2. A</p>
<p>forma Eanes aparece  en otro otorgamiento de heredad en la parroquia de San Mamede da Canda recogido por el</p>
<p>mismo autor: (vol. III, nº 1396, 12-VII-1315, pp. 28-9.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref28">[28]</a><em> </em>CARRERAS Y CANDI, Francisco; MARTÍNEZ-RISCO AGÜERO<em>, </em>Vicente: ‘Geografía General del Reino de</p>
<p>Galicia’. V. X, tomo 2º, p. 464-465.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref29">[29]</a> AHDOU – Libro de Fábrica y Primicias. (24.5.16). Parroquia de San Pedro de Garabás.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref30">[30]</a> AHDOU – Libro de Primicias. (24.5.18). (1766-1860)</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref31">[31]</a> PUIG Y LARRAZ Gabriel: La Tierra de Maside (Provincia de Orense), Madrid, Real Academia de la</p>
<p>Historia, p.17 [Excursiones por España]. Año 1895.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref32">[32]</a> FERNÁNDEZ OTERO, José Carlos. Guía de la Diócesis de Orense. Año 1985.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref33">[33]</a> FERNÁNDEZ OTERO, José Carlos, GONZÁLEZ GARCIA, Miguel Ángel y PAZ GONZÁLEZ, José:</p>
<p>‘Apuntes para el inventario del mobiliario litúrgico de la Diócesis de Ourense’. Fundación Barrié de la Maza.</p>
<p>(Año 1984).</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref34">[34]</a> AHDOU – Libro de Fábrica y Primicias. (24.5.16). Parroquia de San Pedro de Garabás.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref35">[35]</a> <em>Ibidem.</em></p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref36">[36]</a> AHDOU – Cofradía de la Virgen del Carmen. (24.5.19). Parroquia de San Pedro de Garabás.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref37">[37]</a> AHDOU – Catastro de Ensenada. IV. I (12.14.14) Real de Legos.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref38">[38]</a> AHDOU – Lb. Bautizados. (24.5.3):<em> ‘El día 27 de Octubre de mil setecientos sesenta y ocho (…) hijo lexítimo </em></p>
<p><em> de Don Francisco Zidrón, y de María  Álvarez, su mujer, vecinos del lugar del Seyxo, de esta feligresía…’</em></p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref39">[39]</a> AHDOU – Libro de Cuentas y Primicias. (24.5.18). Parroquia de san Pedro de Garabás.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref40">[40]</a> AHDOU – Libro de Fábrica parroquia de San Pedro de Garabás. (24.5.17).</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref41">[41]</a> Idem. Cuentas y Primicias. (24.5.18).</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref42">[42]</a> FERNÁNDEZ OTERO, José Carlos. Guía de la Diócesis de Orense. Año 1985.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref43">[43]</a> Se recomienda ver: <em>‘José Francisco González González’, @’Labrador’ (1767-1811) </em>en Argentarium nº<sup>s</sup> 4-5.</p>
<p>Actas IV Congreso, año 2004.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref44">[44]</a> RODRÍGUEZ PÉREZ, Xosé Ricardo: ‘Xosé Francisco González González @ Labrador’. Actas del</p>
<p>III Congreso do Centro de Estudios Chamoso Lamas. (Marzo do 2002).</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref45">[45]</a> AHDOU – Libro de Fábrica. (24.5.17). Parroquia de San Pedro de Garabás. (1859-1895).</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref46">[46]</a> <em>Ibidem.</em></p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref47">[47]</a> AHPOU – PN. Notario Tomás Benito de Cabo. Caja 791. Página 117 y siguientes:</p>
<p><em>‘… se reúnen ante el notario del Colegio, territorio de La Coruña, Don Tomás Benito de Cabo, comparecieron ante testigos varios vecinos de la feligresía de Garabás, de edades comprendidas entre los 28 y 64 años, otorgan poder ‘cumplido, amplio, general y especial, para que un grupo de seis convecinos, para que en su nombre reclamen a quien corresponda, la intervención de los fondos de la Iglesia de su parroquia, perciban lo que recauden, dándoles la inversión que crean conveniente, administren las limosnas, como también todo lo que pertenezca al culto de la iglesia, y sino alcanza todo lo recaudado, distribuir o percibir de los vecinos aquello que consideren necesario para emplear en alhajas de la iglesia, particularmente de los que carezca en la actualidad indispensable para su servicio…demandándoles en juicio si dieren margen a ello, haciendo efectivo el pago de lo que</em> <em>adeuden…’</em></p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref48">[48]</a> AHDOU- Caja Arreglos Parroquiales, nº 2762/05/15.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref49">[49]</a> FERNÁNDEZ OTERO, José Carlos. Guía de la Diócesis de Orense. Año 1985.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref50">[50]</a> FERRO COUSELO, Jesús. <a href="http://www.mcu.es/ccbae/es/consulta/resultados_navegacion.cmd?id=17639&amp;forma=ficha&amp;posicion=5">Los petroglifos de término y las insculturas rupestres en Galicia. (Ano </a></p>
<p><a href="http://www.mcu.es/ccbae/es/consulta/resultados_navegacion.cmd?id=17639&amp;forma=ficha&amp;posicion=5"> 1952)</a>.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref51">[51]</a> AHPOU – Catastro de Ensenada Libro  2337. Parroquia de Santa María de Louredo. (8-6-1753)</p>
</div>
</div>
<br />  <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gocomments/estudiosgenealogicos.wordpress.com/812/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/comments/estudiosgenealogicos.wordpress.com/812/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godelicious/estudiosgenealogicos.wordpress.com/812/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/delicious/estudiosgenealogicos.wordpress.com/812/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gofacebook/estudiosgenealogicos.wordpress.com/812/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/facebook/estudiosgenealogicos.wordpress.com/812/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gotwitter/estudiosgenealogicos.wordpress.com/812/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/twitter/estudiosgenealogicos.wordpress.com/812/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gostumble/estudiosgenealogicos.wordpress.com/812/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/stumble/estudiosgenealogicos.wordpress.com/812/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godigg/estudiosgenealogicos.wordpress.com/812/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/digg/estudiosgenealogicos.wordpress.com/812/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/goreddit/estudiosgenealogicos.wordpress.com/812/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/reddit/estudiosgenealogicos.wordpress.com/812/" /></a> <img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=estudiosgenealogicos.wordpress.com&amp;blog=5253590&amp;post=812&amp;subd=estudiosgenealogicos&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2011/01/06/parroquia-de-garabas-maside-templo-de-san-pedro-s-xiii-y-xix-por-jose-ricardo-rodriguez-perez/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>1</slash:comments>
	
		<media:content url="http://1.gravatar.com/avatar/f5df760c8de435f435f7aeb6147827bf?s=96&#38;d=identicon&#38;r=G" medium="image">
			<media:title type="html">xosericardo</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/dscf3545.jpg?w=225" medium="image">
			<media:title type="html">DSCF3545</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/dscf30541.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">DSCF3054</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/dscf3121.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">DSCF3121</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/dscf3538.jpg?w=225" medium="image">
			<media:title type="html">DSCF3538</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/garabas-p-animas.jpg?w=213" medium="image">
			<media:title type="html">GARABAS-P.ANIMAS</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/dscf3536.jpg?w=225" medium="image">
			<media:title type="html">DSCF3536</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2011/01/garabas-petroglifo-color.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">GaRABAS-PETROGLIFO-Color</media:title>
		</media:content>
	</item>
		<item>
		<title>O ENTROIDO EN MASIDE (OURENSE)</title>
		<link>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2010/12/02/o-entroido-en-maside-ourense/</link>
		<comments>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2010/12/02/o-entroido-en-maside-ourense/#comments</comments>
		<pubDate>Thu, 02 Dec 2010 18:59:45 +0000</pubDate>
		<dc:creator>xosericardo</dc:creator>
				<category><![CDATA[Teoría]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/?p=773</guid>
		<description><![CDATA[Xosé Ricardo Rodríguez Pérez Investigador e xenealoxista. Membro do Centro de Estudos Chamoso Lamas. Membro da Asociación de Xenealoxía, Heráldica e Nobiliaria de Galicia. Membro da Sección de Arte &#38; Historia do Liceo de Ourense. Do Entroido que se nos foi, e case esquecido, resta: o día de comadres, de compadres e o fareleiro. Só, [...]<img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=estudiosgenealogicos.wordpress.com&amp;blog=5253590&amp;post=773&amp;subd=estudiosgenealogicos&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p><strong>Xosé Ricardo Rodríguez Pérez </strong><br />
Investigador e xenealoxista.<br />
Membro do Centro de Estudos Chamoso Lamas.<br />
Membro da Asociación de Xenealoxía, Heráldica e Nobiliaria de Galicia.<br />
Membro da Sección de Arte &amp; Historia do Liceo de Ourense.</p>
<p>Do Entroido que se nos foi, e case esquecido, resta: o día de comadres, de compadres e o fareleiro. Só, e menos mal, que nos colexios están na procura de non perde-la tradición dándolle ós rapaces a semente do Entroido, o dos nosos antepasados non ten volta.</p>
<p>Noutras terras, o Halloween saxón acontecía no outono na véspera de Todos os Santos, pero nas de Maside xa viña de vello adiantándonos co noso ancestral costume. Os rapaces andabamos ós cabazos pequenos, a reserva da casa para face-lo caldo. Logo de baleiralos, facer o mesmiño que fan por exemplo nos EE.UU., vela no interior e unha, ou sendas caras a ambas mans. Logo de secas, saiamos polo pobo coas carautas atadas con bramantes.</p>
<p>É a carauta máis enxebre, o costume entroidán dos máis vellos masidaos, que se non o viviron, din que oíronllelo contar ós antepasados. Logo polo entroido xa non eran as cabaciñas do outono, eran colondros e os grandes cabazos que se estaban a curar para a mata, por certo das derradeiras do ciclo anual. A mocidade ía de canastro en canastro a roubalos, coidando iso si, de deixa-la semente como testemuña.</p>
<p style="text-align:center;">OS ENTROIDOS DE AGORA</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/12/felos-antroido-19922.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-783" title="FELOS-ANTROIDO 1992" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/12/felos-antroido-19922.jpg?w=300&#038;h=207" alt="" width="300" height="207" /></a>Ano 1992: Felos na Vila dos Silleiros. A Consistoral e a súa Torre de fondo.</p>
<p style="text-align:center;">Detalle do máis enxebre dós Felos, chegados a nós.</p>
<p style="text-align:center;">(Fotos autor)</p>
<p>Na memoria, e xa non é pouco, quedáronnos os domingos ‘fareleiros’. Os mozos ían de lugar en lugar repartindo a esgalla a cada quen que atopaban nas súas correrías, ben fariña branca, farelo, ou en caso de necesidade a cinsa ou borralla, que era máis doado de facerse con ela.</p>
<p>Xa máis esquecida case para sempre era o costume de xuntar galos para velos pelexar, de feito sempre contra a vontade dos paisanos. Pero repetimos, tan perdida o costume que son moi poucos, e de oídas, que recordan algo desta ‘trastada’ que segundo outros era máis cousa de rapaces ou mociños, e que ademais, tamén, enmárcana polo Corpus.</p>
<p>No ano de 1931 unha nova cultural en Maside:</p>
<p><em>‘SOCIEDAD MUSICAL.- Esta sociedad ha elegido nueva junta directiva que la componen los siguientes señores:</em></p>
<p><em>Manuel Luis García, Presidente; Vicepresidente Emilio Alonso Suárez, y vocales los señores Valentín Fernández, Donato Álvarez y Antonio Vázquez.</em></p>
<p><em>Nuestra felicitación a la nueva junta, y hacemos votos para que dicha sociedad continúe sus gestiones para que nuestra banda siga cosechando laureles, y continúen con los éxitos como hasta ahora.</em></p>
<p><em> Esta sociedad está preparando los carnavales</em>. (‘La Región’, Febreiro de 1931).</p>
<p><em> </em>Logo, pasados uns días chégannos as novas dos Entroidos do xa citado 1931 na capitalidade das Terras de Maside<em>.</em></p>
<p>&nbsp;</p>
<p><em>‘LOS CARNAVALES.- La Sociedad Musical ha organizado una murga con el nombre de ‘Gente Distinguida’, proponiéndose visitar varios pueblos. Teniendo los ensayos, fue mucha la gente que escuchó los últimos temas que su director Julio Pérez y Pérez ha preparado; dicha agrupación mereció el aplauso de todos los presentes.</em></p>
<p><em>Forman parte de murga muchas jóvenes que la dan más realce con su belleza.</em></p>
<p><em>También se organiza para el domingo, lunes y martes de Carnaval unos grandiosos bailes amenizados por la Melodía Masidense.</em></p>
<p><em>Creemos resultarán unos bailes como hace mucho tiempo dado el interés que el presidente de la sociedad organizadora Don Manuel Luis García y sus compañeros directivos. Fuimos invitados para ver el salón de baile y salimos encantados del buen gusto y elegancia empleados.</em></p>
<p><em>Para el domingo de Piñata se proponen organizar otro baile’. </em>(La Región’, Xaneiro 1931).</p>
<p>Os Felos; A SÚA raigame NOS FEIRANTES</p>
<p><em>‘Maside es cuna de feriantes: No se entiende una feria en Galicia sin la presencia de los masidaos, más concretamente los parroquianos de Garabás, y de comerciantes de artesanía: sillas, fuelles, rateiras, cueros, aunque la principal riqueza del país consiste en el comercio de exportación de géneros de la tierra, especialmente jamones y carnes saladas, huevos, y cornezuelo de centeno. Maside y Dacón acaparan el de casi toda la provincia y aún de fuera. </em></p>
<p><em>Desde tiempo inmemorial, los masidaos reconocibles por su invariable chaleco de picote de bayeta escarlata con mangas, practicaban el tráfico de jamones, yendo caballeros en magníficos machos o con carromatos por las ferias y por las aldeas comprando jamones para exportar, o practicando la arriería </em><a href="#_ftn1"><sup><sup>[1]</sup></sup></a><em>’</em><em>.</em></p>
<p>&nbsp;</p>
<p>O xeito e andares dos ‘Felos’ nas correrías liberadoras perante da invasión francesa que no noso país, viña das ensanguentadas mans do mariscal Nicolás-Jean de Dieu Soult, máis dos Dragóns do seu compatriota Armand Lebrun de La Houssaye, quen polas Terras de Maside, polo Ribeiro e Roucos, foron dominados polos guerrilleiros de Xosé Francisco González González, alias ‘Labrador’, o garabanés de Bouzas, lugartenente de Bernardo González del Valle, co alias de ‘Cachamuíña’, nome do lugar da parroquia de Santa María de Lamela no concello ourensán de Pereiro de Aguiar, onde nacera o 23 de Marzo de 1771.</p>
<p>‘Cachamuíña’ asentou un dos seus cuarteis xerais en Boborás, créese que no Castelo de Castro Cavadoso (Moldes, Concello de Boborás), e o noso ‘Labrador’ nas Terras de Maside con repetidas actuacións nas batallas de Ponte San Fiz, Casardomato, San Cibrao, O Barazal, Partovia, Ponte San Clodio, Melón, Ribadavia e Francelos, e baixo o mando de ‘Cachamuíña’ na de Pazos de Arenteiro. Logo tamén na soada liberación de Vigo, loita da que por certo hai anotacións parroquiais nas Terras de Maside que aseveran que guerrilleiros desta zona foron mortos na liberación de Vigo.</p>
<p>‘Labrador’ era algo máis de tres anos maior que ‘Cachamuíña’, xa que segundo a anotación no libro de bautizados da parroquia de San Pedro de Garabás, Xosé nacera o 21 de Decembro de 1767.</p>
<p>Os ‘Felos’, rexeitadas dúbidas, son personaxes herdeiros dos correos e comunicadores entre os guerrilleiros do rural contra a invasión francesa, e que tiñan por misión encirrar ou afoutar ás xentes contra os invasores, de aí venlle o nome de ‘Felos’, os afoutadores do pobo. A mesma argumentación nos parece que ampara ós ‘Xerais’ das Terras do Ulla. Eles foron os enlaces entre os guerrilleiros e os intelectuais, comerciantes e abades da zona, e só mudaron pouco a pouco a vestimenta, e no transcorrer dos anos adornárona para facela festiva e ata chamativa.</p>
<p>Sobre desto deixou escrito Vicente Risco:</p>
<p><em>‘As orixes das festas do Entroido non ten sido determinada dun xeito preciso. Teñen semellanzas ben grandes con certas festas pàgás da antigüidade.</em></p>
<p><em>As máscaras da cabalo víanse moito noutro tempo. En Ourense rara era a comparsa que no levaba diante uns cantos batidores a cabalo’.</em></p>
<p>&nbsp;</p>
<p>O ENTROIDO MASIDAO: OS OFICIOS E OS FELOS</p>
<p>Arrieiros, feirantes, comerciantes e os oficios ambulantes precisaban das bestas. Maside era un concello que maiormente estaba habitado por arrieiros, tratantes en gando, aves, peles, aceite, peixe salgado, cornello, cordas…etc.; Actividades para as que cumprían as bestas. En case tódalas casas era obrigado tres bestas, unha de montar, outra de carga e a outra para o relevo. Elo foi o fermento para que asentaran os ‘Felos’ e o entroido masidao da man destes emisarios especiais, personaxes que montan cabalo ou mula, e de festa en festa, baixan das bestas botan un baile coas mozas ou con mascariñas, e volven ás correrías de lugar en lugar.</p>
<p>Os ‘Felos’, a diferenza dos tamén así chamados noutras zonas, non cobren a faciana, levan pantalóns de boa tela, e por debaixo calzóns de liño. Empregan vara ou vergallo, e non só para fustigar á montura, senón tamén para encirra-la xente do lugar. Tamén sobre a cabeza levan pucho feito de papeis de cores, e o arredor cristaliños rectangulares pegados con engrudo e adornados con plumas de aves do curral, de pegas, corvos ou gaios. Levan polos ombreiros, do dereito ó esquerdo, un e ata dous panos floridos, que veñen a ser os mantóns ou toquillas das mulleres da casa, ou da moza, a prenda do cabaleiro. Xeitos con reminiscencias medievais.</p>
<p>E xa no remate ós enfeitos, as chamativas prendas do entroido masidao: fitas e as polainas de la de cores puras e cheas: azuis, vermellos, verdes e negros, aquelas que antano eran feitas a calceta pola prenda dos seus amores, pezas polas que, nos xa esquecidos tempos dos fiadeiros de Requeixo e de Garabás, tiñan as súas mozas e mozos, a presumir da máis lucida, e mofarse da menos axeitada.</p>
<p>Xa se sabe que os fiadeiros eran o contrapunto das faenas do tear. As estancias onde se instalaban os teares non se prestaban, e o traballo tampouco, a xoldra, e moito menos a brincadeira. Nos fiadeiros si había lugar para todo elo, e máis: os mozos facían as beiras ás súas prendas, engaloiábanas con copras e cantares novidosos, botaban bailes, e ata se chegaban os desafíos e pelexas entre os candidatos para amosar quen era cada quen.</p>
<p>Os ‘Felos’ son distintos dos Cabaleiros de Filgueira e dos chamados <em>Generales das Terras do Ulla</em>. O mesmo acontece cos tamén coñecidos ‘Felos’ da alta Limia: Sarreaus, Vilar de Barrio, Baños de Molgas e Maceda, semellantes estes ós peliqueiros de Laza, lóxico por aquilo da proximidade.</p>
<p>Os entroidanos e cabaleiros Lanceros, de Cotobade e dos outros concellos da Terra de Montes, visten roupa militar de gala portando bandeira, fitas de seda nos brazos, mantón atravesado no costado, capa vermella, e na cabeza pucho de cartón alto trapezoidal, cuberto de papeis de seda de cores. Nas pernas, polainas de coiro negro que asemellan ós dos militares, ou mesmamente as empregadas na roza. Algo de semellanza se atopa cos ‘Felos’.</p>
<p>A Guerra da Independencia da man dos guerrilleiros da Xurisdicción. de Maside, do Ribeiro e do Orcellón, xustifican a presenza dos traxes militares: nos ‘Generales do Ulla’, ‘Felos de Maside’, dos ‘Cabaleiros de Filgueira’, e dos ‘Lanceros de Cotobade’. Comúns en boa parte e de semellante orixe considerando por doado que a vestimenta de todos eles ten a mesma base histórica: as prendas roubadas ós <em>gabachos</em>, ou xa máis tarde herdada dos parentes que estiveron nas guerras de Filipinas e pode que nalgún caso, poucos iso nos parece, da guerra de Cuba.</p>
<p>Xa que rematamos de falar do que algúns autores se atreveron a chamar a unhas personaxes nas Terras de Sarreaus, tamén felos, parécenos, que polo menos en parte, están nun erro, aínda que etimoloxicamente falando, pódense coñecer con ese apelativo, por canto felo provén do xermánico ‘fillón’, ‘aquel que azouta’, pero se semellan a outra personaxe limiá, ós ‘Vergalleiros’, que tamén azoutan a xente, e pode que a roupa tamén sexa do mesmo xeito: traxe composto de blusa de liño e la, chaleco negro, polainas con pompóns vermellos e faixa do mesmo cor, e a maiores na cabeza levan, a xeito de sombreiro, algo que está entre o das ‘Pantallas’ de Xinzo e o dos ‘Cigarróns’ de Laza, lóxico por canto está case equidistante de ámbalas terras.</p>
<p>Outra distinción dos ‘Vergalleiros’ e a de que case sempre facían sonar un corno co que invitaban, polas boas, as xentes á troula.</p>
<p>No entroido masidao teñen moito que ver os garabaneses, os veciños da parroquia de Garabás, onde como queda dito xurdiron os ‘Felos’.</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/12/felos-de-maside.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-797" title="FELOS DE MASIDE" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/12/felos-de-maside.jpg?w=300&#038;h=198" alt="" width="300" height="198" /></a>Ejemplares de Felos Entroido 1992</p>
<p>Como acabamos de sinalar, etimoloxicamente ‘felo’ provén do xermánico ‘fillón’, ‘aquel que azouta’. Logo que estes cabaleiros foran no ‘fareleiro’ de aldea en aldea, o luns continúan o entroido masidao coa nova representación dos ‘Felos’, a estampa máis xenuína da bisbarra, que os diferenza das outros entroidos do noroeste ourensán.</p>
<p>¡Velos aí veñen os Felos! Xúntanse no campo da festa de San Pantaleón, ó carón da capela do santo médico, centro neurálxico desta parroquia masidá, onde parten cara a Maside, a Vila dos Silleiros, capitalidade do concello, para face-la festa. O martes tiran cara a Ourense, non sen antes ir o Carballiño e demais pobos da bisbarra.</p>
<p>O ENTROIDO E A MARAGATERÍA</p>
<p>En zonas do noso país non sempre os forasteiros eran ben recibidos, e aínda moito peor si eran traficantes ou comerciantes ambulantes, sinal de <em>zonamoinadas</em>. Iso levou a ter en menosprezo ós ‘Maragatos’, que por certo non sempre eran vidos desa comarca que ten como capitalidade Astorga. Tanto por Terras de Montes como polas de Maside eran ‘Maragatos’ os de procedencia zamorana, os de Terras de Aliste: Mahide, Ferreras, Cional, Codesal, Tábara, Villardeciervos, etc.</p>
<p>Estas personaxes chegaron ata os nosos días como capítulo festivo máis do concello de Laza, a conta de ‘los castellanos zamoranos’. Os Maragatos, vendedores de pano e de máis cousas, comerciantes ambulantes que amén do oficio, con labia e con novidoso acento, acamarelaban, non sen galanteos, as mozas casadeiras, deixando a un lado ós mozos do lugar. Isto foi en tempos obxecto vingativo e de mofa, chegando o acoso con farrapos enzoufados en bosta e lama, aldraxe que asentou na tradición entroidana dese concello.</p>
<p>Pero non deixa de ser rechamante esta figura do ‘maragato’ zamorano si se toma en conta a relación entre as zonas de Cotobade e a Terras de Montes coa provincia de Zamora, da que proviñan eles, arrieiros e comerciantes. Esta foi moi fluída, e transcendental para ámbalas bisbarras. Zamora recibiu ós mestres en cantería e ebanistería chegados desas zonas de Pontevedra, e nestas asentaron os arrieiros e comerciantes maragatos, astorganos-zamoranos. Maragatos con polaina, chaqueta e pantalón bombacho que chegaban ata Ourense e Pontevedra polo vello camiño de Castela, desde as sanabresas Serras del Eje y de La Cabrera, que amén de delimitar as provincias de León e Zamora, non racha coa expansión dos ‘Maragatos’, ós que os máis dos 2.000 m. de altitude da serra do Teleno non os arredaba nin atrancaba, e xa non só na influencia do seu peculiar sentido de vida, tamén de asentamento de familias en amplos territorios.</p>
<p>Os zamoranos, como foi o caso dos chegados ás terras de Maside e asentados entre nós, eran dos concellos das Terras de Aliste, de xeito particular dos concellos de Villardeciervos e do veciño Cional, este que hai pouco fusionouse co primeiro. Hoxe en día na vila de Maside hai unha ducia de familias herdeiras daqueles arrieiros, comerciantes e traficantes, amen doutras das que non quedan pegadas.</p>
<p>Os zamoranos, e algún maragato tamén, vendían en Galicia e noutras rexións do país, aquela mercancía que en boa parte conseguían de idéntico xeito en Portugal: Panos, viños, legumes, xabón, aceite, azucre, cacao e azafrán. E en cambio adquirían en Galicia o peixe, xamóns (pernís), touciño, cacao, azucre e coiros. O peixe na ribeira sobre todo na de Marín, e nas Terras de Maside os xamóns, os pernís, peles e sobre de todo coiros e cadeiras.</p>
<p>Zamora precisaba dos mestres en cantería e ebanistería chegados de ditas zonas de Pontevedra, e nesta afincáronse os arrieiros e comerciantes maragatos, astorganos-zamoranos. Unha salvidade importante referida a Maside: as nosas terras recibiron xentes de ámbalas zonas, moitos comerciantes e traficantes vidos de Zamora, e poda que foran máis os canteiros e ebanistas de ‘Terra de Montes’ que se asentaron nas Terras de Maside, máis puntualmente na ‘Vila dos silleiros’. Con estas xentes sempre estivo o pobo de Maside moi vencellado, e non houbo lugar ó menosprezo e moito menos desprezo das xentes, para eses personaxes.</p>
<p>OS MARAGATOS OS FELOS E O ENTROIDO</p>
<p>Dese menosprezo, e tamén desprezo, que se encetou nas Terras de Cotobade, que tanto tiveron que ver coas de Maside, como rematamos de argumentar; nace a figura dos ‘Maragatos’, sinónimo da mascariña farrapenta, que se así se formou entre nós, chegando a ser, para mofa e escarnio, o protagonista no noso Entroido. Entre nós é unha figura despectiva sen máis, e que non pasa deso, non como aconteceu nas Terras de Cotobade, onde os ‘Maragatos’ recibían, ou case se prestaban a recibir, a mofa e insultos, e do que hoxe tan só, afastada no tempo, se recordan en Cotobade, que se foi perdendo porque a xente non se prestaba a representar ese papel, facer de ‘Maragato’, e por cumprir coa tradición, unha boa malla como agasallo.</p>
<p>Ós maiores contáronlle que en Maside montaban ó ‘Entroido’ nun carro feito para o caso, tirado por ovellas ou cabras, e moi ben embelecido con ramallosa, fitas de cores, e mimosas. Din que tivo ben gañada sona o da tamén masidá freguesía de Louredo; seu ‘Entroido’, feito de palla, ía montado nun burro, adornado como o de Maside con ramallosa, fitas e as chamadas flores do entroido, as citadas mimosas da australiana acacia, especie que chegou ata nós ‘disposta’ a todo, e enseñorouse de outeiros, terreos e viñas.</p>
<p>Hoxe en día, e despois de que desde hai anos a agrupación veciñal e as culturais lle botaron a man, colleron o pulo que cumpría para activa-los entroidos, os de máis sona da bisbarra, o xurdir pálpase, e aínda que só sexa a modiño, e perdendo parte do ancestral polas mesturas modernistas, aínda así xa é moito para os tempos que van.</p>
<p>Primeiro de que os nosos ‘Felos’ volten dó veciño Parada, levaran a troula ata a praza de Maside e ali para remata-la xornada coas comparsas, mascariñas, ‘musiqueiros’ e a agardada comitiva dá ‘mascarada itinerante’, a dos amigos de Parada  que teñen percorrido dende o rompe-lo día ata a caída da noite, uns 80 km: cara a Palmés, Castro, Figueiras, Loureiro, Cornoces, Os Casares, e xa pola Terras de Maside, van a Dacón, Carreira, O Bolo, Igrexa, a capitalidade, e Costanza, Piñeiro, Sampaio e Manzós, antes de volver Os Chaos.</p>
<p>Así Maside non queda ó marxe e préstase a darlle un xeito case esquecido, así anuncia a presenza de comparsas propias, onde xa intervén a veciñanza de Dacón, ‘Os Arrieiros, e da man das asociacións culturais de Maside, e da ‘Asociación de Mulleres Rurais Santa Águeda’, da Vila dos Silleiros, pendentes iso si, de que máis persoas aproveiten a invitación para darlle máis sona se cabe a aquilo, o que entre uns e outros nos corresponde: poñe-los cementos do novo entroido masidao, que pouco se semellará o de noutrora.</p>
<p>Non é doado que haxa máis ‘Felos’; as bestas mandan. Aínda así se foi recuperando a crianza dos équidos. Costa mantelos, pero hai outra razón a maiores, está detrás de todo elo a Asociación Amigos do Cabalo ‘Puzo do Lago’, que fan a ‘Festa do Cabalo’, fomentan probas e participan noutras. Foron eles quen tomaron a responsabilidade de recupera-la figura dos ‘Felos’. Nesas datas deixan por unha vez o labor organizativo e soben ó escenario entroidano nas propias e embelecidas monturas.</p>
<p>Os ‘Felos’ tiveron permanente actividade ata o ano 1936, logo a súa presenza foi pura testemuña, pero fermento foi para chegar timidamente a erguerse desde os corenta, ata botarse a andar coa chegada da democracia.</p>
<p>O POUCO QUE CHEGOU ATA NÓS DO ENTROIDO DE ANTANO</p>
<p>¡Larpeiro, larafuzán, etc.! A acusación máis común é a de lamber a carne e todo o que deixa a xente. Total, para tres días que se vive. ¡Énchete entroido!: cacheira, chourizos, torradas (pan en leite e ovo, fritido na tixola do cu máis amplo), e para face-la dixestión festa e máis festa.</p>
<p>Para rematar, dúas consideracións, e logo o noso corolario das Xornadas- Congreso do 17 de Febreiro do 2009.</p>
<p>1ª Que o Entroido téñeno que erguer, e mante-la xuventude. Pero preguntámonos se a mocidade do rural que anda no traballiño por ser <em>urbanita</em>, collerá o relevo. Despois da xeración das décadas dos sesenta-setenta, que ten agora a responsabilidade do Entroido masidao, dános o fío do lombo que teremos que ve-lo Entroido en vellas fotos. Logo si habería que falar do Entroido que foi, que coidamos se está a albiscar.</p>
<p>2ª Para estar en primeira liña os ‘Felos’ de Maside non teñen doado futuro:  teñen que mante-las bestas tamen o resto do ano, e renovar e coidar os caros traxes. Case o mesmo lles acontece os Cigarróns, Vergalleiros, Pantallas, Boteiros, Peliqueiros, Felos da Alta Limia, Irrios de Castro Caldelas, Troteiros de Bande, os Charrúas de Allariz, os Labardeiros de Toén, os Bobos de Beariz, e algún máis que non me lembro agora.</p>
<p>No noso caso só a xeración dos sesenta-setenta, coidamos, manterán o masidao Entroido. Os euriños que chegan da administración, sen a creba precisa, o desfigurarán e farano semellante ós santracruceros canarios ou os cariocas.</p>
<p>COROLARIO</p>
<p>As Xornadas-Congreso coidamos terían máis sentidiño deixando as avoas na casa, que o conto do protagonismo afastador dalgúns. Só a aportación de todos, sen presumir do que xa foi e que non volverá a ser mañá, poda sirva de algo.</p>
<p>Non disfrutaremos dos entroidos que viron nosos antepasados, os xenuínos sen deturpar. A xuventude anda no entroido a outras lerias, e vai á capital, ou as vilas dos tan mal chamados triángulos máxicos, que non son nin unha cousa nin a outra.</p>
<p>O ancestral entroido rural estase a ir co despoboamento das nosas aldeas, as que lles está a pasar, magoante, como o Febreiro: ‘Non queda can nin gato, nin rato no burato…’.</p>
<div>
<hr size="1" />
<div>
<p><a href="#_ftnref1">[1]</a>. RISCO, V.: &#8220;Provincia de Orense&#8221;, en CARRERAS CANDI, F. (dir.)<em>: Geografía General del Reino de  Galicia,</em> Barcelona, Alberto Martín, t. V, 1936; e t. X e XI da edición fascímil de A Coruña, Ediciones Gallegas, S. A., 1980.</p>
</div>
</div>
<br />  <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gocomments/estudiosgenealogicos.wordpress.com/773/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/comments/estudiosgenealogicos.wordpress.com/773/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godelicious/estudiosgenealogicos.wordpress.com/773/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/delicious/estudiosgenealogicos.wordpress.com/773/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gofacebook/estudiosgenealogicos.wordpress.com/773/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/facebook/estudiosgenealogicos.wordpress.com/773/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gotwitter/estudiosgenealogicos.wordpress.com/773/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/twitter/estudiosgenealogicos.wordpress.com/773/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gostumble/estudiosgenealogicos.wordpress.com/773/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/stumble/estudiosgenealogicos.wordpress.com/773/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godigg/estudiosgenealogicos.wordpress.com/773/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/digg/estudiosgenealogicos.wordpress.com/773/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/goreddit/estudiosgenealogicos.wordpress.com/773/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/reddit/estudiosgenealogicos.wordpress.com/773/" /></a> <img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=estudiosgenealogicos.wordpress.com&amp;blog=5253590&amp;post=773&amp;subd=estudiosgenealogicos&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2010/12/02/o-entroido-en-maside-ourense/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
	
		<media:content url="http://1.gravatar.com/avatar/f5df760c8de435f435f7aeb6147827bf?s=96&#38;d=identicon&#38;r=G" medium="image">
			<media:title type="html">xosericardo</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/12/felos-antroido-19922.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">FELOS-ANTROIDO 1992</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/12/felos-de-maside.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">FELOS DE MASIDE</media:title>
		</media:content>
	</item>
		<item>
		<title>CAMIÑO DE SANTIAGO DESDE O RIBEIRO POLAS TERRAS DE O CARBALLIÑO, DE MASIDE E DAS DE CEA</title>
		<link>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2010/10/18/camino-de-santiago-desde-o-ribeiro-polas-terras-de-o-carballino-maside-e-cea/</link>
		<comments>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2010/10/18/camino-de-santiago-desde-o-ribeiro-polas-terras-de-o-carballino-maside-e-cea/#comments</comments>
		<pubDate>Mon, 18 Oct 2010 18:37:50 +0000</pubDate>
		<dc:creator>xosericardo</dc:creator>
				<category><![CDATA[Teoría]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/?p=758</guid>
		<description><![CDATA[Baseada na comunicación recollida nas Actas do I CONGRESO DO CENTRO DE ESTUDIOS CHAMOSO LAMAS ‘O HOME E O MEDIO, ano 1998. Os concellos de: Padrenda e Pontedeva, mailos do Ribeiro: Cortegada, Arnoia, Ribadavia, Cenlle, Leiro; e: o San Amaro, O Carballiño, Maside, San Cristovo de Cea, Piñor, e O Irixo, polos que pasa este [...]<img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=estudiosgenealogicos.wordpress.com&amp;blog=5253590&amp;post=758&amp;subd=estudiosgenealogicos&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p>Baseada na comunicación recollida nas Actas do I CONGRESO DO CENTRO DE ESTUDIOS CHAMOSO LAMAS ‘O HOME E O MEDIO, ano 1998.</p>
<p>Os concellos de: Padrenda e Pontedeva, mailos do Ribeiro: Cortegada, Arnoia, Ribadavia, Cenlle, Leiro; e: o San Amaro, O Carballiño, Maside, San Cristovo de Cea, Piñor, e O Irixo, polos que pasa este Camiño de Santiago, ou as súas variantes; e tamén os de Punxín, Beariz e Boborás que están na zona de influencia e tamén teñen vieiros converxentes a esta ruta xacobea. Todos eles deben revindicar este vieiro xacobeo, con non menos direito que os que presumen de telo, como no caso de Cea e Piñor que xa o disfrutan, e nos como queda reflectado, é donde converxe este vello Camiño a Santiago.</p>
<p><strong>O CAMIÑO DE SANTIAGO E AS VIAS DE COMUNICACIÓN MEDIEVÁIS </strong></p>
<p><strong><em> </em></strong> En Casanova de Amarante (Maside), crúzanse catro vías de comunicación medieváis, unha a máis antiga, por Bolo de Senda, Cea, Lamas de Aguada a Chantada; outra por Castro de Amarante, pola Ponteveiga, Bugalleira, Dadín, alto de Cusanca, (As Mámoas, a 800 m.de altitude), Castro de Cabras a Santiago. Unha terceira vía que pasaba pola feira de O Carballiño chegaba a Pontevedra, e dende esta á Vila de Marín, na que os frades de Oseira tiñan intereses, delo deixan constancia moitos autores como é o caso de R. Otero Pedrayo que facendo un repaso das posesións dos monxes de Oseira pola Martiñá, Pena de Francia, Vales, Carballedo de Chantada, O couto de Santa Cruz  de Arrabaldo e O Carballiño, tamén menciona as de Cea, das que o abade do mosteiro era o conde, e a vila de Marín ‘na Ria de Pontevedra’. E  xa a cuarta, a coñecida como ruta de O Ribeiro ás Terras de Orcellón e Bolo de Senda<a href="#_edn1">[i]</a>.</p>
<p>Este vieiro é Camiño de Santiago, e tivo todalas ‘bendicións’ na Guerra da Independencia. Para fuxir cara Portugal as tropas de Cachamuiña e as da Xurisdicción de Maside dirixidas polo masidao de tanta sona ‘Labrador’. E logo como vía empregada por Pedro José Fernández Blanco y Polanco, boticario nado en O Barreiro de Amarante o 3-7-1771, con botica en Dacón e xa logo no Carballiño. Amigo de José Benito Munín, outro mecenas paras os guerrilleiros do Riveiro. Pedro José fora mandado polo Marqués de La Romana para acadar armas no veciño Reino de Portugal. O avós de Pedro José eran do lugar de Veiga, na de Ponte Barxas freguesía de San Miguel de Desteriz. Por elo era minucioso coñecedor do vieiro que tan decisivo foi na Guerra da Independencia no sur de Galicia.</p>
<p>O camiño viña desde Ponte Barxas por Trado, Balongo, Cortegada, Merens, Reza, (Camiño Real a Ribadavia, 1466); Camiño a Outeiro, 1498:</p>
<p><em>‘</em><em>Hai un porto’ fluvial na zona da Corveira e que enlazaba co camiño de Francelos a Ribadavia; e dende esta última por: (Val de Pereira, Camporredondo); Esposende, Pazos, Cacabelos, San Benito de Cuñas, San Clodio, Esperela, Cubilledo, Gomaríz, San Felix do Varón, Porto de Égüas, Partovia, As Caldas, Lobada, Reviñas, Aldeiñas, Castillo, o Castro, e ó redor dos destros da freguesía de Amarante ainda se pode ver hoxe, en pendente, un anaco do camiño eulousado cara o Castro, e de este ía a cabeceira da freguesía’</em><a href="#_edn2">[ii]</a><em>. </em></p>
<p>Logo a Casanova polo Barreiro, aldea onde nacera o mentado boticario Pedro José Fernández Blanco y Polanco, con poboación ata os anos vinte deste século e hoxe desaparecida, e preto das explotacions mineiras de tempos dos romanos ou de antes deles; Tamén pasaba por Casanova, un ramal con desvío ás Terras de Orcellón pola Ponteveiga e o outro á antiga Bolo de Senda, que en 1787 coñecíase como Couto de Garabás, e que logo chegaría a formar parte das Terras de Maside, Xurisdicción da Encomienda de San Marcos de León, da Orde Militar de Santiago, que nomeaba abade e tivo consistorio elexido polos veciños, Casa do Concello, cadea, forca alzada (no lugar de A Pena), que perdurou ata 1819, e título de vila que lle dan os anáis do Consello das Ördenes Militares<a href="#_edn3">[iii]</a>. Dispón de igrexa románica coa advocación a San Pedro (como moitas desatinadamente reformada por non decir mudada); a capela e o cruceiro de San Pantaleón.</p>
<p>Ata pouco a parróquia de Garabás foi a máis poboada de Maside, berce da máis importante rede comercial, e de gandeiros de toda Galicia; Percorren máis de cen garabaneses feiras e mercados importantes para a compra venda de gando de calquera especie<strong>.</strong> Pois ben, á Bolo de Senda chegábase dende Casanova logo de pasar polas estribacións do O Penedo (479 m) e do máis coñecido hoxe como alto de O Bolo de 544 m., onde autores ubican o lugar a residencia ou pousa (cunha torre das tantas que había nas Terras de Maside) do administrador do couto; dende aquí a San Facundo (templo románico do S.XIII), cruzando o río Marañao ata As Lagoas, donde tamén converxe coa Ruta da Prata, que lembremos vai por Canedo (Ourense) e un quilómetro antes de chegar a Souto (Amoeiro) desvía un ramal a Pontesanfiz (Maside). A vía cara a Lugo separábase da de Santiago en Sante, atravesando por Castrelo, Cea, Grela, Cobas, Portamieiro, Lamas, O Pazo&#8230;</p>
<p><strong>De Ribadavia ás Terras de Orcellón, MASIDE e Bolo de Senda</strong></p>
<p>Dende a vila do Ávia este camiño segue, por Asperela e Cubilledo, a Santa María de Gomaríz, onde se lembra o asalto de Sisnando ós homes do rei Bermudo; Abastecíanse xa do viño os monarcas leoneses na alta Idade Media. As recuas de acémilas, chegaban dende Lugo por Chantada, Lamas de Aguada e Cea, seguían tamén este camiño que dende Gomariz segue por Varón.</p>
<p><em> ‘Heredad en Campo, que parte de lo rigueiro que a vay de Souto para o Río de Varoon e de lo río de Varon contra Penelas, e de lo Outeiro de Barra e ende por el camino vello aasuso como vay topar en Penelas&#8217;</em><a href="#_edn4">[iv]</a>.(SIC).</p>
<p>Logo vai por Porto de Éguas, Lobada Castro, Dacón e Bolo de Senda, a Cea, Lamas de Aguada e Chantada. Que había un camiño bastante directo dende Cea a esta zona do Avia, probao tamén un documento de 1438:</p>
<p><em>‘Fernando de Monte Roso, veciño de Santiago, declarou por mi ao dito notario que o día donte (&#8230;)que sairan a él, á par de Cea, cinco omes de Pero Ougea (&#8230;)e que lle levaran quatro rocins con seus adreços e sacos</em><a href="#_edn5">[v]</a><em>.</em>(SIC).</p>
<p>O viño do Ribeiro tiña ruta fixa, (da man dos arrieiros) xa queda referenciado polas terras de Orcellón, e Bolo de Senda ata Cea, e dende esta ben cara a Chantada e Lugo, ou camiño a Santiago. Como tamén o tiña por Forcarei:</p>
<p>Importante ruta pola que tamén o viño do Ribeiro viaxaba a Santiago, atravesa zonas de poboamento moi antigo, poda que prerromano. Tamén os romanos deixaron pegadas nel, a ainda que os documentos escritos son máis ben escasos, é un dos mellores exemplares do camiño a traveso das súas características. Dende o Miño sube case dunha asentada ata Santiago, claro inconfundible por zonas despoboadas e case sen ramáis secundarios e debía ser bastante socorrido polo comercio, para fuxir dos portádegos, os que pesaban sobre as zonas máis poboadas de Cusanca e Cea.(A outra ruta a que nos referimos antes tiña outras importantes vantaxes, que o ser poboada permitía dispoñer de acomodo para os pelegrinos). Coñecémo-lo traxecto dende o Miño ía pola Cañiza e Petán ata cru-zarse en Camposancos co camiño que dende Ribadavia ía a Pontevedra.<a href="#_edn6">[vi]</a>(SIC).</p>
<p>Don Manuel Chamoso Lamas tamén, non podía ser doutro xeito, entrou de cheo neste ámbito.Valoraba e eloxiaba inmensamente o exemplo e a colaboración dos frades de Oseira. Esforzouse pola recuperación do Pazo de Vilamarín, pola conservación das igrexas románicas, dos vellos camiños, camiños reáis, camiños de arrieiro, pousada e fonda: Maside, San Facundo, Astureses, Mesego, Xuvencos&#8230; ‘<em>Puntos nos que se conserva un rico e vivo folclore’</em>&#8230;<a href="#_edn7">[vii]</a>.</p>
<p><strong>O NOSO CAMIÑO DE SANTIAGO TAMEN  É PORTUGUÉS</strong></p>
<p>A outra vía, a xa mencionada Ribadavía-Bolo de Senda-Cea, deberíana recoñecer tamén como Camiño Portugués, outro máis coma os xa amparados camiños de Santiago, o do Alto Miño, de Valença  por Tui, e o do Alto Támega, de Chaves por Verín.</p>
<p>A ruta medieval era o natural e lóxico acceso dos veciños portugueses da Rexión do Alto Miño, que linda con Ourense, para comerciar co Ribeiro, i é a que tomaban os pelegrinos  cara  a ciudade do Apóstol, ben desviándose pola Ponteveiga a Cusanca ata Santiago, e o ser máis a cotío empregado por tropas e por arrieiros, polo que os asaltantes de camiños e malas xentes non o tiñan tan doado, era máis lóxico coller por Bolo de Senda, San Facundo e Cea, onde tamén como antes dixemos converxe coa Ruta da Prata, e dende aqui comparten traxecto cara a Santiago<a href="#_edn8">[viii]</a>.</p>
<p>Estas aseveracións non son localistas; hai dende logo, e dabondo, amparo de todo tipo, ainda que deberan ser reforzadas. Na espera dese posible pulo, atrevémonos a adiantalas á vista, por exemplo, do que nos dín historiadores<strong>: </strong></p>
<p>&nbsp;</p>
<p><em>‘É posible que existira unha vía romana de carácter secundario que, dende A Barca (Santa Baia de Laias-Cenlle), á beira do Miño, subira á Cidade (Lás) para proseguir ata Lago (Maside), centro de explotación aurífera de época romana, e continuar cara Brigantium, ou Iria Flavia’</em><a href="#_edn9">[ix]</a>.</p>
<p>Cea e Piñor estaban dentro da ruta que enlazaba Ourense por Santiago de Compostela, este camiño aproveitaba unha vía romana que partía de Ourense por Cudeiro e Tamallancos. Dende Cudeiro tamén  saía un camiño cara Cea que pasaba por Bóveda, que tiña convento de monxas, priorato do Mosteiro de San Clodio; e en Cornoces, con igrexa románica do S. XIII, cruzaba o Barbantiño pola Ponte Mandrás. Outra ruta saía de Canedo, cruzaba o referido río pola ponte medieval de San Fiz, seguía por Maside, Dacón e Fonteboa ó cruce do Carballiño, dende aquí ía ó porto de Cusanca e Lalín<a href="#_edn10">[x]</a>.</p>
<p>Recollémo-la referencia que V. Risco fai de O Puzo do Lago, sobre a lenda que o envolve co Camiño de Santiago: <em>‘Ten relación acaso esta lenda coa de Carucedo (Lucerna in Valle Viridis, del Sedo-Turpin)’</em>, por referirse ó Camiño de Santiago, pois un dos que alí coinciden é preto a ponte Sanfiz, o que explica tamén que a parróquia O pertencera á orden<a href="#_edn11">[xi]</a>. Segue a dicir:</p>
<p>‘Hai fábricas de aserrar madeira en Maside, en Sante (Louredo) y en Fonteboa, parroquia de Amarante. Tamén hai  fábricas de chocolate, unha de embutidos, outra de xergóns metálicos e moitas de sillas. (Os de Maside, silleiros). Son de moita sona as rosquillas (melindres) de Maside’<a href="#_edn12">[xii]</a> (SIC).</p>
<p>Os tramos en costa  forte e os recodos non moi doados, están a maior parte das veces  empedrados con lastres, e nalgúns casos con cordóns de cantería. A estas calzadas as xentes equipáranas ás vías romanas, desarticuladas polo tempo, e pola falla de coidados e vixilancia vólvense escarpadas e difíciles.</p>
<p>Este é o caso da referida calzada, duns 400 m., que se conserva entre a Pontesanfiz e o pobo do mesmo nome da freguesía de Armeses, así como ‘do camiño lousado que dende A Barca-Cenlle’<a href="#_edn13">[xiii]</a>, -e Laias (Cenlle) sube ata o monte San Trocado (554 m.), atravesando o antigo municipio de Salamonde por A Cidade, Sabariz, Lás, A Veiga, Gontán, e por Penache entrando na antiga Xurisdicción de Maside por O Pazo de Santa Comba, e polo regato Figueiroa que nace nas inmediacións de Balteiro.</p>
<p>De seguido pasa por Sta. Comba, por O Puzo do Lago (Maside), centro de explotación aurífera de época romana, e reemprende cara Brigantium, ou Iria Flavia<a href="#_edn14">[xiv]</a>, e sempre por Casanova.</p>
<p>Esta tese vese reforzada co que rezan os distintos mapas, cartográficos e topográficos, civís e militares, e os catastráis, ediccións non actuáis precisamente, cando os camiños eran empregados a cotio ó carecer de medios modernos e o  non haber bos firmes.</p>
<p><strong>AS FONTES DE AUGAS MINERO-MEDINÁIS NOS CAMIÑOS MEDIEVÁIS </strong></p>
<p><strong><em> </em></strong>A  importancia das augas minero medicinaís noutrora, dende logo máis que hoxe, había de ter trascendencía e importancia nestas vías de comunicación, ainda máis habendo tanto nas  Terras de Maside como nas do Orcellón  manantiáis e de moita sona e variedade de augas: ‘<em>As Caldas de Partovia y Carballiño’</em><a href="#_edn15">[xv]</a>. <em>As de Arcos, Baniño de Punxín, da Rañoa, ‘e Manzós-Louredo en Maside, das máis boricadas de Galicia’</em><a href="#_edn16">[xvi]</a>. Xa no 1877 nun traballo sobre a hidroloxía médica do antigo Reino de Galicia: ‘Aguas Alcalinas Sulfatadas de la Rañoa de Maside’, dise:</p>
<p><em>‘Pertencente partido xudicial do Carballiño de Señorín, a dúas leguas, e tres a ciudade de Ourense, está Maside con título de vila é capital do Concello do seu nome, situada no comenzo dunha cañada que forma un pequeno val bastante ameno, ventilado e sa’</em><a href="#_edn17">[xvii]</a>.</p>
<p>Un ano despois na memoria das augas minerales do noso país, premiada coa medalla de prata do Certáme literario de Lugo en Outubro de 1877, se nos di:</p>
<p><em>‘Non me detendrei en enumerar os demáis manantiáis de augas sulfurosas que si teñen importancia consideradas terapéuticamente, non se procedeo que eu sepa, ó análise detallado i en moitas nin sitio se atopa onde aloxarse<strong>. </strong></em><em>Témo-la Rañoa de Maside, xunto á vila deste nome, na provincia de Ourense, coa capital e coa de Pontevedra está unida pola estrada xeral, sendo o país abondoso e fermoso, presentando catro manantiáis que xurdindo en terreo granítico serve para modifica-las doenzas na súa meirande parte de trastornos nerviosos, o que fainas supoñer de natureza sulfurosa sódica e cálcica, lamentando que con cincocentos enfermos que por termo medio alí concurren anualmente, non estén mellor coñecidas’.</em><a href="#_edn18">[xviii]</a><em>(SIC).</em><em> </em></p>
<p>Xa máis recentemente e da man das novas tecnoloxías, as augas da Rañoa teñen a Deus gracias o que lle cumpría, o correspondente dictame analítico, que non imos  detallar, pero si súa conclusión a xeito de corolario: Lévase a cabo por vez primeira un estudio da Fonte da Rañoa sita no término de Maside. A súa clasificación dacordo co C.A.E. sería de augas hipotermáis, de mineralización moi frouxa, sulfuradas. fluoradas e boricadas. Palabras clave: <em>Augas minero-medicináis, diagrama de Schoeller con propiedades</em><em> </em><em>terapéuticas</em><a href="#_edn19">[xix]</a>.</p>
<p>Coa información que foron acumulando os químicos, os médicos sacan conclusións. Así din:<strong> </strong>Recoméndanse tanto no emprego interno coma no externo, variando ó respecto súas propiedades curativas, como se pode comprobar no cadro das súas aplicacións. Seu uso externo aconséllase en patoloxías dende as reumáticas ata as oculares; Na curación de trastornos nerviosos, e tamén recomendadas para as afeccións do tubo dixestivo<a href="#_edn20">[xx]</a>.(SIC).<strong> </strong></p>
<p>Non é suxestión, tamén as augas minero-medicinaís son atraintes para os pelegrinos, e ainda máis se lles cadra no Camiño. Temos moito que dicir sobre a trascendencia e influencia das augas das Caldas de Partovia, as do Carballiño e as da Fonte da Rañoa, ubicadas a beira dos camiños medieváis, e ademáis ambas dispuñan pousada para atender os pelegrinos e comerciantes, o mesmo no seu entorno as de Arcos nas Terras do Orcellón, e as de Manzós-Louredo nas de Maside.</p>
<p>&nbsp;</p>
<p><strong>‘O NOSO CAMIÑO DE SANTIAGO’</strong></p>
<p>Ó servicio do Camiño de Santiago irmandáronse bisbarras e xurdiron acomodos para os pelegrinos: igrexas, hospitáis, mosteiros etc., e ó seu pé naceron vilas e aldeas, e outras medraron: Esposende, Pazos, Cacabelos, Cuñas, San Clodio, Esperela, Cubilledo, Gomariz, O Varón, Porto de Égüas, Partovia, As Caldas, Montegrande, Lobada, Reviñas, Aldeiñas, Castillo, Castro, Amarante&#8230;De todo ten o ‘noso’ Camiño: Mosteiros: San Clodio, Oseira, o priorato de Gomariz e o mosteiro de Armeses, hoxe desaparecidos.</p>
<p>Serva tamen de referencia que As monxas de San Bieito de Sampaio de Antealtares (Santiago) tiñan representación en Lobás e tamén en Mudelos, ámbalas dúas no Carballiño, i en Castrelo, no de Cea<a href="#_edn21">[xxi]</a>.  Igrexas románicas que ainda perduran hoxe na zona de influencia: Gomaríz, Grixoa, Santa Comba, Maside, Garabás, Louredo, Souto, San Facundo, Barrán, ect. E outras desaparecidas tendo nos algunha referencia das de Bouzas-O Lago e Amarante:</p>
<p><em>‘O acercarnos o pobo do Lago, confirmáronse con grande descontento noso, as malas novas; a igrexa do lugar era nova, a vella fora desfeita e mudada de lugar no 1854, deixando no sítio unha sinxela cruz de pedra cunha inscripción. (Non é tan pouca cousa cando se trata dun fermoso cruceiro que hoxe esta desfeito en anacos pero que ainda se ve a inscripción da que nos fala Larraz: ‘Ánimas benditas se trasladó la iglesia que estaba aqui en el año 1854 siendo abad D. José Mosquera y Miraces’</em><em>. Ó chegar a Amarante, é dicir a súa igrexa parroquial, experimentamos non pequena decepción ó ver amañado na súa meirande parte o románico edificio. Ainda así non deixamos de admirar a:&#8230; </em><em>Porta abocinada, bos capiteis e modillóns</em>&#8230;’<a href="#_edn22">[xxii]</a>.</p>
<p>Deste mesmo templo témo-la referencia<a href="#_edn23">[xxiii]</a> de Don Inocencio Portabales Nogueira, arcipreste da S.I.C. Basílica de Lugo, sobriño do que fora director do I. Politécnico de Lugo, Don Valentin Portabales, os masidaos promotores da ampliación do cemiterio de Maside.</p>
<p>Amén da máis coñecida ruta xacobea, o ‘Camiño francés’, apareceron, pouco ou case nada por aquí e moito por acolá, máis camiños. Case cadansúa bisbarra apoia ou acomoda o seu. O Inglés, o do Norte, o de Fonsagrada, diferentes rutas polo mar: o de Ferrol, A Coruña, Muxía, Fisterre, Muros, Ribeira e do Grove, maila Ruta da Prata, a que se aproveitaba das vías romanas.</p>
<p>Tamen non só un, senon varios, alomenos tres, camiños dende Portugal, os xa mencionados portugueses. O de Valença por Tui e o de Chaves que converxe coa Ruta da Prata en Verín, e o terceiro que vai a ser ó noso, para o que se aproveitou dos empregados polos arrieiros, e antes xa polos romanos para suministrarse na zona vitivinícola do Ribeiro, e onde había fontes de augas minero-medicináis.</p>
<p>Amén destas vías as adxacentes cara ós xacementos mineráis de Laias, Barbantes, Puzo do Lago, e outras que ían ás minas das Terras do Orcellón: Madarnás, Boborás, ect. ;  e que  ainda sendo secundarias tamen foron aproveitadas.</p>
<p>Así xorde información bibliográfica amparadora desta tese. Vicente Risco ó referirse de pasada o Puzo do Lago:</p>
<p><em>‘Lago que da nome a esta freguesía, na estrema con Amarante e Santo Tomé, do que di ten 1.500 varas de circunferencia, e formada por una acumulación de derrubes de antigüidade inmemorial, supoñéndose que fosen dunha explotación mineira de tempo dos romanos. Críanse peixes, parrulos e becacinas. Encol da orixe deste lago cóntase polo país unha lenda: No lugar había unha cidade habitada por ricos vaidosos cheos de fumes; unha vez pasou por alí, segundo unha versión, a Virxe María, e <span style="text-decoration:underline;">s</span>egundo outra, o mesmo Santiago Apóstolo, en peregrinación a Compostela. O Santo persoeiro pide pousada e de comer, e foi afastado con ruins xeitos, enton foise cara un alto preto da cidade dicindo: ‘Lajo, te sulajo, lo de enriba para embajo’, como na Limia, como en Carucedo do Bierzo, como en Doniños, e Carregal ou Ker-Ys, onde as augas asolagan a cidade pecadenta</em>’<a href="#_edn24">[xxiv]</a>.(SIC).</p>
<p>Cando estabamos na busca de traballos recompilados nunha obra<a href="#_edn25">[xxv]</a>, os non editados de Lois Vázquez, do poeta das Terras de Maside, demos cun fermosísimo, amplísimo e poético relato asinado por Eladio Rodríguez González en Abril de 1886: <strong>‘A LENDA DO PUZO DO LAGO’, </strong>traballo polo que fora premiado o de San Clodio coa pluma de prata do Certame de Betanzos nese ano, na que o do Ribeiro recolle a primeira das variantes, a da estadía da Virxe María nestas terras camiño de Santiago. Que ben lle ven aquí acomodar unha referencia: a existencia dunha capela á Virxe Pelegrina en Arenteiro de Barrán (Piñor):</p>
<p><em>&#8230;’Non podo aínda esquecer por máis que o fago</em><br />
<em>A relembrada tradición de o Lago&#8230;/&#8230;</em><br />
<em>Hoxe camiña polo mundo adiante</em><br />
<em>en pelegrinación aventureira</em><br />
<em>buscando o premio ó seu loitar constante</em><br />
<em>e o querer amosar por vez primeira</em><br />
<em>o encanto que atesoura lumeante,</em><br />
<em>emprende súa misión conquistadeira</em><br />
<em>pobre, si, porque a nai que lle da vida</em><br />
<em>e quiza unha lira quizabes descoñecida&#8230;/&#8230;’</em></p>
<p>É evidente, e naide se lle escapa, que na bisbarra son moitas as advocacións ó Apóstolo, amén das imaxes do santo, cabaleiro ou pelegrino, que se veneran en igrexas e capelas, nesta zona e tamén fora, ó pé da nosa Ruta Xacobea: Mudelos e Partovia  no Carballiño; Corneda no Irixo, Torrezuela en Piñor, Barbantes no de Punxín, Anllo no San Amaro; en Trasariz no de Cenlle i Esposende no de Ribadavia. Mailas parroquias de Garabás, -que pertencía á Orde de Santiago-, e Rañestres, ámbalas dúas de Maside, que teñen a imaxe do Santo ‘Cabaleiro e Pelegrino’ respectivamente, e que ás veneran e festexan con preferencia a outras moi sonadas festividades. Chamoso andivo moi activo durante os Xacobeos -e fora deles- que lle tocou vivir ata o seu pasamento en 1985:</p>
<p>‘&#8230;Durante a súa vida preocupouse do Camiño de Santiago, con todo o que o Camiño implica, como son os templos, as pousadas, os mosteiros, os hospitáis, maila paisaxe. Ainda que contou como cativos medios, soupo promociona-lo Camiño&#8230; En 1971 chegou a confeccionar un amplo abano de cuestións: comu-nicacións, topografía, medios para a saúde, patrimonio, folclore, gastronomía’<a href="#_edn26">[xxvi]</a>.</p>
<p>Revindicamo-lo NOSO CAMIÑO DE SANTIAGO<strong><em>.</em></strong> A súa existencia e autenticidade difundíuse da man das nosas xentes, a fé e as costumes. Témolo exemplo, pero que ainda pode haber máis, de veciños da beira deste Camiño ou vieiro medieval, que a máis de venera-lo Apostol nas súas freguesías, se mal non lembramos eran do Ribeiro de Gomariz, das Caldas e Partovia; os que dende fai anos achéganse a Santiago por este noso treito, ainda que todo hai que dicilo, empregando ramáis doados e máis seguros, a estrada dende San Andrés, por Esposende, Pazos, San Clodio, Gomariz, O Varón, Porto de Egüas, O Cruceiro, e neste collen a comarcal Valdepereira-Cenlle-Maside-Cea polo Treboedo.</p>
<p>O gallo do Ano Xacobeo de 1993 e 2004, veciños de O Torrón fixeron o Camiño de Santiago collendo outro ramal, o que dende ese lugar vai por Montegrande, O Lago, ata O  O OTreboedo, onde converxen os dous, para logo ir por Maside, Garabás, Cea&#8230; Uns e outros, pola estrada afastándose da verdadeira ruta, lóxico por cando só os maís vellos ou os cazadores saben destes treitos; deixámolos ermar e xa son monte na meirande parte.</p>
<p>Máis axustada a realidade é a ruta-Camiño de Santiago tomado polos cabaleiros da asociación masidá Amigos do Cabalo ‘Puzo do Lago’, i entreles os  sonados  ‘Felos’, entusiastas na recuperación destas tradicións antroidanas. As bestas e os machos hai que afastalos das estradas, pero ainda así vense na obriga de empregalas máis das veces o non poder nin tan sequera entrar nos camiños, eses dos que estivo  a traballar Elisa Ferreiro Priegue. REMATE.<strong><em> </em></strong></p>
<div>
<hr size="1" />
<div>
<p><a href="#_ednref1">[i]</a>AHN Melón 1443/14. Año 1.234 Convenio por límites entros mosteiros de Melón e Acibeiro: ‘Ambos portos de Rotario’. AHP Año 1.244, sobre o mesmo: ‘A Fonte de Mámoa qui vocatur de Petralongo, quomodo descendi deorsum usque ad rivulum super postum de Rotario. Quomodo aque descendit in rivulum inter ambos portos de Rotario. (Caminos Medievales de Galicia (Elisa Ferreira)Px. 111, pé de páxina (207)(sic).</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref2">[ii]</a> Caminos medievales de Galicia (Elisa Ferreira) Px. 152 e 153.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref3">[iii]</a> Geografia Gral. del Reino de Galicia de Carreras Candí (V. Risco Px. 464).</p>
<p>Segundo as referencias cartográficas a bisbarra coñecida como ‘Terras de Maside’ está xeográficamente  delimitadas no nacente polo río Barbantiño, o sul polo Miño, no ponente polo Camiño Medieval ou Camiño de Santiago, e polo norte por este mesmo, o río Barbantiño, e co ramal do Camiño de Ourense ou Ruta da Prata e a súa converxencia de ámbolos dous.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref4">[iv]</a> AHPO, Tumbo S. Clodio 16t07, fol 273 vº).</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref5">[v]</a> Caminos Medievales de Galicia (Elisa Ferreira). Px. 152, 153 ).</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref6">[vi]</a> Idem. Idem. Px. 110 y 111</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref7">[vii]</a> Ourense no obxetivo  de M. Chamoso Lamas (Felipe-Senén López) px. 46 e 47.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref8">[viii]</a> Caminos Medievales de Galicia (Elisa Ferreira). Px. 152, 153</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref9">[ix]</a> GEG. Rodríguez Colmenero. T. 27 px. 192.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref10">[x]</a> BDP. ‘O Arenteiro’. Dir. Jesús de Juana (1963) px. 82.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref11">[xi]</a> Geografía Gral. del Reino de Galicia de Carreras Candí(V. Risco) Px. 465</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref12">[xii]</a> Idem. Idem. Px. 461 y 462.</p>
<p>BN- de Hugo Wast  ‘15 días sacristán’ (1949) Px. 86.</p>
<p>BBP-OU &#8211; ‘Guía de Galicia’ de R. Otero Pedrayo (1926). Px. 88&#8230;’No puede ser completa la lista de los celebrados productos de la dulcería gallega&#8230; Aún conservan sus tipos tradicionales, Pontedeume, Silleda, Maside, Allariz y Ribadavia se distinguen en las rosquillas.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref13">[xiii]</a> GEG. Antonio Rodríguez Colmenero. T. 27, px. 192</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref14">[xiv]</a> Idem. Idem.  Px. 192.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref15">[xv]</a> Memoria sobre las aguas minerales de Galicia. Desiderio Varela Puga 1878, px. 38, 40.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref16">[xvi]</a> ‘Real Academia Galega de Ciencias’. Curso de conferencias en el Aula de Cultura de Caixa Ourense que co título de  ‘Las minero-medinales; una fuente de recursos en la provincia de Ourense’. Determinación de la radiactividad alfa y beta en treinta fuentes minero-termales de la provincia de Orense, así como del Rubidio y Cesio en las aguas minero-termales de la provincia de Orense. Pronunciada pola Prof. Dra. Marita G.Souto Figueroa o día 3-11-1997.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref17">[xvii]</a> ‘Hidrología Medica de Galicia’. Noticia de las aguas Minero-Medicinales. Nicolas Taboada Leal.(1877. Px. 270.</p>
<p>Non é tan chamativo que a mesma terminoloxía que emprega  no Tomo II, px. 284, do  Diccionario Geográfico-Estadístico Histórico de España y sus posesiones de ultramar, Pascual Madoz, (1845-1850), sexas as mesmas que empres Taboada Leal en 1877.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref18">[xviii]</a> Memoria sobre las aguas minerales de Galicia. DesiderioVarela Puga 1878. px. 22.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref19">[xix]</a> Revista Academia Galega de Ciencias.(Marita G.Souto Figueroa). Vol. XII px. 139.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref20">[xx]</a> E..H. Bibliográfico del Termalismo. Principales surgencias de la provincia de Orense.(8/1995) Dr. Luís Rodríguez Miguez. Px. 275 y 276</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref21">[xxi]</a> BDP &#8211; ‘O Arenteiro’ Coa Dir. de Jesús de Juana(1993). Pxs.122 e 143</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref22">[xxii]</a> B. do Mosteiro de Poio: ‘La Tierra de Maside’ por D. Gabriel Puig y Larraz (1895). Px. 11, 12 e 19. Traducido o galego polo autor).</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref23">[xxiii]</a> Copia do manuscrito, documentacion  do comunicante Xosé Ricardo Rodríguez . ‘Espadaña como la de Maside. Frontis sencillo cortado por dos contrafuertes&#8230;Portada de tres columnas&#8230;Los capiteles son variados geométricos y no historiados&#8230;La arcada consta de tres toros mayores y seis menores entre medias cañas&#8230;Por el norte esta la dependencia llamada cabildo con dos ventanas rendijas y dieciocho modillones sencillos&#8230;Los tres arcos interiores tienen capiteles coríntios compuestos, uno de flora y otro historiado alusivo, al parecer, al matrimonio&#8230;’.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref24">[xxiv]</a> Geografia Gral. del Reino de Galicia de Carreras Candí.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref25">[xxv]</a> A agochada de Manoel Lois Vázquez’, de Xosé Ricardo Rodríguez Pérez para o Concello de Maside e a Deputación Provincial.</p>
</div>
<div>
<p><a href="#_ednref26">[xxvi]</a>[xxvi]  Ourense no obxetivo de M. Chamoso Lamas. (Enrique Bande) Px. 12 e 13.</p>
</div>
</div>
<br />  <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gocomments/estudiosgenealogicos.wordpress.com/758/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/comments/estudiosgenealogicos.wordpress.com/758/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godelicious/estudiosgenealogicos.wordpress.com/758/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/delicious/estudiosgenealogicos.wordpress.com/758/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gofacebook/estudiosgenealogicos.wordpress.com/758/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/facebook/estudiosgenealogicos.wordpress.com/758/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gotwitter/estudiosgenealogicos.wordpress.com/758/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/twitter/estudiosgenealogicos.wordpress.com/758/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gostumble/estudiosgenealogicos.wordpress.com/758/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/stumble/estudiosgenealogicos.wordpress.com/758/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godigg/estudiosgenealogicos.wordpress.com/758/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/digg/estudiosgenealogicos.wordpress.com/758/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/goreddit/estudiosgenealogicos.wordpress.com/758/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/reddit/estudiosgenealogicos.wordpress.com/758/" /></a> <img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=estudiosgenealogicos.wordpress.com&amp;blog=5253590&amp;post=758&amp;subd=estudiosgenealogicos&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2010/10/18/camino-de-santiago-desde-o-ribeiro-polas-terras-de-o-carballino-maside-e-cea/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>0</slash:comments>
	
		<media:content url="http://1.gravatar.com/avatar/f5df760c8de435f435f7aeb6147827bf?s=96&#38;d=identicon&#38;r=G" medium="image">
			<media:title type="html">xosericardo</media:title>
		</media:content>
	</item>
		<item>
		<title>José Francisco González González @Labrador, xefe da Guerrilla da Xurisdición de Maside contra o exercito de Napoleón.</title>
		<link>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2010/04/14/jose-francisco-gonzalez-gonzalez-labrador/</link>
		<comments>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2010/04/14/jose-francisco-gonzalez-gonzalez-labrador/#comments</comments>
		<pubDate>Wed, 14 Apr 2010 17:44:12 +0000</pubDate>
		<dc:creator>xosericardo</dc:creator>
				<category><![CDATA[Teoría]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/?p=471</guid>
		<description><![CDATA[JOSÉ FRANCISCO GONZÁLEZ GONZÁLEZ @ “Labrador” Bouzas-Garabás (Maside) (1767)-Beariz (San Amaro) (1811) O mesmo que “José Benito Munín”; o “Cura de Casayo”, ou o “Pai Carrascón”, e xa fora das nosas fronteiras “O Cura Merino”, “El Médico”, “El Chaleco” ou “El Abuelo”, etc., de “Labrador” non chegou ata nos o seu retrato, o que non [...]<img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=estudiosgenealogicos.wordpress.com&amp;blog=5253590&amp;post=471&amp;subd=estudiosgenealogicos&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[<p>JOSÉ FRANCISCO GONZÁLEZ GONZÁLEZ @ “Labrador”</p>
<p>Bouzas-Garabás (Maside) (1767)-Beariz (San Amaro) (1811)</p>
<p>O mesmo que “José Benito Munín”; o “Cura de Casayo”, ou o “Pai Carrascón”, e xa fora das nosas fronteiras “O Cura Merino”, “El Médico”, “El Chaleco” ou “El Abuelo”, etc., de “Labrador” non chegou ata nos o seu retrato, o que non quita que para este traballo presentado no Congreso do C.E. Chamoso Lamas recollamos a  o Comandante Xeral de Napoleón en España, Nicolás Juan de Dios Soult , que xunto a Armand Lebrun de La Houssaye, lugartenente do Mariscal Soult, os seus máis encarnizados enemigos, e a quen José Francisco non lles dera acougo na súa estadía nas Terras de Maside e as das bisbarras, e que logo da liberación o masidao perseguiu as súas tropas ata Valdeorras.</p>
<p><em>“ Xosé ““Labrador”” deu marxe á sublevación, e dicir, que foi o principal inductor á rebelión, o animador de indecisos que arrastra co seu mesmo exemplo a súa vida e amosando que os franceses invasores son tan mortais como os demais.</em></p>
<p><em>Do singular valor de ““Labrador””, gárdase memoria pola  relación de feitos publicada no seu día. Por ela dedúcese que ““Labrador”” foi o último que nos pobos lle disputou a entrada ó invasor cando alcanzaba as primeiras casas”.</em></p>
<p>Xefe de guerrilla da xurisdición de Maside, na Guerra da Independencia</p>
<p>INTRODUCCIÓN</p>
<p>Non entramos en relatos novelescos dos aconteceres daquela desigual guerra contra os gabachos; non compre poñerse poéticos para buscar gabanza, estamos a falar de historia e non de suposicións, e esta só a escriben os documentos, a bibliografía, e os historiadores, aínda que estos poida que máis das veces relaten o que llelos contaron quenes non os viviron: Aínda tocando de oído eles si son máis fiables que os emuladores de Pérez Galdós, ou do mesmo Samuel Eiján para non ir tan lonxe. En resume, nos limitámonos a recoller de documentos pegadas e datos sen máis; cada quen pode facer a súa história con eles, e trasladarse á época.</p>
<p>O autor</p>
<p>JOSÉ FRANCISCO GONZÁLEZ GONZÁLEZ @ “Labrador”</p>
<p>“Labrador”, <a href="../#_edn1"><strong>[1]</strong></a>José Francisco González González, é, sen lugar a todo tipo de simplezas e de ignorancias, o persoeiro masidao máis suliñable ata a metade do século XVIII; e a partir del, unha morea de masidaos que tamén fixeron país, pero sempre despois de “Labrador”; Un veciño máis dunha das máis coñecidas, pola bagaxe das súas xentes, parroquia do concello de Maside, a de Garabás.<a href="../#_edn2"><strong>[2]</strong></a> Garavanes, Garaváns, ou Garabanes, xeitos de denominala segundo nos din os documentos desde os albores do século XII.</p>
<p>“Labrador” naceu en Bouzas de Garabás o 22-12-1767, fillo de Francisco González e de María González. Avós paternos José González e Josefa Mozo, e os maternos Antonia González e José González.</p>
<p><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/04/partidanacimiento-pg3.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-516" title="PartidaNacimiento Pg3" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/04/partidanacimiento-pg3.jpg?w=300&#038;h=143" alt="" width="300" height="143" /></a></p>
<p><a href="../#_edn3"><strong>[3]</strong></a>PARTIDA DE BAUTISMO DE “Labrador”</p>
<p>Do documento referido pasamo-la trascrición:</p>
<p><a href="../#_edn4"><strong>[4]</strong></a><em> “El veinticinco de Diciembre de 1767 yo Joséf Antonio de la Peña TTe. cura de el señor Dn. Antonio López de Avecilla, bauticé solemnemente a un niño llamado Joséf Francisco, hijo legítimo de Francisco González y de María González, vecinos de Bouzas, nació el 22 de Diciembre.</em></p>
<p><em>Abuelos paternos Joséf González y Josefa Mozo del mismo lugar, maternos Antonio González y Rosa das Ayras, del mismo, del mismo lugar de Bouzas. Padrinos Manuel González y Josefa González, unos y otros vecinos de esta parroquia y coto. Advertíles del parentesco y demás obligaciones y lo firmo”. </em>Asinan Avecilla e Joséf Antonio de la Peña.</p>
<p>SETE XERACIÓNS LOGO DE “LABRADOR”“</p>
<p>Labrador”  e  Juana Sotelo de la Peña, pais de Rita González Sotelo.</p>
<p>Rita casou con Andrés Rodríguez Quintela.</p>
<p>Seus fillos, netos de “Labrador”:</p>
<p>Antonio, Angela, Juana, José e Antonia. Os seus fillos, bisnetos de “Labrador”:</p>
<p>Angela, Antonia, José y Rosa Rodríguez Rodríguez; Mª Josefa, Miguel y Josefa Rodríguez González; Carmen y Tomás Rodríguez Quintela; Juana, Angela, José, Manuel y Teresa Rodríguez González. Os fillos destos, tataranetos de “Labrador”:</p>
<p>José y Carmen Quintela Rodríguez; Carmen Peña Rodríguez; Mª Josefa Rodríguez González; Manuel Mosquera Rodríguez; María González Rodríguez y Balbina García Rodríguez. A descendencia destes últimos, son fillos dos tataranetos de “Labrador”: de Balbina García, casada con Enrique Crespo, seus fillos:</p>
<p>Juana(s), Manuel, José, Dosinda, Antonia y Francisca; Antonio Rodríguez Quintela, fillo de Carmen Quintela e de Castor Rodríguez; e xa logo os irmans Lorenzo Rodríguez: José Antonio (B.Aires[¿]) Concepción, casada con José Ada Piteira (Arcos); Benigno, casado con Pastora Argibay (Laias); Peregrina, Cesáreo, casado con Elisa Pedrouzo Campo, e Constante.</p>
<p>A cousa non remata con estos nados a fináis do S. XIX primeiros do XX, segue cos seus fillos nados entre 1910 e 1950; xenealoxía que detallaremos logo.</p>
<p>Antes de dar continuidade a xenealoxía de “Labrador” e os seus descendentes, deixamos para a posteridade e polo seu interese, as partidas de bautismo dos sete irmáns González González “Labrador”:</p>
<p><a href="../#_edn5"><strong>[5]</strong></a><em> 26-3-1775 – JOSEFA GONZÁLEZ GONZÁLEZ </em></p>
<p><em>Bautizouse a Josefa filla de Francisco González e de María González</em></p>
<p>Avós paternos Joséf González e Josefa (Mozo) González. Avós maternos Antonio González e Rosa das Ayras.</p>
<p><em>“11-9-1775 – TOMAS-BENITO GONZÁLEZ GONZÁLEZ</em></p>
<p><em>Bautizouse a Tomás Benito, fillo de Francisco González e María González. </em></p>
<p><em>Avós paternos Joséf González e Josefa Mozo, e maternos Antonio González e Rosa das Ayras. </em></p>
<p><em>26-6-1778 – MANUELA GONZÁLEZ GONZÁLEZ</em></p>
<p><em>Bautizouse a Manuela filla de Francisco González e de María González</em></p>
<p><em>Avós paternos: Joséf González e Josefa (Mozo) González. Avós maternos Antonio González e Rosa das Ayras.</em></p>
<p><em>23-3-1782 – CARLOS JOSÉF GONZÁLEZ GONZÁLEZ </em></p>
<p><em>Bautizouse a Carlos fillo de Francisco González e de María González</em></p>
<p><em>Avós paternos: Joséf González e Josefa (Mozo) González </em></p>
<p><em>Avós  maternos: Antonio González e Rosa das Ayras.</em></p>
<p><em>30-7-1783 – VICENTE GONZÁLEZ GONZÁLEZ</em></p>
<p><em>Fillo de Francisco González e de María González</em></p>
<p><em>Avós paternos: Joséf González e Josefa (Mozo) González. Avós  maternos: Antonio González e Rosa das Ayras.</em></p>
<p><em>22-12-1785 – JUANA JOSEFA GONZÁLEZ GONZÁLEZ </em></p>
<p><em>Filla de Francisco González e de María González</em></p>
<p><em>Avós paternos: Joséf González e de Josefa (Mozo) González. Avós  maternos: Antonio González e Rosa das Ayras.</em></p>
<p><em>8-8-1787 – CARLOS GONZÁLEZ GONZÁLEZ. (Nacido seis meses logo que un dos fillos de Manuela, de 19 anos, irmá de “Labrador”).</em></p>
<h3>Fillo de Francisco González e de María González</h3>
<p><em>Avós paternos: Joséf González e Josefa (Mozo) González Avós maternos: Antonio González e Rosa das Ayras”. </em></p>
<p><a href="../#_edn6"><strong>[6]</strong></a><em> </em>PARTIDA DO CASAMENTO DE  “LABRADOR”</p>
<p>(SIC) “En dos de Junio del año arriba dicho (1794), yo Dn. Joséf Antonio Rodríguez Losada, teniente cura del Doctor Don Domingo González, cura párroco de esta feligresía de San Pedro de Garavanes, asistí al matrimonio que contraxo Joséf González hijo legítimo de Francisco y María González vecinos del lugar de Bouzas, con Juana Sotelo hija legítima de Isidoro Sotelo y de Bentura de la Peña vecinos del lugar de Canedo de esta misma feligresía haviendo precedido las tres canónicas moniciones en la forma que previene el Concilio Tridentino el consentimiento de los padres respectivos, y de ello fueron testigos Luis Rodríguez y Angel y Miguel Nogueira y lo firmo ut supra”.</p>
<p>O 17 de novembro de 1797, pouco tempos despois do casamento da filla, pasaba o alén o seu pai, Isidoro Sotelo, que por certo segundo o verquido nesta testóu verbalmente.</p>
<p>E xa que de defuncións se trata, deixamos constancia do enterro dun párvulo, o que hoxe en día chamaríamos “anxeliño”, fillo natural de Andrea, irmá de Juana, dona de noso “Labrador”, e no mesmo ano, meses despois, houbo outro, un “anxeliño”, fillo de Juana e de “Labrador”, o que non chegou a ser o irmán de Rita, a única filla do matrimonio que daquelas contaba  con algo máis de dous anos:</p>
<p><a href="../#_edn7"><strong>[7]</strong></a> “El 26 de Enero de 1803 se dio sepultura a un párvulo de Andrea Sotelo de Canedo. Medió ferrado”.</p>
<p><em>”El 18 de Agosto de 1803 se dio sepultura a un párvulo de Joséf “Labrador” de Canedo. Medió ferrado”</em>.</p>
<p>Dixemos dun párvulo de Andrea Sotelo de la Peña, aínda que esta non casaría ata moito despois:</p>
<p><a href="../#_edn8"><strong>[8]</strong></a> (SIC) “El 27 de  de Julio de 1815 Manuel Arias capellán de Don Domingo González Bóveda, cura párroco de esta de San Pedro de Garabanes, asistí al matrimonio de Ignacio González, viudo de Benita de Laje con Andrea Sotelo, hija legítima de Isidoro Sotelo y Bentura de La Peña, Defuntos; habiéndoles precedido las canónicas moniciones que previene el santo Concilio de Trento. Fueron testigos Miguel Araujo, Miguel  Mosquera y Manuel Quintela, todos de la parroquia”.</p>
<p><a href="../#_edn9"><strong>[9]</strong></a><strong> </strong>BAUTISMO DE RITA GONZÁLEZ SOTELO, FILLA DE  “LABRADOR”<strong> </strong></p>
<p>(SIC) <em>“En veinte y seis de maio de mil ochocientos y uno, yo el infra scripto cura párroco de esta de Sn Pedro de Garavanes bautizé solemnemente una niña qe nació el día de aier hija lejítima de Joséf González y de Juana Sotelo vecinos de Canedo de esta parroquia pusela por nombre Rita. Abuelos paternos Francisco González y María González vecinos de Bouzas, maternos Isidoro Sotelo y Ventura de la Peña, fueron sus padrinos Juan Vázquez y Rita González quienes contrajeron cognación espiritual al que advertí con las demás obligaciones lo qe firmo”.</em></p>
<p>E de seguido e verquido no mesmo libro parroquial, pasamos a partida de bautismo de Andrea, irmá de Juana a dona de “Labrador”:</p>
<p><a href="../#_edn10"><strong>[10]</strong></a><em> (SIC) “6-1-1776 – Andrea Sotelo de la Peña, hija de Isidoro Sotelo Rodríguez y de Ventura de la Peña da Puza. Abuelos paternos: Thomas Sotelo e Isabel Rodríguez.  Abuelos maternos: Bartholome de la Peña y Jazinta da Puza”. </em></p>
<p>PARTIDA DE DEFUNCIÓN DE  “LABRADOR”</p>
<p>No AHDOur, no libro de defuncións da freguesía de San Martiño de Beariz (San Amaro), en novembro de 1810, consta o seguinte:</p>
<p><a href="../#_edn11"><strong>[11]</strong></a> (SIC)”En el mismo mes y año se dio sepultura en esta iglesia al cadáver de José González González alias “Labrador”, natural y vecino que era de la parroquia de San Pedro de Garabanes, que murió a consecuencia del mal que padecía con un solo responso. Murió ab intestato y sin auxilios de la iglesia por haber sido su muerte repentina.Y para que así conste lo firmo Ramón Boán. (Beariz 4 de Noviembre de 1810).</p>
<p>Non estamos moi dacordo, xa que “Labrador” cos seus 43 anos, se tivera alguna doenza, xa houbera testado como se facía a cotío daquelas, non dando pé a que xurdira a intervención do xuíz do Coto de Garabás cando chegaron as malas novas do pasamento de José Francisco González, aseverando que este “<em>… se ha muerto en la Fra. D Beariz Jurison.  d Roucos, del achaque abitual qe padecía….”</em> Todo o que se intente argumentar sobre do caso, non pasan de ser simples conxeturas ou relatos novelescos que neste traballo non teñen oco, aínda do que dixera o crego na partida:</p>
<p><a href="../#_edn12"><strong>[12]</strong></a><strong> </strong>TUTELA  DA FILLA  E INVENTARIO DOS BENS DE “LABRADOR”</p>
<p>Aínda que empregamos os documentos testamentarios ante escribáns, entre eles os destes persoeiros parentes de “Labrador”, resumimos partidas de defunción, agora a inmediatamente seguinte que é a correspondente a sogra de “Labrador”:</p>
<p><a href="../#_edn13"><strong>[13]</strong></a> (SIC) <em>12-1-1804 &#8211; Partida de defunción de</em><strong><em> Bentura de La Peña</em></strong><em>, vecina de Canedo, de la parroquia y Coto de Garabás, que falleció a causa de un accidente, permaneciendo 2 años sin locución. Hizo testamento ante Pantaleón López, escribano, dejando por herederas a sus dos hijos</em><strong><em>, Juana, esposa de “Labrador”</em></strong><em>, y a otro hijo que se hallaba en el Reyno de Portugal. Oficiaron cinco sacerdotes.</em></p>
<p>Non entramos en suposicións sobre o esquecemento de feito, ou do abade en cuestión ó non considerar beneficiaria do testamento a Andrea, irmá de Rita, nacida o 6-1-1776, e polo mesmo cinco anos máis vella que a dona de “Labrador”.</p>
<p><a href="../#_edn14"><strong>[14]</strong></a> (SIC) <em>“…El 17 de Octubre de 1807 se tuvieron entierro y honras por Benito González que murió en el Hospital Joséf </em>(?)<em> de Lisboa. </em></p>
<p>Benito González, como queda  indicado, era irmán do noso protagonista. Benito, Luis e José, ámbolos catro alias “Labrador”, foron os fillos, homes, de Francisco e de María, proxenitores dos que de seguido reseñamos a súas partidas de defunción:</p>
<p><a href="../#_edn15"><strong>[15]</strong></a><em> 14-3-1812 – </em>Figura la partida de defunción de<em> “</em><strong><em>Francisco González, de Bouzas, marido de María González –</em></strong>pais de J. González González ““Labrador””-.<em> Testó ante Fermín Gómez, escribano de Cea, dejando como herederos a sus hijos. Falleció como resulta de una contusión”.</em><strong> </strong></p>
<p><a href="../#_edn16"><strong>[16]</strong></a><em> 19-11-1815</em><strong> </strong><em>– “… María González, viuda de Francisco Gónzalez, vecinos de Bouzas. -</em>Pais de José González González “Labrador”-.<em> Testó ante Fermín Gómez escribano, de Cea. Dejó por herederos a sus cinco hijos</em>; -un deles o noso protagonista ““Labrador””-,<em> casado con Juana Sotelo de La Peña, dos más casados y dos solteros, uno de estos sirviendo a S. M.. Falleció a causa de una Eresipela inflamatoria”.</em><strong> </strong></p>
<p>Pero incompleto sería o relato se non amosamos probas das segundas nupcias da dona de “Labrador”, casada precisa e tamén como curiosidade, con Miguel, tamén viúvo, veciño de Bouzas, e pode que ata fora no seu tempo do círculo de amigos do noso home:</p>
<p><a href="../#_edn17"><strong>[17]</strong></a><strong> </strong>(SIC) <em>“El 21 de Abril de 1813,  Dn. Domingo González Bóveda cura párroco de San Pedro de Garabanes, asístió al matrimonio que contrajo Miguel Araujo, viudo de Josefa Quintela, vecino de Bouzas, y Juana Sotelo, viuda de <span style="text-decoration:underline;">José González</span>, vecino de Canedo, uno y otro de esta parroquia. Habiendo recibido las tres canónicas moniciones. Teniente Alejandro Ceballos, presbítero. Testigos Don José Rodríguez, diácono y Miguel Nogueira</em>”. (Que tamén fora testemuña do primeiro casamento de Juana Sotelo de La Peña).</p>
<p><a href="../#_edn18"><strong>[18]</strong></a><strong> </strong>CASAMENTO DE  RITA, FILLA DE  “LABRADOR”<strong> </strong></p>
<p>(SIC)<em>“En diez, y siete de octubre del año de mil ochocientos diez y siete, yo Dn. Pedro, Abelaira cura párroco de Sn Pedro de Garabanes, asistí al matrimonio, que, contrageron Andrés Rz. y Rita González, esta hija legítima de José González y Juana González, y aquel, hijo legítimo de Bernardo Rodríguez, y Rosa Quintela, todos vecinos del lugar de Bouzas en esta parroquia, fueron testigos Dn Juan de la Peña, Dn José Abelaira, y Miguel Nogueira, vecinos de esta en donde firmo dicho día, mes y año”.</em><strong> </strong></p>
<p>Entrecollemos o de máis interese do testamento de Andrés, xenro de “Labrador”<a href="../#_edn19"><strong>[19]</strong></a> :<strong> </strong></p>
<p>(27-8-1837)(SIC)<em>”… Albaceazgo a expensas de mis vienes cumplan y hagan cumplir todo lo que aquí por mi dispuesto con prohibición a las justicias nacionales de S.M. de entrometerse en cosa alguna de mi herencia salvo en lo permitido por derecho. Ytem declaro haber estado casado con Rita González de cuyo matrimonio hemos tenido por hijos legítimos a Angela que a la sazón se halla de edad de quince años, Juana de catorce, José de doce, Antonia de siete, y Juana Rez. de seis, todos constituidos según se reconoce en la misma edad, y usando de los privilegios que la ley me concede los nombro por su tutor y librador testamentario ad litem y ad bona al predicho Manuel Otero, a quien relevo…”.</em></p>
<p><a href="../#_edn20"><strong>[20]</strong></a> BAUTISMO DE ANTONIA, NETA DE “LABRADOR”</p>
<p>(SIC) <em>“En dos de abril de mil ochocientos veinte y nueve el infra escrito cura párroco de Sn. Pedro de Garabanes baptizé solemnemente una niña, que nació el primero del mismo, hija legitima de Andrés Rz. y de Rita Gonz. vezinos de Bouzas, púsele por nombre Antonia, abuelos paternos Bernardo Rz. y Rosa Quintela, y los  maternos José González -(“”Labrador””)- y Juana Sotelo, todos de esta frsia. padriño Antonio Mozo, a quien advertí sus deberes, y lo firmo dho día, mes y año” . </em></p>
<p>O que desde o comezo das pesquisas considerabamos o “Labrador” como o segundo dos apellidos de José Francisco, deron o traste coa hipótese de que non deixando de ter en conta o “Labrador” como alias, non fixeron outra cousa que completar a árbore xenealóxica, e amplando con datos todo aquelo, non só da parentela directa: filla, netos, bisnetos, tataranetos; tamén dos fillos, netos y bisnetos dos últimos, dos tataranetos de “Labrador”.</p>
<p>Todo parecía que acougarían no arquivo os resultados das pesquisas, por exemplo partidas de bautismo, moitas das que pasaron diante das nosas pupilas de xeito repetido. Referímonos as partidas dos sobriños de “Labrador” de primeiros do século XX  fillos do seu irmán Andrés, lóxicamente González González e de María Rodríguez, o abade daquelas deixou dito: Andrés González González, e logo os avós paternos para máis señas eran Francisco González González é María González Mozo. E a cousa complícase máis cando nunha das partidas, concretamente a de Francisca, filla do mesmo Andrés irmán de “Labrador”, tamén como segundo apelido do avó Francisco González González parece “Labrador”. Estamos logo no ruidoso estoupido da dúbida, da incógnita despexada: “Labrador” é alias ou alcume da familia, e que de ser sospeitosa dúbida pasou como tal ós descendentes ata ben entrada a metade do século XX.</p>
<p>Pode que o apodo, alias ou alcume “Labrador” herdado, xa que de xeito claro no 1812, por exemplo, o “Labrador” fora o segundo apelido dun tal Andrés González, “Labrador”, cuando de xeito reiterativo nas partidas e en documentos afastaban o segundo apelido.</p>
<p>Segundo o Catastro de Ensenada (ano 1752), se pode aseverar que José Francisco González González  alias “Labrador”, tivo os oficios do seu pai, Francisco, así como o do avó materno Antonio, todos foron tratantes en madeira, a máis de “maestros de monteirías”:</p>
<p>[21]“”Antonio González, “Labrador”, de 52 años, y su esposa Rosa das Airas, de 50 años, con una  hija y un hijo menos de 18 años, “tratante de madera”&#8221;:</p>
<p>A filla menor de 18 anos a que se refire Ensenada é María a nai de “Labrador”.</p>
<p>Logo de plasmar a partida de “Labrador” recollemos engarzadas unha por unha aquelas partidas de interese, xa mencionadas o primeiro e que adornan a árbore xenealóxica, e outras só testimoniais.</p>
<p>Juana Rodríguez González, neta de “Labrador”, casou o 28/4/1851, documento que veremos de seguido, con Jacinto Rodríguez Rodríguez.</p>
<p><a href="../#_edn22">[22]</a> CASAMENTO DE JUANA NETA DE “LABRADOR”</p>
<p>28-4-1851 – …Pedro Abelaira cura de Garabanes asistí al matrimonio de Jacinto Rodríguez Rodríguez, hijo de José y Josefa; con Juana Rodríguez González, hija de Andrés Rodríguez y de Rita González Sotelo, filla de “Labrador”.</p>
<p>Froito deste enlace naceron: Angela (4/1851), Antonia (2/1876), Rosa (6/1885), e xa por último Xosé, -“bisneto de “Labrador””, por ser neto de Rita a única filla do mentado “Labrador”, logo do seu casamento con Andrés Rodríguez Quintela tamén natural de Bouzas, lembremos cuna do seu sogro”, -quen casou con Francisca de la Peña, e a filla de ambos Mª Josefa, casaría con Manuel Lorenzo Valeiras, fillo este de José, de Agro de Quinta, e de Rosa Valeiras de Amarante, segundo a partida seguinte:</p>
<p><a href="../#_edn23"><strong>[23]</strong></a> CASAMENTO DOS SOGROS DE Mª JOSEFA, TATARANETA</p>
<p>DE  “LABRADOR”, DONA DE MANUEL LORENZO VALEIRAS</p>
<p>29-10-1843 &#8211; …José Lorenzo Rodríguez, fillo de Juan Lorenso e de Benita Rodríguez, veciños de Agro de Quinta, de 30 años, “Labrador”; con Rosa Valeiras Otero, filla de Manuel Valeiras, difunto, e de Teresa Otero, de 22 años…”</p>
<p>Para seguir o fío da arbore xenealóxica de “Labrador”, plasmamos partidas de bautismo dunha bisneta de “Labrador”, que co tempo tamen ía ser un trascendente elo ou eslabón para pechar ó menos outra das ramas familiares do, repetimos unha vez máis, noso protagonista, “Labrador”:</p>
<p><a href="../#_edn24"><strong>[24]</strong></a> 31-5-1856 – Mª Juana Rodríguez González.</p>
<p><em>“… Hija de Antonia Rodríguez González y de padre desconocido.. </em><em> </em></p>
<p>-Foron padriños a súa tía avoa Juana e o seu home Jacinto González-.</p>
<p>Abuelos paternos incógnitos. Abuelos maternos Andrés Rodríguez y Rita González, filla de “Labrador”” .</p>
<p>De seguido recollemo-la partida de bautismo de José García González, quen casaría con esta última, a mencionada Juana, neta de “Labrador”, os que o cambio son os bisavós duns dos nosos achados, con seus netos Iglesias Crespo y López Crespo, de Dacón; Crespo Soto de Ourense capital, e Iglesias Crespo e Alvarez Crespo de Garabás, algúns, repetimos,  presentes neste evento.</p>
<p><a href="../#_edn25"><strong>[25]</strong></a> PARTIDA DE BAUTISMO DE JOSÉ GARCIA BISNETO POLITICO</p>
<p>DE “LABRADOR”</p>
<p>A este documento correspondelle a seguinte trascrición:</p>
<p><em>“3-2-1859 … José García González, hijo de Vicente García y de Genara González. Abuelos paternos José García y Josefa Eredia, el de Garabanes y ella de Amarante. Abuelos maternos José González y Angela do Pazo, vecino él de Garabanes y ella de San Facundo”.</em></p>
<p>Como antes anticipabamos este último José chegou a ser bisneto político de “Labrador” ó casar con él, en segundas nupcias, Juana Rodríguez González:</p>
<p><a href="../#_edn26"><strong>[26]</strong></a><em> “(25-2-1884) …José García González de Mundín, hijo de Vicente García y de Genara González; con Juana Rodríguez González </em>-bisneta de “Labrador”-<em>, viuda de Ramón González Quintela…</em></p>
<p>Juana, repetimos, era filla de Antonia, neta de “Labrador”, nai de Balbina, bautizada o 27/3/1885, e que pasou o alén máis ben case recentemente, ó 27/7/1977. Esta tataraneta de “Labrador” casara o 12/12/1906 co veciño de Seoane Enrique Crespo Fumega. Dos quince bisnetos de “Labrador”, só uns poucos nos fixeron doado ó labor de dar cos seus descendentes; só sete tataranetos nados entre o 1876 e o 1885.</p>
<p>Imos pasiño a pasiño a desgranar a xenealoxía, primeiro logo do casamento de Juana, neta de “Labrador”, quen do primeiro (2/1877) con Ramón González Quintela, con María froito destas. Das segundas, ó 28/2/1884 con José García González, nacería ó 27/3/1885 Balbina, quen casaría como dixemos antes con Enrique Crespo, fillo de Ceferino, de Dozón, e de Margarida Fumega, de Seoane. Fillos do matrimono dunha das tataranetas de “Labrador”, Balbina, e Enrique son: Juana (27/6/1910), Manuel (3/10/1912), casado o 27/1/1940 coa veciña de Dacón, Carmen González Filgueira; Dosinda (12/9/1918), casado con Manuel Iglesias González o 25/8/1941; Antonia (26/12/1920), tamén casada en Garabás o 26/11/1945 con Camilo López Rodríguez, Francisca (17/6/1922), que casaría con José Benito Álvarez González, veciño de Garabás, ó 11/9/1949. E xa por último José, nacido o 19/5/1915, e que casaría con Encarnación Soto Gayoso (Ourense), ó 2/8/1948.</p>
<p>Os xa mencionados Jesús, Alfonso, e Enrique Crespo Soto; Cesar e Eduardo Crespo González; Marina, Severo e Belia Iglesias Crespo; Carmen e Enrique López Crespo, e José Manuel e Camilo Álvarez Crespo; tataranetos de Antonia (neta de “Labrador”).</p>
<p>E agora, engadímoslle á descendencia de Antonia, xa mencionada,  a da súa irmá chamada Juana, que casara o 28/4/1851 con Jacinto Rodríguez Rodríguez. Os tataranetos deste matrimonio son:</p>
<p>Elisa, Josefa, Manuel y Benigno Lorenzo Argibay.</p>
<p>Precisamente do xa mencionado matrimonio de Manuel Lorenzo Valeiras con Mª Josefa Rodríguez González, recollemos as partidas de bautismo de dous dos seus fillos: José Antonio (20/2/1882), libro que se atopa en mal estado de conservación, e de seguido a de Benigno (3/12/1898): <a href="../#_edn27"><strong>[27]</strong></a><strong> </strong></p>
<p><a href="../#_edn28"><strong>[28]</strong></a> Estas dúas partidas pasamolas a trascribir de seguido. A de José Antonio non sen atrancos, debido o seu estado, e xa máis doada a de Beningo:</p>
<p>[27 ]<em>“En veinte de Febrero de mil ochocientos ochenta y dos yo el infraescrito cura parroco de Stª María de Amarante Diócesis y provincia de Orense, bauticé solemnemente un niño, que nació hoy, al que le puse los nombres de José Antonio. Es hijo legítimo de Manuel Lorenzo y Josefa Rodríguez. Abuelos paternos José y Rosa Valeiras; maternos José y Francisca González. Fueron padrinos Joaquin Quintela y su hija Josefa a quien hice las advertencias que previene el Ritual Romano. Todos son vecinos de Agrodequinta en esta parroquia. Y que así conste, lo firmo. </em>Asinado Julio Btº Ramos.</p>
<p>Ó marxe consta pax. 152, e Agrodequinta. José Antonio.</p>
<p>[28]<em>“En tres de Diciembre de mil ochocientos noventa y ocho, como cura ecónomo de Sta. María de Amarante, Diócesis y Provincia de Orense, bauticé solemnemente un niño que nació el día anterior en el pueblo de Agrodequinta, al que puse por nombre Benigno.= Es hijo legítimo de Manuel Lorenzo Rodríguez, y de María Josefa Rodríguez, naturales de esta parroquia y de la San Pedro de Garabás respectivamente. Abuelos paternos: Lorenzo y Rosa Valeiras, los dos de Agrodequinta. Maternos: José y Francisca González, de dicho Garabanes, Fue madrina Peregrina Lorenzo Rodríguez hermana del bautizado, y de Agrodequinta, a quien advertí el nuevo parentesco espiritual y más obligaciones.= Fueron testigos Ramón y Serafín Rodríguez, mis feligreses. Y para que conste lo firmo”. </em>Así Juan Bautista Rollón. Ó marxe consta: 43. Agrodequinta Benigno Lorenzo Rodríguez. Nota: Contrajo matrimonio en la parroquia de Layas –Orense- el día 5 de abril de 1926 con Pastora Argibay natural de Layas, siendo testigos Cesáreo y Peregrina Lorenzo de esta de Amarante. Asina ó marxe Dn. Mariano Vidal Leira.</p>
<p>Agradecemos como non podía ser doutro xeito que os tataranetos, de José e Juana, bisnetos de “Labrador”, descendentes do noso protagonista a os que por descontado agradecemos o apoio moral, que é o colofón a este lentiño, sofrido, pero moi querido traballo.</p>
<p>Nota: para non fartar ó lector, deixamos unha morea de datos familiares sen plasmar, e que non fai falla decilo estan a disposición dos parentes de “Labrador”.</p>
<p><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/04/dscf3545.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-528" title="DSCF3545" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/04/dscf3545.jpg?w=225&#038;h=300" alt="" width="225" height="300" /></a>Templo de San Pedro de Garabás (Maside). La fachada menos afectada en las equivocadas obras de ampliación (s.XIX). Foto autor primavera del 2010.</p>
<h6>A LOITA SEN ACOUGO CONTRA OS INVASORES</h6>
<p>A Guerra da Independencia, e tamén as convulsións político sociais que viñeron logo, constituiron, o decir de historiadores, a maior revolución da convivencia española ata o de agora. Xa que cos foramontaos entrou pola por acesa ventá unha rachiña de vento de liberdade, pero por mágoa con ela veu o arrase do patrimonio, desfeitas de vidas e facendas, e por si non fora dabondo, os primeiros aires democráticos españois foron calmados polo absolutismo con máis tiranía da que coidaban ián a derrumbar ó botar ós franceses do chan patrio.</p>
<p>Seguen a decir que o estatus político é monolítico desfaise ante a invasíón francesa, afectando tanto as ideas como ó exército, sen renovar, e á altura dos seus xefes, como as altas instancias monárquicas, illadas estaban en opulencias festeiras, tanto así que o mesmo Napoleón debeu pensar que o pobo español, tiña a mesma dignidade e xeitos que os seus gobernantes, cando a meirande parte dos poboadores da diversidade social que facían país, prestáronse a defensa e loita ata botar fora os extranxeiros. Tivemo-la oportunidade de ler nos libros de ensino que a xesta española non tivo comparanza no mundo, e así ata foi recoñecido polo corso Bonaparte. Unha admirable resposta da paisanaxe de loita pola supervivencia como país independente para non deixarse gobernar por extranxeiros.</p>
<p>E tamén dos compoñentes do exército español dixeron:</p>
<p><a href="../#_edn29">[29]</a> <em>“… Los soldados españoles, inexpertos, mal armados y vestidos, hambrientos y descalzos, obligados a enfrentarse a un ejército superior en preparación, experiencia y medios, cuando no en número, no es extraño que fuesen presa de la desmoralización”.</em></p>
<p>Diciamos que noso país amosou unha das esceas bélicas de máis relevo: a guerrilla contra o xigante galo, a quen levou á desesperación ata o extremo que os xerais franceses puxeron precio ós mal chamados cabecillas, sen decatarse que o galego, xefe ou non, amosou que era de máis elevados coñecementos que algun dos mandos da milicia profesional. Ben certo é que xa o fixera do mesmo xeito, e sen renderse, ós romanos.</p>
<p>Ese xeito de face-la guerra é xenético, moi noso. Estivo aletargado centos e centos de anos, e aínda que pode estar na fronteira da anarquía, a verdade e moi outra por canto só o enxeño e o coñecemento do terreo abren a posibilidade do éxito, o que nin os regulamentos, as normas militares, e tamén unha boa parte das tácticas dos exércitos, non dan mellores resultados. Con outra vantaxe engadida, que os bispos déronlle pulo á poboación coas súas patrióticas Espístolas Pastorais, e non todo foi predicar, valeiraron as arcas e déronlle cartos; e xa logo entraron na loita os cregos, os frailes, e os estudantes – lembremos o célebre Batallón Literario -, os médicos, os escribáns, e os nobres ou xentes acaudaladas. <a href="../#_edn30">[30]</a> Os nosos cregos inflamaban o espíritu dos fregueses prometendo a gloria eterna para os que morreran en defensa da Patria. Aínda que o máis relevante foron as aportacións das xentes máis humildes, que non tendo case nada, seu espíritu xeneroso foi, e segue a ser, cen mil veces maior que os que tiñan, e o teñen, case todo.</p>
<p>Tamén abondan mostras da xenerosidade dos fidalgos que non só valeiraban os graneiros, as artesas, se non que descolgaban das súas adegas pelexos de viño e as carnes mortas que houbera.<a href="../#_edn31"><strong>[31]</strong></a></p>
<p>A trascrición do documento é a que segue:</p>
<p><em>“En el lugar de Cabanelas fra. de Sta. Oulalia de Banga a quatro dias del mes de Julio de mil ochocientos y ocho, ante mil escno. y testigos abajo escritos parecieron presente Gregorio Rodríguez vecino dela fra. de San Tomé de Serantes qe hace por si y a nombre de sus más vecinos, Manuel Otero, Domingo Antonio Domínguez vecinos con Franco. González dela fra. de Stª María de Lamas, dijeron que Benito Fernández deeste lugar de Cabanelas depositario qe ha sido deesta Xron. de Castrocabadoso el año próximo pasado, recibió dela de Serantes y sus vecinos la cantidad de trescientos setenta y quatro rs. Y ocho mvs. para la fábrica dela carzel de Orense y rebajando de esta cantidad onze rs. y seis mrv. sequedan líquidos trescientos sesenta y tres rs. y dos mrv. y de la de Lamas trescientos cinquenta y un rs. y vte. y quatro mrv. pª el mismo fin; y rebajando igualmente diez rs. y diez y seis mrv. del tres por ciento se quedan en líquido trescientos quarta. y un rs. y ocho mrv. y respecto se piden a las dos parroquias seiscientos rs. para el utensilio, y remesa de los setenta y quatro mozos qe sepidieron a la Jurisdon. Para la actual Guerra conla Francia, y no tener al pronto donde sacarlos, porlo mismo hiceron en que los aprontase dho Benito, con con efecto aprontó ahora…”.</em></p>
<p><a href="../#_edn32">[32]</a> (SIC) <em>“Tendo Ribadavia como base de operacións, os franceses desprázanse cara S. Cristovo e Carballeda, outros co mando de Lahoussaye diríxense cara Salamonde e Maside atopándose o 28 de febreiro en Cabanelas e Pazos; uns terceiros parten o un de marzo a Barón, Gomariz e S. Clodio. En toda a zona deixan secuelas da súa presencia como pode apreciarse en Touza </em>-Armeses de Maside- <em>o 19 de Abril de 1809, en Piñeiro o 15 de Abril, en Salamonde o 18 e en Cenlle o 25…”.</em></p>
<p>Naquelas, das xentes con certos estudos, particularmente, e dos máis ousados veciños dos pobos, das xurisdiccións de Ribadavia, Roucos, Maside, Partovia e Castro Cavadoso; partiron en cada recuncho instruccións, e cartos, -que non era moitos-, para que o pobo se valese por si mesmo o primeiro, e xa logo baixo o mando dos xefes de guerrilla, de “Labrador”, de J. Btº Munín, e do mesmo pai predicador de Melón o P. Carrascón, por un tempo Comandante Xeral dos Patriotas do Ribeiro, e para máis adiante quedar todo nas mans dos oficiais do Marqués de la Romana, e nas do Capitán “Cachamuiña”,<a href="../#_edn33">[33]</a> comisionado polo Marqués, e que montara o cartel xeral no castelo do Castro Cavadoso de Boborás.</p>
<p><a href="../#_edn34">[34]</a> (SIC) <em>A sona de “Labrador” extendíase a toda a bisbarra  chegando incluso ata o inimigo, a pesar do pouco tempo da presencia francesa no Ribeiro atopamos a “Labrador”” en Partovia, nas accións de Melón, Francelos e Ribadavia, e voltarémolo atopar destacado nas alturas de San Cibrán e monte Barazal como persoa central da resistencia ofrecida naquel  punto coa súa partida á que se lle engaden paisanos armados coas escopetas e chuzos. E o mesmo combate dunha relación anterior onde aparece o xuíz de Maside coa súa xente sen nomea-las persoas. Na seguinte relación mandada por outro veciño o Semanario de Coruña concreta e destaca a Xosé “Labrador”. Das súas relacións as persoas máis destacadas son o padre Carrascón, o xuíz de Maside e Xosé “Labrador” correspondella elas a responsabilidade de oporse á negociación solicitada polo inimigo pidindo paso franco a Portugal, ofrecendo resistencia ata que foron desbordados pola manobra envolvente da cabaleiría do xeral Franceschi armada e instruida para combater a pe e a cabalo e, á que pouco dano lle podían causa-los chuzos dos nosos paisanos, pero por esta inferioridade de armamento podemos quita-lo gran valor e admiración dos nosos paisanos.</em></p>
<p>Os relatos son case sempre coincidentes, o que nos leva á fácil suposición de que as fontes son as mesmas, cambiando só o xeito de contalas:</p>
<p><a href="../#_edn35"><strong>[35]</strong></a> (SIC) <em>“… el Excelentísimo Marqués de la Romana viéndose imposibilitado de oponerse a la rapiñas, sacrilegios y violencias de los enemigos, no deseaba mas que su desolación </em>(…)<em> como varias veces repetía: “”en Galicia no deben dar un paso los franceses, sin que rieguen la tierra con su hediónda sangre””. Viendo los deseos de los del Rivero, destina inmediatamente a D. Bernardo González (Cachamuiña), entonces capitán de granaderos.</em></p>
<p><em>En medió de este fuego patriótico, se presenta González, atropellando peligros, en el partido del Rivero, y coloca su punto de reunión en el cuartel de Boborás.</em></p>
<p><em>Cada día más animado, a González, se le unen patriotas, y, entre ellos, crecido número de soldados dispersos y cumplidos. Los franceses acosados en toda la provincia de Orense, viéndose acosados por González en el Rivero, por los de Tribes, Valdeorras y Caldelas hacia esta parte; en Barbantes, puente San Fiz, y en otras partes acometidos, evacúan del todo la provincia, que fué, por sus esfuerzos, la más pronto y bien librada de su tiránico dominio”.</em></p>
<p style="text-align:center;"><em><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/04/san-fiz-ponte.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-640" title="San Fiz-ponte" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/04/san-fiz-ponte.jpg?w=300&#038;h=187" alt="" width="300" height="187" /></a>Pontesanfiz o Ponte San Fiz. Foto autor ano 1975. Sen pretil e con árbores nacendo entre  sillares.<a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/04/pontesanfiznova1.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-641" title="pontesanfizNOVA" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/04/pontesanfiznova1.jpg?w=300&#038;h=225" alt="" width="300" height="225" /></a>Ponte San Fiz anos despois. Logo de recompoñelo loce o pretil.<br />
</em></p>
<p><a href="../#_edn36">[36]</a> (SIC)<em> “… Legión del Rivero. Las numerosas fuerzas de voluntarios alistados por el Capitán D. Bernardo González (a) Cachamuíña en la provincia de Orense, sugirió a éste la idea de formar algunos Batallones con las mismas; y empezó por crear el primer Batallón de Voluntarios del Rivero bajo la base de las fuerzas que a su mando llevó al sitio de Vigo. Reconquistada esta plaza y siendo nombrado Gobernador de la misma, continuó su propaganda y filiación de voluntarios, recogidos de dispersos y conscriptos, para lo que comisionó a aquellos oficiales que le eran más adictos. La fama que en Galicia y sobre todo en las provincias de Orense y Tuy había alcanzado Cachamuíña, por el hecho de romper a hachazos la puerta de Gamboa en la plaza de Vigo, atraía en tropel las gentes  a alistarse bajo  las banderas de tan bravo Capitán, y de allí su determinación de organizar una verdadera legión de soldados, para arremeter a los franceses y arrojarlos de Galicia”.</em></p>
<p>É caso moi aparte a decisiva actitude dos mosteiros, os que foron merecentes do calificativo de “sosten da guerra”, xa que a maiores dos primeiros 120.000 reais que aportou a Junta de Lobera, o pulo e iniciativa dos mosteiros foi decisiva:</p>
<p>Celanova, 100.000 reás, Oseia, 45.000, San Clodio, 42.000, Melón 36.000; o Cabildo da SIC, o Mº de Ribas do Sil e as monxas de Allariz, ambos 40.000 reais.</p>
<p>Pero sen dúbida foron as aportacións dos abades das nosas freguesías as de meirande valor proporcional:</p>
<p style="text-align:center;"><a href="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/04/dscf3544.jpg"><img class="aligncenter size-medium wp-image-531" title="DSCF3544" src="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/04/dscf3544.jpg?w=300&#038;h=225" alt="" width="300" height="225" /></a>Canzorros templo de San Pedro de Garabás, fachada so Sur. Foto autor primavera ano 2010.</p>
<p>Esta fachada, la del mediodía, del templo de san Pedro de Garabás fue remodelada pero salvados  elementos arquitectónicos del románico, los canzorros. Como estos dos ejemplares, y los restantes doce, todos variados.</p>
<p><a href="../#_edn37">[37]</a> O Prior de Garabás, 1.500 reás, os de Armeses e Amarante 3.000; e os de Esposende, Maside, Gomaríz, Vieite, Vilela, Lás, Punxín, Bóveda, Cabanelas, Barrán, Laviote e Freás de Maside, 1.000 reás cadanseu.</p>
<p>Cando o noso pobo se sinte ultraxado e sen liberdade, xa non foi a primeira vez, sae a recuperar a terra, leira a leira, aínda que sexa rego a rego, botando a man a calquera cousa, os medios máis rudimentarios: vellas carabinas, navallas, tirapedras, fundas, fouces, galletos, estacas, etc.<a href="../#_edn38">[38]</a>. Todo era pouco por canto os franceses simbolizaban, o aniquilamento, o roubo e a impiedade, e de feito que se viron cumpridas as nefastas precursoras: Botaron abaixo as portas das abadias, das igrexas e capelas, roubando no que nelas de valor había e se divertiron coa queima de moi valiosas imaxes e retablos. E non só ultraxaron ás mulleres, tamén roubaron gando, pan, diñeiro, e todo aquelo que lles soara a valor…</p>
<p>As casas a facendas dos pobres campesiños quedaron estragadas: Os xamóns, os chourizos, as carnes…, valeiraron os canastros do millo… Con todo e os bos viños como por exemplo os de Beade, Gomariz, Leiro e San Clodio, facían máis placenteira a estadía dos gabachos, e cando nono bebían, rachaban os pelexos e abríanlle as billas das cubas e bocois, ata que os campesiños os correron, zurrados e sen tempo para face-la dixestión, levando os chourizos no bolso e as carnes nos zurróns.</p>
<p>No seu conxunto xa cando os franceses se fixeran cargo de Galicia nuns trinta días, e andaban a copiar os xeitos e organización da Galia, apenas puideron facer ensaios, é que as guerrillas galegas non lle daban acougo. Estas comandadas por xentes de moito valer, de tantos e tantos anónimos persoeiros que non tiñan nin carreira militar nin curatos, nin cartos, nin padriños, deron as súas vidas só a cambio do valor do deber cumprido, vendo eso si como a outros lle medraran as facendas, e tiñan cargos e medallas. A eles nin unha honra colectiva. Foron esquecidos para sempre.</p>
<p>Os lentos avances da francesada viña determiñada pola sospeita e o medo da inserreciñon galega non tida en conta polo mesmo Napoleón. Os mesmos militares franceses recoñeceron que non era doado chegar a Ourense, se non se desfacían dos insurrectos, tanto de cara a Ourense, pero xa antes o pasar desde Tui polo Ribeiro.</p>
<p>Houbo polo medio propostas de paz plantaxedas polo mesmo mariscal Soult con promesas de aboar todalas desfeitas e o coste de alimenta-la tropa. Pero non lle  deberon facer caso e se viron na obriga de pasar por Ventosela, por baixo do monte San Cibrao xa camiño da capital. O xeral Maransín, afeito cmo estaba a non facer caso os sentimentos humanitarios, xa o amosara na súa estadía en Cádiz, peloxou pero o fin conqueriu retroceder, de momento, non sen antes deixar mais de trinta veciños de varias parroquias que se defendían agochandose no monte San Cibrao: de Ribadavia, Sanín, Lebonsende, San Clodio, Sadurnín, Cenlle, Vila de Rei y San Esteban de Vilamoure (Punxín).</p>
<p>Don José Antono Araújo Pérez, párroco de Santa María de Cenlle tivo a valentía de escribir nos libros sacramentais unha páxina ebocadora da resistencia da paisanaxe<a href="#_ftn1">[A]</a>:<em> </em></p>
<p><em>‘El día diez del mes de Enero del año milochocientos y nuebe entregó su alma al Criador, entre tres y cuatro de la tarde, Ramón Pérez zelibato de edad de cuarenta y ocho años incompletos, vezº del lugar de Cenlle y fra. del mismo nombre, de resultas de un balazo quele han tirado los yngleses que pasaban por la vereda R<sup>l</sup> por haberle resistido al saqueo que se hizo en el mismo lugar porlos dichos yngleses, no duro un credo y asi no pudo recibir ningun Santo Sacramento ni testar, y reconocida la desgracia por la justicia respectiva se me notifica que le diese sepultura a su cadáver el que fue sepultado en el dia doce de dicho mes dentro dela yglª parroquial de esta frª de Stª María de Cenlle; dispuso se hermana Margarita asistiesen a su entierro ocho señores sacerdotes; y el responsa añal cantado. Para que conste lo firmo.</em></p>
<p>Pero aínda escribiu mais, asi no mesmo libro, días despois verte o seguinte<a href="#_ftn2">[B]</a>:</p>
<p><em>‘… el veinte y uno de febrero del año de mil ochocientos y nuebe, día verdaderamente desgraciado pª los gallegos españoles y vecinos de esta inmediación al monte de San Cibrao en donde se halla una hermita dedicada esta Stº Martín, nuestros enemigos los caballeros franceses inmortales como nosotros, y regeneradores del universo por su rancia  cristiandad, obras y milagros, que nos exibio la esperiencia y el trato que hemos tenido con esta casta de pájaros, de resultas del lebantamiento que se hizo por la Jurisdicción de Roucos y Maside; enel  qual por falta de tropa españala y ser grande numero del enemigo, salieron forzosamente victoriosos contra nosotros, y al escapar la paisanaje que les hizo frente, han muerto fuera del ataque muchos con la rabia e indignation, en medio de los quales perecieron Josef Vazquez marido de Maria Fernández, Benito bello zelibato y de puerta abierta; Luzinta de Quintas viuda y Ramon Fernandez; marido de Manuela Reinaldo, este de Villar de Rey y los otros en esta de Stª Maria de Cenlle y todos mis feligreses… y pª que conste lo firmo dia mes y año ut suppª’.</em></p>
<p>Retomando o camiño da francesada cara a capital ourensá, logo que Soult tomara Ribadavia, onde quedara Mernet,  non tiveron doada a marcha cara a cidade.</p>
<p>Lahoussaye fora cara Maside, Raymond cara a San Clodio, Delabonde ata A Barca e Merle afincou en Melón. As tropas francesas loitaron contra os insurrectos, e o resultado quedou reflexado nos libros sacramentais destas freguesías ribeiranas e aledañas: San Clodio, Regodeigón, a mesma Ventosela, Rañestres, san Estevo de Vilamoure, Ourantes, ambaladuas de Punxín, Untes, onde chegaron a dar morte o mesmo crego, e ata chegaron a Arcos e Carballiño.<em><br />
</em></p>
<hr size="1" />
<p style="text-align:justify;">A Xurisdicción de Maside deu apoio a “Labrador”, e aportou máis de cento setenta homes como nos din as testemuñas documentais que achegamos máis adiante. A heroicidade do noso home e o da súa partida ía camiño da lista dos esquecidos. Este é un caso de tantos que o poñemos por diante pola valentía do vecino de Sueirexa de Garabás, Tomás Quintela segundo di o documento seguinte do que pasamos de seguido un entrecollido de máis interese:<a href="../#_edn39">[39]</a></p>
<p><em>”…En el lugar fra. y Juron. de Maside a veinte y seis días del ms de Junio año de mil ochocientos y ocho ante mil Esso. y testigos pareció presente Gertrudis Gomez viuda de Manuel Quintela vzª  del lugar de suyglesia fra. y coto de Garabanes, y dijo que en su compañía asistió y asiste hasta ahora Thomas Quintela su hijo lexmo. Que le quedó de dho su marido, en el estado de soltero sirbiendo como buen hijo a la otorgte. Que está para salir a la guerra actual endefensa de la Religión, la Patria y Rey,…”</em></p>
<p>Foron varios os autores e publicacións que recolleron nos relatos da época a valente e gallarda actitude das nosas xentes: <em>O Semanario político, histórito e literario de La Coruña</em> (vv.aa.); <em>A Historia dos exércitos galegos,</em> de Felix Estrada Catoyra; <em>Hérores e Mártires galegos</em> do Pai Juan R. Legísima; a <em>Historia de Ribadavia e seus alrededores</em>, de Pai Samuel Eiján¸ <em>Guerrilleros galegos</em>, de Enrique Rodríguez Solís, e Naillyes na súa <em>“Memoires sur la Guerre d’Espagne pendant les annes 1808,1809, 1810, 1811”. A partires destas obras outros autores que xa particularizaron empregando para elo a bibliografía dos anteriores. </em></p>
<p>Xurisdicción e Coto de Partovia</p>
<p><a href="../#_edn40">[40]</a><em> </em>(SIC) <em>“… Cuando la invasíón de Galicia, inundaron por repetidas veces esta jurisdicción, haciendo tránsito en el Carballino, pueblo de este juzgado, pidieron raciones completas de sustento regalón, las que no se le comunicaron, á pesar de las amenazas de matar, incendiar, etc. En este tiempo circularon avisos secretos á las jurisdicciones del Rivero de Avia, y cercioradas todas por medió de sus comandantes se hallaban dispuestas á la sublevación á lo que dio margen José “Labrador”, natural de la parroquia y coto de Garabanes, en donde se enderezó á la de Caballería que se dirigía á Rivadavia, en el sitio de la Lameira de Grijoá, feligresía confinante con este coto, y poniendo en movimiento su trabuco echó a tierra uno, sacó las pistolas, para el otro y errando fuego estas, se fugó regresando a este coto en donde se hallaban los caminos interceptados a causa de que los paisanos ya se andaban divirtiendo con otros pocos, dirigióse por un sendero el otro francés a un precipito y viéndose acosado por todos lados sacó una pistola y se volteó los </em>sesos (…) <em>En los caminos y orillas de los ríos no se observaba en ellos más que cadáveres </em>(…) <em>En medio de todo esto se cogieron tres carros de fusiles, valijas </em>(…) <em>Los del Rivero de Avia empezaron un ataque en Ribadavia, Rego de Eigón, y S. Cibrán, principiando la acción a las 10 de la mañana y terminó en puente S. Clodio a la noche. El 21 sorprendieron 14 en la fortaleza y casa del abad de Anllo con algunos caballos, mulas, y otros efectos de saqueo que tenían practicado, aprovechándose de todo los paisanos llevando a los prisioneros hasta la sepultura del </em>río…</p>
<p><a href="../#_edn41">[41]</a> … y<em> en estos días llegó el buen patriota D. José Munín, que en compañía de D. José Fernández, boticario en el Carballino, pasaran a tratar con</em> –Pedro Caro Sureda- <em>el señor Marqués de la Romana…” </em></p>
<p>Rematamos de entrecoller da obra “Maside e a súa antiga Xurisdicción, unha pequena referencia de José Benito Munín, – José Benito era fillo Pedro Munín Piñeiro e de Mª V. Taboada-, veciño de Prado de Xurenzás que mantivo apoio económico a Legión do Riveiro así como as demais partidas de guerrilleiros. De ahí que non só mantiveran contactos entreles, tamén tiñan razóns para entablar amizade, non xa por proximidade e afinidade, tamén porque o garabanés “Labrador” mantivo estreita relación con Cachamuiña, e este a súa vez, como amosaremos mais adiante, achegouse familiarmente a José Benito Munín. (Ver páxina  38).</p>
<p><a href="../#_edn42">[42]</a>Pasámo-la trascrición: (SIC)<em>”… Dn. José Benito Munín dueño de la casa de Prado, vezº de Jurenzanes se presentó gratuitamente a subministrar de su Casa lo hizo por espacio de dos meses pan  vino y carne pª la manutención de toda la gente y en citado paraje se ha reunido, lo qe también ha hecho con los dispersos de Segundo Batallón y ciento sesenta hombres de la Partida de “Labrador” qe salió a incorporarse con el primº Batallón que se halla en el Exercito…”.</em></p>
<p>Ó mesmo fío trascribimos o verquido en “A historia de Ribadavia y sus alrededores”:</p>
<p><a href="../#_edn43">[43]</a> (SIC) <em>“ Xosé ““Labrador”” deu marxe á sublevación, e dicir, que foi o principal inductor á rebelión, o animador de indecisos que arrastra co seu mesmo exemplo a súa vida e amosando que os franceses invasores son tan mortais como os demais”.</em></p>
<p><em>Cando este ardor patriótico comenzaba así a despertar en Ribadavia xa ó carón  do Carballiño, Jurisdicción de Partovia, desenrolouse chea de madurez co gallo do paso daquel Regimiento nº 39”. Esto confirma que Partovia foi adiantada en estas terras ás sublevacións e aquí o que empezou a tiros cos franceses foi Xosé ““Labrador””. Non só en Partovia senón tamén en tódalas operacións emprendidas para a defensa de Ribadavia, desde Melón ata esta vila tivo destacada actuación este guerrilleiro, a onde se trasladou de contado coa súa xente acudíndo á chamada do alcalde para oporse ó inimigo que ameazaba na súa marcha sobre a mesma. Do singular valor de ““Labrador””, gárdase memoria pola seguinte relación de feitos publicada no seu día. Por ela dedúcese que ““Labrador”” foi o último que lle disputou a entrada ó invasor cando alcanzaba as primeiras casas”.</em></p>
<p>Os abades das freguesías que acolleron os restos dos soldados e paisanos mortos polos franceses, amosaron sentida pena nos libros parroquiais, correndo o risco de que os gabachos as tomaron con eles, ou co preciado patrimonio gardado nos templos, como penosamente aconteceu en tantos casos, como así foi, e só como mostra, cos libros en freguesías preto de nós, Barbantes e Laias.</p>
<p>E para que o esquecemento non borre todo, imos intentar que ó menos un dos nosos heroes, “Labrador”, plasmar o que con traballosa paciencia fumos capaces de rescatar para botar un chisco de luz e darlle lustre o seus esquecidos honor e méritos.</p>
<h4>“LABRADOR”</h4>
<p>A biografía de “Labrador” decata unha singular heroicidade que ten como epílogo, ou peche, o cruel esquecemento. Xa o dixemos no seu momento, se non tes padriño que non apareces nos libros. Aquel que foi o primeiro guerrilleiro nas Terras de Maside, o brazo armado dos abades, escribáns, estudantes, cirurxiáns, albeitadores… Nacera en Bouzas de Garabás,  e cando do berro de Andrés Torrejón, José Francisco xa con corenta anos cumpridos, non era nin moito menos un monicreque en mans dos interesesados ricachóns. Así ó verse nas nosas terras as primeiras faiscadas contra a invasión, José Francisco, que tomou como nome de guerra o alcume do seu pai, tíos, e avó: “Labrador”, abandoou a familia e a súa casa de Canedo, e unha máis que acomodada posición para capitanear a guerrilla da xurisdicción, avanlazándose ata o Ribeiro do Avia, e do Miño, desde as Terras de Maside o frente dun grupo de voluntarios que tiñan, eso si, con moito, menos que perder que mesmo, home con muller e filla, e cunha posición económica desafogada, e segundo o reflexa a acta testamentaria logo do pasamento, ata cómoda; e non para facer a guerra pola súa conta, máis ben e na medida das súas posibilidades facer incómoda a presencia dos gabachos nos antergos dominios do Conde de Ribadavia, co que meritaba para ocupar unha páxina que a historia lle tiña gardada, e que co tempo roubáronllela, e máis, chegando a ver como os galos lle puxeran prezo a súa captura, vivo ou ben morto. E aínda así rematada a guerra, solo conqueriu por a súa valentía un oco na nosa historia, e sendo heroe, nin cargos, nin cartos nin medallas, moito menos que outros que apadriñados por amizades e cartos, si llos deron. Morreo lonxe do Garabás natal, en Beariz de San Amaro, onde tamén pasaría o alén catro meses máis tarde seu colega de armas, o que fora Tte. de Artillería Angel Salgado, natural de San Clodio, quen, verémolo máis adiante, tiña só 17 anos, e foi levado a soterrar no seu curruncho, no mosteiro do Avia.</p>
<p><a href="../#_edn44">[44]</a> “Labrador” non só se empeñou en botar ós franceses das Terras de Maside, do Ribeiro e dos arredores, foi máis alá, e xa baixo as ordes de “Cachamuiña” atacounos ata Valdeorras, así nolo dín os libros do Santuario de Nosa Señora das Ermidas:</p>
<p><a href="../#_edn45">[45]</a><em> </em>(SIC)<strong> </strong><em>“En día 4 de diciembre del año de 1809 se dio Sepultura Eclesiástica en la Parroquia Santuario al cadáver de Silvestre de Barros, natural de la Feligresía de Barbantes, Jurisdición de Maside, Obispado de Orense, soldado de la partida del Sr. González “Labrador”, que habiendo pasado por este lugar quedó enfermo de peligro, y estando ya libre de su enfermedad pretendió marcharse a fines del pasado año, e incorporarse con el Tercer Batallón de Voluntarios del Rivero, que dijo se hallaba en la ciudad de Tuy; que habiendo recaído de nuevo, se le levantó un delirio tan fuerte que fue imposible administrarle los Sacramentos de Penitencia y Viático, solo se le pudo socorrer con el Santo Sacramento de la Extremaunción; por consiguiente no hizo testamento ni menos pudimos sacar de él quienes eran sus padres. </em>–Dato que non pudemos aclarar habida conta que ata o 1844 non aparecen os libros da freguesía de Santiago de Barbantes- <em>. Su enfermedad, fiebre maligna con combulsion de vervios; su edad, por su aspecto, de 26 a 28 años. Se enterró en el sagrado junto a la puerta llamada del Olibar, que se cobrará si hay de que, y por ella 10 reales…”.</em></p>
<p>Estivemos o pe das rochas antropomorfas do Monte dos Cabezos, e polas encostas onde está o pobo, o Santuario, e do edificio que fora Seminario Menor da D. de Astorga ata o 1963. A pé feito fumos ata a porta da Oliveira para lembrarnos deste soldado de Barbantes. Noutrora moi activo e bullicioso Santuario, que como se coñece e dos máis antigos dos Maríanos que se ergueron en Galicia, lembrámonos como non daqueles homes da x. de Maside que por alí andiveron no 1809. E de interese deixar constancia do que o encargado do Santuario nos comentou:</p>
<p><a href="../#_edn46">[46]</a><em> “…En tiempo de la invasíón francesa, el templo lo convirtieron en cuadra. Después los amortizadores de los bienes de la iglesia, “Mendizaval” él que puso la puntilla,  dejaron al Santuario aún más pobre de lo que lo habían dejado los ejércitos de Napoléon”. </em></p>
<p>Xa dous anos máis tarde, o vintetrés de Maio do 1999, nunha viaxe cultural do “El Liceo de Ourense”, xa formando parte da Coral Ourensá, tiven estranas sensacións ó cantar a Misa dende o coro do Santuario o que se pasa por  chanzos feitos na rocha. Non me foi doado, costoume facerme á idea de que gabachos foran quenes de meter bestas en tan fermoso templo. Agora que, tamén é certo, que o desatino pode chegar ata esos estremos.</p>
<p>Seguindo o fío de Estévez Puga en “Maside e a súa antiga Xurisdicción”, sabemos que o soldado, do veciño Barbantes, marchaba na partida de “Labrador”, quen o pasar polo Santuario deixouno o bo cuidado por atoparse enfermo. Os franceses entraron no Santuario o trece de xuño e permaneceron ata o vintetrés, por elo, o internado de Silvestre tivo que ser posterior a esta data e a de cando o exército de Soult se ía de cara a Sanabria. Eso dinos que a partida de “Labrador” disolvérase enrolándose no exército, pois como tal guerrilla xa non tiña inimigo a quen combater dentro de Galicia.</p>
<h5>Carta sobre os sucesos de Ourense,  e feitos de “Labrador”</h5>
<p><a href="../#_edn47">[47]</a><em> </em>(SIC)<em>“… De los franceses que se hallaban en casa del abad de Anllo pudo escaparse uno montado en su caballo con toda la montura, y pasando por el Treboedo –Maside- le salió  un paisano con su carabina de cuyo tiro le dio la bala en el hocico del caballo que iba chorreando sangre, le salieron otros, y viéndose acosado se echó entre las heredades que dicen por debajo del lugar de Maside, y poniéndose en la vereda un tanto abaxo de la iglesia de Maside, le salió el paisano Ramón Bernárdez de Maside y aguardándole en el camino con un baral de una biña le asentó tan buen garrotazo que echándole del caballo abaxo  y concurriendo otros paisanos allí le dieron muerte y al caballo, enterrando uno y otro por el miedo que si lo sabían los carniceros abrasarían al vecindario…”.</em></p>
<p><a href="../#_edn48">[48]</a><em> </em>(SIC)<em>… Señor Editor:</em>(…) <em>y así solo digo: que luego que asomaron los gabachos A Melón, el alcalde de Ribadavia paso oficio a las justicias de Roucos y Maside de que con su gente saliesen á recibir á tan honrados huéspedes: y al instante se presentaron en la cuesta de MeI6n los de Roucos, y con ellos José “Labrador” de la de Maside, y bien conocido hasta de los generales, con unos 40 hombres que pudo reunirlos y a penas avistaron la langosta que bajaba para dicha cuesta, sin reparar la mala situación, seapresuraron en el puente Francelos á hacerles fuego y consiguieron echar al río unos 1.000  enemigos; pero viendo que la turba se aumentaba trataron de retirarse tomando la ruta para las viñas á fin de librarse de la mucha caballería que los seguía</em> <em>turba se aumentaba trataron de retirarse tomando la ruta para las viñas á fin de librarse de la mucha caballería que los seguía; y apostado el dicho “Labrador” tras de una pared junto al convento de Santo Domingo de dicha villa y encaxando su trabuco por un agujero pudo coger en fila y á boca de cañón a cinco húsares que arrojó de sus caballos</em> (<em>…</em>)<em> Se Apoderaron por fin de la villa, y al amanecer del día siguiente el juez de Maside con toda su gente los aguardaba en el monte Barazal apostándose en la altura de la capilla de San Cibrao</em> (…)<em> y un trozo de caballería  hubiera conseguido  el paso por el  puente San Clodio para cortarles la retirada pero saliendoles al encuentro los paisanos del Rivero de Avia, cargaron sobre ellos  en el puente San Clodio hasta entrarlos en la villa de Ribadavia </em>(…)<em> Inundaron por fin toda Jurisdicción de Maside en la que han cometido todo género de maldad, muertes, estrupos, robos, incendios, etc. </em>(…)<em> nuestros paisanos no desmayaron de su intento</em> <em>pero a pesar del terror que debía infundir el tiroteo, que en todas partes se epercibía los terribles golpes que daban al deshacer las puertas de las iglesias y casas y los incendios que todo lo iluminaban, nuestros paisanos no desmayaron de su intento  y lejos de  ello, que apostándose unos junto al puente de Casardomato, y otros junto al puente Sanfiz, los rechazaron</em><strong><em> </em></strong><em>por algunas horas con un fuego tan acertado, que les causó no poco daño y los que se diezmaron en los 14 días, que permanecieron en dicha Jurisdicción y en Chaos de Ameiro, solo lo saben los campos en donde fueron sepultados o los ríos que los recibieron…”. </em></p>
<p><a href="../#_edn49">[49]</a><em> </em>(SIC) <em>“… La villa de Maside fue testigo de uno de estos que elegimos para desvirtuar sus anteriores conceptos, y que según el mismo escritor merece ser contado porque honra el carácter de las dos naciones. Después de nuestra marcha de Santiago de Compostela, al principio de Febrero, tres dragones desmontados se habían quedado rezagados, agotados por el cansancio; dos de ellos fueron muertos por los paisanos, y el tercero hubiera sufrido igual suerte sin la humanidad del cura de Carballino. Este respetable eclesiástico, con peligro de su vida, lo secuestró del furor de los paisanos, ocultándolo al principio en la sacristía y después en el campanario, en el que  permaneció  encerrado varios días; por la noche el cura le llevaba de comer. Habiendo sabido que los franceses pasaban cerca de su villa, por Maside, hizo vestir a la española al dragón que había sustraído de la muerte. Este hombre digno fue recibido por nosotros como merecía tal acción. Mientras esto sucedía, soldados que se habían separado del campo penetraron en la villa de Carballino e hicieron pillaje en su casa. Estaba él todavía entre nosotros cuando se le anunció esta nueva. La noticia se divulgó bien pronto, y mezclándose la piedad al reconocimiento, hizo abrir espontáneamente una suscripción a favor del cura, a la que cada soldado quiso contribuir; en un instante se recogieron cien luises que le fueron ofrecidos; no consintiendo en aceptarlos sino después de haber obligado al que le debía la vida a recibirlos para equiparse. Hubo entonces un combate de generosidad muy enternecedor; y yo vi a viejos soldados verter lágrimas a la vista de su camarada, que cayó lleno de reconocimiento y gozo en brazos de su libertador. Aquel momento nos hizo experimentar algunas dulces sensaciones. En medio de los horrores que nos rodeaban teníamos necesidad algunas veces de escenas semejantes para distraer muestra imaginación entristecida y aliviar nuestros  corazones”. </em></p>
<p>Facemos incursións no Ribeiro para acomodar con tódalas novas unha máis comprensible historia, a feita polas nosas xentes, guerrilleiros con armas ou con axudas económicas, ou de ámbolos xeitos.</p>
<p>A fináis de octubro do mil oitocentos nove, un veciño de Beresmo, da freguesía de San Xusto de Avión chamado Antonio Vázquez, no seu papel e cargo de síndico general no anterior ano 1808, fai poder ante procuradores da cidade de Ourense e na Real Audiencia de A Coruña, facultándoos para que na súa representación fagan os recursos que cumpran ata conqueri-la emologación dos crecidos gastos tidos polos “quadrilleros” e Rexidores co gallo das guerras cos franceses, tratando de xustificar a demora da súa representación.</p>
<p><a href="../#_edn50">[50]</a> (SIC)<em> “…Habiendo suscitado debates sobre la suministración de vituallas para los peones armados, ya que se resistieron a contribuir los curas, ni aún al Quartel de reunión de los Batallones de la Lexión del Riveiro que se hizo en los Quarteles de Boborás y Carvallino, solicitando Decreto de Exención al sr. Michelona intendente interino del Exercito de este Reino y comisión del Gobernador de Vigo para que se le contribuyese con los tributos reales y fondos públicos, comisionándolos ya un fraile franciscano para tomar quentas de ellos subponiendo caudales que no había, amotinaron el pueblo y en particular los mal contentos por resistencias, y poco afecto a la Defensa Patria se arroxaron en tumulto desordenado arrestar al juez de noche poniéndolo cargado de prisiones en la Torre y carzel…”.</em></p>
<p><a href="../#_edn51">[51]</a><em> </em>(SIC)<em> “…vagages para las tropas, y los mas ordinarios, y según la costumbre de la Jurisdicción de dar sus cuentas los procuradores y quadrilleros, regidores, luego que fenece el año, y ennombre de dichos quadrilleros presentara al Juez Merino y escribano del ayuntamiento las quentas en relación con sus documentos con cargo y data correspondientes al dicho año fenecido </em>(…)<em> suministración a la gente armada de dicha jurisdicción contra los enemigos y  cumplimiento de las requisiciones de ganados vacunos, centeno, trigo, y otros que se pidian para las tropas de transito y acantonadas en la villa de Rivadavia y en los quarteles dereunión de Boborás y Carvallino, y a la capital de Orense, a que se resistieron los curas parrocos y otros eclesiásticos, resultando criminosos alborotos, tumultos y desordenes, arrogandose el clero con otros a arrestar al juez, y perseguir al escribano de número que tuvieron que ausentarse de la xurisdicción, desde primeros de abril del corriente año, a aún siguieron y siguen otros escrutables echos de desobediencia a los comisionados del señor Gobernador Militar de Orense, y su tropa auxiliante, no se pudo dar paso ni curso al examen de las referidas quentas jurisdicionales…</em>”.</p>
<p><a href="../#_edn52">[52]</a> Trascribimos este documento de seguido: (SIC)<em>“…En la villa y jurisdicción de Maside </em>(…)<em> los vecinos de esta Jurisdicción dijeron que por la Justicia y Regimiento de la muy noble y Leal ciudad de Orense se despachó orden de dicha Jurisdicción de Maside donde los otorgantes y sus consortes son domiciliarios para que aportasen en aquella capital cuarenta bueyes para el surtido de la tropa francesa …”.</em></p>
<p>Polas mesmas datas, nunha xuntanza que tiveron na freguesía de Lobosende, por unha banda don Francisco Fraíz y Feixoó, Xuíz Merino e Xustiza ordinaria da xurisdicción de Avión, e pola outra don José Chao y Faxardo, Escribán de número, ambolos dous nomeados polo Conde de Ribadavia, dono xurisdiccional e territorial, que atopándose exercendo as propias funcións de cada un deles, na procura de armamentos paras los “domiciliarios” contra los franceses, estando en Melón, Ribadavia, e no resto do partido hasta a mesma conquista de Vigo, outorgan poder, “quanto se requiera”, a don Julian Veiras Romay, don Domingo Carnero y don Gregorio Vermez (Vermudez ¿) procuradores de este Reino para apelar (…) hagan reclamaciones, reintegros, daños y perjuicios que nos han causado…</p>
<p>Por semellantes cuestións e cos mesmos xeitos, veciños da xurisdicción de Roucos, do lugar do San Amaro, andiveron na procura de recibos xustificativos das aportacións a xurisdiccións para soportar a guerra:</p>
<p><a href="../#_edn53">[53]</a> “En el lugar del San Amaro de Montes Juron. de Roucos a diez y nueve dias del mes de Junio año demil ochocientos diez ante mi Escno. y testigos infraescritos pareció presente <em>(…) </em>Dixo que respecto enel lugar del Carballino de esta inmediación se alla ya ace tiempo establecida una partida de soldados delos de la Legión de voluntarios del Ribero para la persecución de ladrones y custodia delos que se arrestaron de cuya partida es comandante el Capitán Dn. Pedro Sánchez de Castro y para las raciones de dhos. Soldados y partida expidió orden el mencionado Capitán ala Justicia desta citada xron. para que el Procurador de ella por espacio de veinte y cinco días contribuyese diariamente con treinta y cinco libras de carne, cincuenta dos y medio de pan, tres rs. para luz, y seis rs. y md pª leña y berdura, loque cumplió y contribuyó el otorgante por dha. xurisdición, sin que sele pagase cosa alguna solo si el referido capitán le ha dado recibos de haber cumplido…</p>
<p>Voltamos ás actitudes reclamativas dos veciños de Lebosende, e para darlle máis luz , e para mellor entendelo, transcribimos parte do requerimento. Dicían que na procura de armamento, se toparon coa resistencia de algúns <em>“mal inclinados y poco adiptos”</em> a nuestra defensa.<em> </em></p>
<p>Como gotas da mesma auga seguen as accións recriminatorias a aqueles personaxes e institucións que, pode para non perder prebendas, se negaban a aportar á causa contra o invasor, non culpandoós de <em>“pro-gabachos”,</em> pero si de actitudes cando menos mornas, por non aseveralas como contrarias. E tamén se descubre o desgoverno e o aillamento dos reinos do país. Este é o caso da protesta feita ante o Francisco Antonio Millán, o vinteséis de novembro do mesmo mil oitocentos nove por Dn Ignacio de Prado, veciño da cidade da Coruña queixándose de que as reclamacións por el emitidas a Real Audiencia do Reino, e a “Villa y Corte de  Madrid” e o Cabildo da Colegiata de dita cidade, <em>“se traspapelaron todos dichos documentos…”</em>:<em> </em></p>
<p><a href="../#_edn54">[54]</a> (SIC)<em>“.</em>..<em> mas como en aquel entonces andubiese mui entropecido el curso de los negocios, y con poca mediación entrasen los exercitos franceses en aquella Corte, se traspapelaron todos dichos documentos; a bista de lo qual tubo el que otorga que hacer nuebos desembolsos solicitando otros…</em></p>
<p>Asinan o protocolizado documento o interesado, e constan as testemuñas de Dn. Pedro Taboada, Dn. Andrés Rodríguez e Dn. Julian Uzal veciños da cidade de A Coruña. E na certificación do mentado escribán consta.</p>
<p><a href="../#_edn55">[55]</a> (SIC)<em> “Yo Francisco Antonio Millán Essno. de S.M. asignado a las Jurisdiciones de Maside y Partobia, y vezino de la última, certifico, que los instrumentos contenidos en este protocolo son los únicos de que he dado fe, y que ante mil han pasado en el año que feneze de mil ochocientas y nuebe, sin que lo hubiese echo de otros algunos…</em></p>
<p>MORTOS POLOS FRANCESES NAS XURISDICCIÓNS DE ROUCOS E MASIDE</p>
<p>Doado é probar que  nas freguesías das coñecidas como Tierra de Maside, dábaselle  sepultura a mozos solteiros sen moitas explicaciones que as que veñen dadas polas circunstancias da guerra contra o invasor francés.</p>
<p><a href="../#_edn56">[56]</a> (SIC) “<em>Os libros de defuncións das parroquias son documentos valedeiros para conece-los falecidos por mor da guerra, así como outros dalos que non estaban rexistrados en algunha outra parte. Algúns párrocos escriben como causa do falecemento “muerto por los franceses  con epítetos a súa conducta, outros poñen como causa “morte violenta”. Tamén hai algúns soldados mortos por enfermidade e outros loitando co exército en frentes alonxados. Repasado-los libros de defuntos da Antiga Xurisdicción de Maside fixémoslle seguimento, e así anotamo-las nas parroquias nas xurisdicciónsde Ribadavia e Roucos (Cenlle). Elas dannos a dirección  seguida polo inimigo atravesando Maside cara a Amoeiro, namentres o gordo do exército francés seguía a beira do Miño cara a Ourense. Os soterrados en Sanín, Santa María da Groba e Punxín corroboran as relacions sobre o combate que presentaron os nosos paisanos contra os franceses nos montes de San Cibrán, Casardomato, San Fiz e Cenlle. Moitos funerais e honras celebráronse despois que os franceses se alonxaran destas terras”.</em></p>
<p>PEDRO DE SANIN</p>
<p><em>“O 26-2-1809 deuselle sepultura a Félix Muradás, veciño do lugar de Outeiro “”que murió en defensa de la Patria y Religión en el ataque que dieron los naturales en esta tierra en el Monte S. Ciprián al exército francés, en el mesmo día saqueó todas estas parroquias y robó iglesias. Se le enterró en el atrio de S. Juan de Sadurnín con otros más que han muerto el mesmo día””.</em></p>
<p><em>Nota.- En el ataque que tuvieron los naturales de estos Riberos el 18 de febrero de 1809 contra el exército francés a las entradas de la villa de Ribadavia desapareció Rosendo Pérez, marido de Manuela Vázquez,  de este lugar feligresía de S. Pedro de Sanín.  Se juzga hubiese muerto en el ataque en defensa de la Patria mediante algunos otros lo conocieron y vieron entrar en él y como se hallaron varios muertos y los enterraron en las viñas y montes por estar los franceses en Ribadavia, se juzga muy probable que esté entre uno de ellos.</em></p>
<p><em>Nota 2ª .- Dentro de  la iglesia de S. Pedro de Sanín en la fila de sepulturas de la limosna de cinco reales se enterraron Joséf Collarte marido de Luisa Rásela, Gregorio Seoane, Ramón Alvarez y su mujer Theresa Fernández, todos vecinos de Sta. Mª  de Groba en donde deben estar sus partidas, murieron el 19 de febrero de 1809 en el ataque que dieron los naturales de esta tierra al exército francés en el monte S. Ciprián y como se detuvieron los franceses en esta Casa Rectoral y parroquia y las inmediaciones saqueando todo y robaron las iglesias, se enterraron estos y otros en el referido monte de S. Ciprián y pasados quince días que se fueron los franceses los desenterraron y trajeron a las referidas sepulturas y para que conste y como abad que soy de esta parroquia de Sanín lo firmo. Antonio Peña (rub.)”.</em></p>
<p>PARROQUIA DE SANTA MARÍA DA GROBA</p>
<p>Aquí atopamos algúns nomes da nota anterior, soterrados en Sanín e pertencentes a da Groba tal como o confírman os párrocos:<em> </em></p>
<p><a href="../#_edn57">[57]</a> (SIC) <em>O 21 de febreiro de 1809 deuse sepultura a D. Xoán Bto. Diéguez, vecino de Sta. María  da Groba que morreu o dezanove “que lo mataron los franceses de un balazo”. Foi soterrado en San Sadurnín. Non fixo testamento nin recibiu os sacramentos por quedar morto así que recibiu o balazo. Estaba casado con Dª Manuela Casas.</em></p>
<p><em>O mesmo día 21 deuselle sepultura a María Domínguez, filla de Ventura  e de Mª de Arce “”que la mataron los franceses el día 19 de este mes. No recibió los sacramentos por ha  quedado muerta de pronto””. </em></p>
<p><em>O día 24 do mesmo mes deuselle sepultura en San Pedro de Sanín os cadáveres Ramón Alvarez e Tereixa Fernández, marido e muller, vecinos que foron desta parroquia de Sta. Mana da Groba “que fueron muertos por los franceses el día 19 del sobredicho febrero, no recibieron los sacramentos ni hicieron testamento por quedar muertos de pronto, le quedan dos hijos y dos hijas pupilas”.</em></p>
<p>PARROQUIA DE SAN LOURENZO DA PENA</p>
<p><a href="../#_edn58">[58]</a><em> O 22-2-1809 deuselle sepultura ó cadáver de Manuel Reynaldo, viúvo, veciño do lugar de Quinta “”que mataron en su casa alevosamente los franceses cuando invadieron este país sin dejarle tiempo para administrarle los sacramentos”. O 23 de marzo tivéronselle-Ias funcións   de enterro e honra.</em></p>
<p><em>O 12-3-1809 déuselle sepultura ó cadáver de Bernardo Fernández, veciño do lugar de  Quinta  marido de María Fernández “”murió de resultas de haber sido maltratado de franceses y más naciones que invadieron este país””.</em></p>
<p><em>O 5-4-1810 tivéronselle funcións de enterro, honra e cabodano por Lázaro Souto, fillo de Magdalena Diéguez viúva do lugar de Lentille.  Morreu no exército.</em></p>
<p>Son, por descontado, as freguesías do noso entorno, por onde se moveu a cotío “Labrador”, as que nos chaman pola cercanía, familiaridade e outras cousas.</p>
<p>PARROQUIA DE SANTA MARÍA DE SALAMONDE</p>
<p>[59] (SIC) En el día 29 de Julio del presente año, 1808, se tubo el entierro y honrras de Luis Arias, marido que era de Manuela López, vecinos de Outyeiro, el que muiró lastimosamente en defensa dela patria, con asistencia delsiete sacerdotes incluso yo cura párroco; y en el mismo día se le tuvieron las honras. Para que conste lo firmo Ramón Boán.</p>
<p>18-4-1809 – Se tuvieron en esta iglesia con asistencia de 6 eclesiásticos el entierro y honras a Manuel Alvarez, de Gaime, que había muerto según dicen en el ataque de San Payo  todo por disposición de su madre. Fdo. Pedro de Novoa y Gomez.</p>
<p><em>19-1-1810 – Se tuvo en esta iglesia con asistencia de 5 eclesiásticos el entierro y honras a Manuel García soldado de la Legión del Ribeiro que había muerto en la plaza de Vigo. Soltero, hijo de Agustín García y de Ventura Vazquez, vecino del lugar de Veiga, todo por disposición y como eclesiástico lo firmo. Pedro de Noboa y Gomez.</em></p>
<p>PARROQUIA DE SAN XOAN DE OURANTES:</p>
<p><a href="../#_edn60">[60]</a><em> 20/2/1809 -“Mataron los enemigos sacrilegos y feroces franceses a Carlos González veciño dellugar de Ourantes y a José Carrasco de A Barca, feligresía de Layas “. </em></p>
<p>PARROQUIA DE SANTA MARÍA DE   SAN CLODIO:</p>
<p><a href="../#_edn61">[61]</a> (SIC)<em>”En veinte días del mes de Febrero de mil ochocientas y nueve</em> (…) <em>al cadaver de Juan Blanco vecino de la Barouta qe. falleció el días antes en el lugar de Varcemedelle. No hizo testamento ni recivió ningun sacramento por haver sido muerto violentamente por los franceses</em> (…) <em>lo firmo a quince días del mes de julio del mismo año, no habiendo hecho antes por estar guardado el libro a causa de la invasíón de los franceses.” </em></p>
<p>(SIC)<em>”…En quince días del mes de Julio de mil ochocientos y nueve yo el infraescrito cura de Santa María de San Clodio di sepultura eclesiástica </em>(…) <em>al cadaver de Fernando González mozo soltero y militar en el Regimiento del SRF. Marques de la Romana, <span style="text-decoration:underline;">qe falleció qe falleció</span></em> (repetiuno) <em>el dia antes a las siete de la mañana en el lugar de Mayn de esta fra…”.</em></p>
<p>Remitímonos o asentado na nosa px.19, nos últimos renglons cando se fala de que “Labrador” morrera no mesmo San Martiño de Beariz catro meses antes que o protagonista da anterior partida de defunción, a de Ángel Salgado, que segundo publicacións de por aquelas, foi a súa familia, veciños de San Clodio, quenes acudiron á busca do seu cadáver para ser acollido no Mosteiro de San Clodio. Trascribimos, desta vez completa, a citada partida de defunción:</p>
<p>(SIC) <em>“En veinte y tres días del mes de febrero de mil ochocientos, y once yo el infraescrito cura de Stª María de San Clodio di sepultura eclesiástica (de la reja adentro al lado de la Epístola del Altar de Nra Señora de la Soledad en la primera sepultura del primer Orn) al cadaver de Dn Angel Salgado soltero de edad de diez y siete años Theniente Capitan de artilleria, qe. falleció en el lugar de Beariz; salio la Comunidad a recibir esu cuerpo al atrio de la iglesia, viniendo con el cuerpo el Sr. Abad de la referida parroquia de San Martin de Beariz. Asistió a su entierro toda la Stª Comunidad. Pagaron todos los derechos qe. corresponden; aplicandole en este día los Religiosos qe. quisieron el Stº Sacrifico de la Misa por la limosna de cinco rs. y por ser verdad lo firmo dho. Día, mes y año ut supra”. </em>Asinado Fr. Norberto.</p>
<p><a href="../#_edn62">[62]</a> (SIC)<em>”…En el veinte y seis de noviembre de este presente año </em>(1812<em>) se hubieron en esta iglesia los funerales pr. el anima de José Juan González </em>(del lugar de Casardomato) <em>qe. murio en defensa de la justa causa de España…”.</em></p>
<p>PARROQUIA DE SANTA COMBA DE TREBOEDO:</p>
<p>Don Carlos Figueroa, seu párroco, deixou escrito a seguinte nota:</p>
<p><a href="../#_edn63">[63]</a> (SIC)<em> “Estos libros y otras, apuntaciones conducentes a ellos han caldo en manos dé los franceses cuando se esparramaron por Galicia y por esta parroquia, y casas y entre otros destrozos, que han hecho no perdonaron los libros sacando hojas de ellos y destrozando popeles…”.</em></p>
<p>PARROQUIA DE SAN PEDRO DE GARABÁS:</p>
<p><a href="../#_edn64">[64]</a><em> </em>22/2/1809<em> “…Soterrouse o cadáver de Manuel González. veciño do Mato freguesía de Rañestres…   Murió de muerte violenta en términos de esta parroquia.</em></p>
<p><em>O mesmo día  deuselle sepultura en Garabás ó cadáver de  Xosé González veciño da freguesía de Amarante, marido que foi de Rosa, veciña de Maside, “murió de muerte violenta dentro de los términos de esta parroquia”.</em></p>
<p>PARROQUIA DE XAN XOAN DE PIÑEIRO</p>
<p><a href="../#_edn65">[65]</a> (SIC) <em>Rexentaba a parroquia como Tte. o crego francés D. Guillerme Barrere </em>(…) <em>e xa como encargado ata 1812. Nacionalizouse español e seguiu vivindo en Piñeiro.O seu pasamento foi no 1824, sendo soterrado na igrexa. Procedente da diócese de Aire foi acollido polo bispo Quevedo </em>(…) <em>Escribe con boa caligrafía e ortografía castelá, tan só lle traicioa a súa língua de orixe, o escribir Requeicho por Requeixo, Punchín por Punxín, Freichendo por Freixendo, ect. Os mortos desta freguesía son: Francisco de Castro, veciño de Piñeiro,“el que murió desgraciadamente en el ataque de Senlle” </em>-a súa orixe volveo a confundir-. <em>Funerouse o 25 de Abril de 1809. Domingo Dominguez veciño de Piñeiro,”el que fue muerto por los franceses”. Funerais o 23 de outubro de 1809. Manuel de Castro “el que murió desgraciadamente y se enterró con otros muchos en Stª Mª de Punchín”… Funerais o 15 de xullo de 1809. Manuel Alvarez, fillo de Joséph e Josepha Garrido “murió desgraciadamente en el mes de Febrero”. Funerais o 15 de xullo de 1809. D. Guillerme é o único crego de por aquí que nos fala do combate de Senlle (Cenlle),onde atopou a morte o seu fregués Francisco de Castro”.</em></p>
<p>Nos combates de San Cibrao, Casardomato e San Fiz foron varias as victimas entre os combatentes da Xurisdicción de Maside, amosán nolo as partidas de defuntos das freguesías dos arredores: Punxín, Cornoces, Rañestres, Armeses e Vilamoure… En Punxín foran soterrados e funerados cinco no mesmo día:</p>
<p><a href="../#_edn66">[66]</a><em> “Francisco González Forrollo, de Pazos, “el que murió repentinamente a manos de los   franceses”.</em><br />
<em>“José Alvarez Tretas, de Condes, “el que murió repentinamente a manos de los franceses”.</em><br />
<em>“Joséph Novoa, del lugar de Souto, “el que murió repentinamente a manos de los franceses”.</em><br />
<em>“Benito Roscón, del lugar de Quintas, “murió repentinamente a manos de los franceses”.</em><br />
<em>Manuel de Castro, de San Xoan de Piñeiro, “el que murió repentinamente a manos de los franceses”.</em><br />
<em>“Xacobo Rodríguez, veciño de Baldaríz, dáselle sepultura o día 24, “el que murió repentinamente a manos de los franceses”.</em><br />
<em>D. Pedro Carlos Acuña, sarxento do Rgto. Provincial de Ourense, faleceu no Viñao, natural de Vilamoure.</em><br />
<em>Xosé Rodríguez Ciego, veciño de Baldariz, “el que mataron los franceses en la parroquia de Amoeiro”.</em></p>
<p>PARROQUIA DE SAN ESTEBO DE VILAMOURE</p>
<p><a href="../#_edn67">[67]</a> (SIC) <em>“En 20 de Febrero de 1809 mataronlos franceses a Antonio de Novoa en el Porto del Rio, freguesía de S. Miguel de Armeses…”.</em><br />
<em>“O 20 de Febreiro mataron los franceses a Francisco González, </em>(…)<em>vecino de Vilamoure”.</em></p>
<p>PARROQUIA DE SAN MIGUEL DE ARMESES</p>
<p>O párroco de Armeses para algúns mortos pon puntos suspensivos como cousa sabida por todos e nunca nomea ós franceses.<em> </em><br />
<a href="../#_edn68">[68]</a><em> </em>(SIC)<em>“11 de Xaneiro do 1809 déuselle sepultura a Benita Pérez, muller de Xosé de Puga, do pobo da Touza. Se halló muerta en su casa de resulta de averse alojado en ella una partida de ingleses”.</em><br />
<em>“18-9-1809 celebráronse funerais por Tomás Rodríguez, a quien mataron violentamente los…”.</em><br />
<em>“24-1-1810 idem por Xosé de Puga, da Touza </em>(…) <em>a quien han muerto violentamente los…”.</em><br />
<em>“23-20-1810 idem por Alonso González</em> (…) <em>a quien mataron violentamente los …”.</em><br />
<em>“11-1-1812 Idem por Andrés de Novoa de Laiantes, morreu no exército”.</em><br />
<em>“20-3-1813 Idem por Carlos González, de Laiantes, morreu na guerra”.</em><br />
<em>“25-8-1829 Idem por Xoan González, que falleció o desapareció desde el año 10 cuando los franceses en España”.</em><br />
<em>“27-1-1836 Idem por Xosé González, de Listanco </em>(…) <em>fue soldado en la guerra llamada de la Independencia desde el año 1809 y como no hay sabido más noticias de su paradero, se tiene por muerto”.</em></p>
<p>PARROQUIA DE SANTA OLAIA DE LAIAS</p>
<p>Aquí os franceses romperon os libros parroquiais, o mesmo cremos aconteceu na veciña freguesía de Santiago de Barbantes xa que ata o 1844 non aparecen libros. Aínda que posteriormente o parroco e capelán foron refacendo as partidas e no ano 1819 pídenlle o bispado a súa aprobación.</p>
<p>PARROQUIA DE SAN MARTIÑO DE CORNOCES</p>
<p><a href="../#_edn69">[69]</a><em> “O 20-2-1809…Murió a manos de los franceses Francisco Fernández del lugar de Santa Baia”.</em><br />
<em>“0 22 do mesmo mes… Murió violentamente a manos de los franceses D. Manuel Vázquez Sotelo </em>(…) <em>de la Martinga”.</em><br />
<em>“O mesmo día e do mesmo modo foron mortos Simón González e Antonio Fernández do lugar de Garabatos”.</em><br />
<em>“O día 25 do mesmo mes “”falleció de las resultas de la misma revolución José Vázquez Rico del lugar de Santa Baia””.</em></p>
<p>PARROQUIA DE SAN MAMEDE DE RAÑESTRES</p>
<p><a href="../#_edn70">[70]</a> Di ó marxe o crego que asina tódalas partidas, o teniente cura de Rañestres don Francisco de Agra que <em>“estas ocho partidas sigientes entiendase enel mes de Febrero” </em>(SIC):<em> </em></p>
<p><em>“En veintidos de Marzo de mil ochocientos nuebe sedió sepultura al cadaver de Franco. Fernández, hijo de Manuel Fernández, y Bentura Gomez vezinos das Quintas deesta parroquia de Rañestres; aquien sele tubo entierro y honrras, el que murió desgracidamente…”</em>.</p>
<p><em>“En el mismo día de arriba mes iaño sedió sepultura al cadaver de José García casado con María Gómez elque murió desgraciadamente el dia veinte; seletubo entierro y onrras …”.</em></p>
<p>“<em>En el mismo día de arriba mes y año sedió sepultura al cadaver de Diego Gomez soltero elque murió eldía veinte desgracidamente, vezino das Quintas deesta parroquia de Rañestres seletubo entierro y onrras…!”.</em></p>
<p>”<em>Enel mismo día mes y año sedió sepultura al cadaver de Caetano Gomez vezino do Casar de muerte desgraciada; seletubo entierro.</em></p>
<p>Segue a trascrición (SIC) das restantes partidas de defunción da citada parroquia de Rañestres, documento que plasmamos seguido a esta:<em> </em></p>
<p><em>“En veinte i tres de Marzo de mil ochocientos i nuebe sedió sepultura al cadaver de Dn Pedro López prro. y vecino del lugar das Quintas; el que murió de muerte desgraciada, sele tubo entierro y onrras enesta Parroquia de Rañestres: y como teniento cura lo firmo.”</em> Asina Dn Franco. de Agra.</p>
<p><em>“Enel mismo día mes y año sedió sepultura al cadaver de Vitorio Bermello vecino del lugar de Cima devila deesta Parroquia de Rañestres: elque murió demuerte desgraciada alquesele tubo entierro y onrras: y como teniente curo lofirmo”.</em> Asina Dn Franco. de Agra.</p>
<p><em>“Enel mismo día mes i año sedió sepultura al cadaver de Caetano Alvarez, casado con Benita González vecinos das Quintás deesta Parroquia de Rañestres: elque murió de muerte desgraciada; alquesele tubo entierro y onras y como teniente curo lo firmo.”</em> Asina Dn Franco. De Agra.</p>
<p>“Enel mismo día mes iaño sedió sepultura al cadaver de Carlos Pérez, viudo, y vecino das Quintás deesta Parroquia de Rañestres: elquemurió desgraciadamente. Alquesele tubo entierro y onrras; y como teniente cura lo firmo”. Asina Dn Franco. de Agra.</p>
<p>Non deixa de ser paradóxico que nas freguesías tan poboadas como Amarante e Maside, non deramos con pegadas de defuntos correspondentes a soldados ou “quadrilleiros” de “Labrador”. Tamén queda dubidar do “celoso medo” dos párrocos. A sospeita queda  mais ou menos aclarada o amosar que a desgracia e os movementos das tropas tamén abondou nestas parroquias, así o que dí esta partida de defunción e de seguido a súa trascrición:    <a href="../#_edn71">[71]</a></p>
<p>(SIC)<em>“Pasando por Maside un Batallón auxiliar inglés murió allí un individuo (¿), en el día once de Enero del año demil ochocientos y nuebe y por disposición de los compañeros dixo ser alemán de nación y católico Christiano, y para que conste lo firmo”.</em> Asinado Dn Sebastián Ximenez.</p>
<p>E non quedou só esta mostra; foron outros abades de freguesías algo afastadas de nos quenes deixaron dito o que aconteceu en Maside:</p>
<p><a href="../#_edn72">[72]</a><em> “…No mes de marzo, Cachamuiña, auxiliado polas suas tropas, loita cos franceses en Pazos de Arenteiro, logrando que se retirasen.</em> –Sobrado Pérez (Astureses, un paseo por la historia. [2001]. px 43)- <em>Recollendo os datos aportandos polo cura de Astureses, sinala que:“”pudose decir que el pueblo digno dela maior compasión llamado el Carballino ha sufrido tres saqueos, i que sus vecinos privados por el enemigo de sus haveres andan dispersos y causan la maior compasión igualmente que los demás adonde han entrado; por un computo prudencial se asegura que no se cubre la perdida de los del Carballino con doscientos mil reales. En <span style="text-decoration:underline;">Masid </span>han causado grave daño con sus resistencia en este afligido pueblo…””.</em></p>
<p>Nobreza obriga que aínda referíndonos case monograficamente a “Labrador”, teñamos acollida ó menos a parte humana do heroe ourensán, o galego máis preeminente na desigual loita contra os franceses, referímonos a “Cachamuiña”.</p>
<p>Bernardo Mª Bto. González del Valle, @ “Cachamuiña”, fillo de Ignacio González Cid e de Juana del Valle y Losada, naceu no lugar de Cachamuiña:  <a href="../#_edn73">[73]</a></p>
<p>É doado, e moi manido, empregar términos como: <em>“cediendo a las aficiones del joven, cuando a los veinte años quiso ingresar en el ejército…”, </em>cando o seu pai a Dn. Ignacio González, -Oxea ou Cid, segundo distintas partidas-; fixo carreira militar, capitán das Milicias de Ourense, o que ía ser decisivo, e non negativo, manteñemos, e para mais seu padriño e tío, Dn. Xavier de Losada tamén era capitán.</p>
<p>Sen que cumpra boa fé, se saca a conclusión de que “Cachamuiña” tivo unha relación case familiar con Dn. José Benito Munín Taboada: a nai deste, filla de Jacobo Taboada e de María Sorribas, veciños do Vilatuxe do Deza, concello de Lalín; o enviuvar Mª Bentura de Pedro Munín, casou <a href="../#_edn74">[74]</a> co seu curmán Bernardo Antº del Valle Sorribas, a súa vez tío, ou curmán, nada doado sabelo, de Juana, nai de “Cachamuiña”<a href="../#_edn75">[75]</a>.</p>
<p><em>“…En el lugary feligrasía de Santa Maria de Lamela, coto de Cebollino a veinte días del mes de Junio año dmil ochocietos doce antemi essno, de numero deste coto y testigos que se mencionaran Dª Juana del valle viuda de Dn. Ignacio Gonz. y vecinos deste referido lugar dijo, que por su hermano fray Santiago se pidió la misión en posesión del vinculo…” </em>(Aínda non doado, pódese ver no marxe superior o sello co escudo de Galicia co lema JUNTA  SUPERIOR DE GALICIA). (SIC)</p>
<p>Coa mesma data, refréndase o mesmo documento, pero esta vez no lugar de Prado da freguesía de San Pedro de Xurenzás, ante o escribán Dn. Gregorio Sánchez, e na que constan como testemuñas Dn. Josef Benito Munín, ante Dn. Bernardo Gonzalez “<em>coronel de la Legión del Rivero, natural y vecino del lugr. de Cachamuiña…”</em>, como apoderado de Dª Juana del Balle súa nai. Ámbolos documentos son a proba da boísima, familiar, relación  de “Munín” e de “Cachamuiña”.</p>
<p>Ó seu pasamento, foi soterrado no cemitero da freguesía de Prexigueiró o 6 de setembro do 1848, -ver o documento que segue- para no 1932 ser recollidos seus restos para depositalos nun mausoleo no cemiterio vigués de Pereiró, feito que segundo a G.E.G.(T.XVI., pp.125-126) fora promovido pola sociedade do “Centro Hijos de Vigo”, en recoñecemento a fazaña comandando o exército liberalizador de Vigo <a href="../#_edn76">[76]</a>.</p>
<p>Estracto, ou primeiras liñas da partida de bautismo de “Gran Cachamuiña”, no libros da freguesía de S. Pedro de Prexigueiró, e que hoxe se gardan no AHDOur. Seguidamente recollemos o epitafio  do panteón onde enterraron os restos de Bernando González:</p>
<p><em>“Aquí yace el Sr. D. Bernardo González Valle, natural de Cachamuiña en esta parroquia, Coronel de Ejército; Comandante general de Le Legión de Voluntarios del Rivero; militar valiente acreditado en varias acciones de guerra en 1804 y siguientes; Conquistador de la plaza de Vigo en la guerra de la Independencia, en Marzo de 1809. Murió el 6 de Setiembre de 1848, a los 77 años. R.I.P.”.</em></p>
<p>Asi consta a inscrición do panteón do cemiterio de Prexigueiró, costeado pola súa víuva Doña Josefa Ballesteros.</p>
<p>Na mesma referencia da xa mentada G.E.G., fálase do lugar de Cachamuiña sen a determinación eclesiástica correspondente, aínda máis cando o lugar de Cachamuiña pertencía a dúas freguesías, a Sta. Mª de Lamela e a San Pedro de Prexigueiró, sendo esta onde o bautizaron o 27-3-1771 –e non o 19-6-1771 segundo autores-. Ver inscrición<a href="../#_edn77">[77]</a>:</p>
<p>“Cachamuiña” está en moitas páxinas da nosa historia polo seu valor, e como non, pola heroicidade da súa tropa, nutrida por moitos comarcanos nosos, como rematamos de amosar. Outros investigadores seguirán dando brilo a este sobranceiro ourensán, co alcume do seu Cachamuiña natal, onde o aleitou Dª Juana del Valle.</p>
<p>Por cronoloxía voltamos ós libros da freguesía de Rañestres con aportación documental recollida nos libros de defuntos, anotacións do ano 1813<a href="../#_edn78">[78]</a>:</p>
<p>(SIC)<em>“El día treinta de Abril de mil ocho cientos trece se icieron los funerales de Antonio Fernz. hijo legítimo de Franco. Fernz. y Franca. dela Peña vecinos de la Costa; murió enla guerra, y para qe. conste lo firmo como teniente cura de Rañestres=”</em> Asina Dn Joséf Fernz.</p>
<p>(SIC) ”<em>El dia doce de Maio de ocho cientos trece se hicieron el entierro, y onrras y el catorce el cabo de ano de Juan Fernz. hijo legítmo de Juan Benito Fernz. y Ursula Fernz. vecinos delas Quintas haora defuntos: murió en el Hospital de Orense, siendo soldado asistieron a su entierro ocho señores sacerdotes y al cabo de año seis, hizo testamento verbal y se pasó a judicial por el escribano Dn. Joséf Ballesteros vzo dela ciudad de Orense y para qe conste lo firmo como teniente cura de Rañestres=”</em>Asinan Dn. Joséf  Fernz y Dr. Dn Roque Aliste.</p>
<p>(REMATE)</p>
<p>Non hai mais teoría que a que cada un poda coidar. A historia deixana escrita con feitos, con papeis ou sen eles, as xentes. Os que nos cadra o rebusco sentímonos protagonistas pero nunca sós, tanto así que non serviría para case nada se os lectores, e ointes neste caso do III Congreso “Chamoso Lamas”, non se fan actores collendo o relevo dos nosos ancestros que vislumbraron que a Guerra de Independencia ía ser algo máis que un acontecemento liberador do noso país, e aínda que o poder absoluto voltou as mans gobernadoras, xa foi tarde, as xentes xa comprobaran que a libertade é moito máis cunha fermosa palabra, valeira cando se falaba nos púlpitos, nos círculos estudiantís ou no dos militares máis botados para diante; xa lle colleran o tino; sabían sen máis probaturas que ía ser de “utilidade publica”, e non só para os doctos trasmisores das excelencias de eso, que como as cousas boas da vida, só se bota de menos e se a chora cando se perde.</p>
<p>Este capítulo da Guerra da Independencia, da nosa historia, escribírona xentes do pobo -“arando” regos moi fondos no terreo máis duro, menos doado, este quedou para os das medallas-; con pouco que gañar como se demostrou, e co o risco de botalo todo a perder, como na maioría dos casos aconteceu. Se algo podemos facer agora e lembrarnos daqueles, parellos os que hoxe no día a día fan o que fan sen pedir e que estan na primeira liña sen agardar pago algún, e as agochadas, sen protagonismo algún.</p>
<p>O autor</p>
<p>-<em>Para non caer pesados non o fixemos no trascurrir do traballo, polo que agora mencionamos máis a miudo aquelas fontes, amen da bibliografía, plasmadas a pé de páxinas, e outras novas que tivemos que manexar co fin de acada-los datos precisos para resucitar a “Labrador”, ó home, e para coñecelo mellor, os seus feitos-:</em></p>
<p>BIBLIOGRAFÍA:<br />
<strong>Bande Rodríguez, Enrique e Madarnás A.V.</strong>: <em>“Ourense no século XIX”.</em><br />
<strong>Estévez Puga, Xosé</strong>: <em>“Masíde e a súa antiga xurisdicción”.</em><br />
<strong>Estrada Catoyra, Felix</strong> : <em>“Los ejércitos gallegos durante la Guerra de la Independencia”.</em><br />
<strong>Rodríguez Pérez, X. Ricardo, e Fernández Fernández, Xosé</strong>: <em>“Toponimia e alcumes do Concello de Maside”.</em> Actas do II Congreso Chamoso Lamas. Abril 2001.<br />
<strong>Fumega Piñeiro, Francisco X.</strong>:<strong> </strong><em>“Apuntes para a historia…”</em>(Argentarium nº 3. Publicación do Centro de Estudios Chamoso Lamas. Ano 2001).<br />
<strong>López Caneda, Ramón</strong>: <em>“Valdeorras en la Guerra  de la Independencia”.</em><br />
<strong>Naillyes</strong>:<em>“Memoires sur la Guerre d’Espagne pendant les annes 1808, 1809, 1810 et 1811”.</em><br />
<strong>Pardo de Andrade, M</strong>.: <em>“Los guerrilleros gallegos”.</em><br />
<strong>Rodríguez Legísima, P. Juan</strong>: <em>“Héroes y Mártires Gallegos”.</em><br />
<strong>Rodríguez Solís, Enrique</strong>: <em>“Los guerrilleros de 1808”.</em><strong> </strong><br />
<em>“Semanario Político, Histórico y Literario de La Coruña”.</em><br />
<strong>AHDOur libros parroquiais de: </strong><br />
Amarante (Sta María) Bautizados: 24.1(8 e 9); Casamentos: 24.1(12 e 23)Defuntos: 24.1.7 e 10<br />
A Grova (Santa  María) D: 37.9.7.<br />
A Pena (San Lourenzo) D: 14.11.5.<br />
Armeses (San Miguel) D: 24.2.3.<br />
Beariz (San Martiño) D: 14.3.4.<br />
Cornoces (San Martiño) D: 2.6.2<br />
Freás (Santa María) D: 24.4.2.<br />
Garabás (San Pedro) B: 24.5 (1 ó 6). Casamentos: 24.5. (1, 2 ,7 e D: 24.5.(2, 9 e 10).<br />
Lago (San Martíño) D: 24.6.7.<br />
Maside (Santo Tomé) B: 24.7.3; D: 24.7.6.<br />
O Carballiño (San Cibrán). D: 8.5.1.<br />
Piñeiro de Maside (San Xoán) D: 24.9.4.<br />
Punxín (Santa María) D: 24.10.6.<br />
Salamonde (Santa María) D: 14.14.7<br />
Treboedo (Santa Comba) D: 24.12.4.<br />
Vilamore (San Estebo) D: 24.14.2.<br />
Vilela (Santa María) D: 24.13.2.<br />
<strong>Nos arquivos parroquiais respectivos os libros de:</strong><br />
Amarante (Santa María) B: 24.1 (do 1852 ata 6/2001).<br />
Garabás (San Pedro) B: 24.5 (do 1874 ata 6/2001) D: Do 1856 ata 6/2001).<br />
Maside (Santo Tomé) B: 24.7 (do 1860 ata 6/2001).<br />
Rañestres (San Mamede) D: 24.11 (do 1803 ata o 1811).<br />
<strong>AHPOur – Protocolos notariais. Escribáns. Xurisdición de Maside e entorno:</strong><br />
Do 1718 ó 1776 – Benito de la Torre. Escribán 250. Caixas 1137, 1138, e 1139.<br />
Do 1832 o 1877 – Tomás Benito do Cabo (Coto de Garabás e de Louredo). Escribán 314. Caixas 788, 789, 800 e 801.<br />
Do 1742 ó 1744 – Luis de Ulloa Ribadeneyra. Escribán 257. Caixa 1141.<br />
Do 1756 ó 1803 – Juan Antonio Araujo y Salgado (C.Garabás). Escribán 264. Caixas 774, 775, 776 e 777.<br />
Do 1762 ó 1812 – Pantaleón López  Álv. Escribán 268. Caixas 904, 905, 906, 907, 908 e 909.<br />
Do 1808 ó 1814 – Francisco Antonio Millán, que compartiu a xurisdicción  Maside e Partovia, pasando á de Roucos no ano1815. Escribán 289. Caixa 926.<br />
Do 1774 ó 1813 – Antonio Otero y Vaamonde. Escribán 273. Caixas 988, 989, 990, 991 e 992.<br />
No 1815 Andrés Ramón de Abuín. No 1816 pasou ó Carballiño. Escribán 292. Caixa 755.<br />
Do 1832 ó 1850 – Pablo Abelaira Quintana. S. Xoán de Piñeiro (x. de Maside), onde sentou veciñanza. Escribán 300. Caixas 753 e 754.<br />
E xa por último, anos do 1832 ó 1879, José Benito Covelo, <em>@</em> <em>“Monge/xe”</em>, alcume que lle pegan ó nome en partidas e diversidade de documentos. Compartiu a x. de Maside e a de Partovia-Señorin. Escribán 312. C. 820 e 821.<br />
<strong>AHPOur – Protocolos notariais. Escribáns da xurisdicción de Oseira:</strong><br />
Do 1835 ó 1847 Antonio Pérez Zarauza. Escribán 295. Caixas 1033 e 1034.<br />
Do 1835 ó 1847 Baltasar Ordoñez. Escribán 296. Caixas 974 e 975.<br />
<strong>AHPOur- Protocolos notariais – Escribáns do Coto de Ceboliño:</strong><br />
Ano de 1812 – Escribán D. Josef Tadeo Zerreda. Caixa 1103.<br />
<strong>AHPOur- Protocolos notariais – Escribáns do Coto de Castro Cavadoso:</strong><br />
Ano de 1812 – Escribán  D. Gregorio Sánchez.</p>
<hr size="1" />
<p>[1]  BMPOur. – P. Juan R. Legísima – “Héroes y Mártires Gallegos”: <em>“José “Labrador”, valiente guerrillero de Garabanes. Véase en el Ap. Nº XLII una relación desconocida hoy, y que vió la luz pública en el nº 50 del Semanario de La Coruña, en la que se narran compendiósamente los hechos de armas de los valientes rivereños, y en particular los de José “Labrador””.</em></p>
<p>[2]  X. Fernández e X. Ricardo Rd. “Toponimia e alcumes do Concello de Maside” . (No prelo a 28-2-2002)</p>
<p>[3]  AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5.3.) Bautismos do 1737 ó 1815.</p>
<p>[4]  <em>Ibidem</em>.</p>
<p>[5]  AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5: 3,4 e 5). Bautismos do 1737 ó 1852.</p>
<p>[6]  AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5.7). Casamentos do 1730 ó 1826.</p>
<p>[7]  AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5.9). Defuntos do 1734 ó 1819.</p>
<p>[8]  AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5.7). Casamentos do 1730 ó 1826.</p>
<p>[9]  AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5.3). Bautizados do 1737 ó 1815.</p>
<p><a href="../#_ednref10">[10]</a> <em>Ibidem</em>.</p>
<p><a href="../#_ednref11">[11]</a> AHDOur – Freguesía de San Martiño de Beariz (14.3.4). Defuntos do 1768 ó 1880.</p>
<p><a href="../#_ednref12">[12]</a> AHPOur – P. Notariais- Pantaleón Lopez. Escribán 312. Caixa 905 Ano  1810.</p>
<p><a href="../#_ednref13">[13]</a> AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5.9.). Defuntos do 1734 ó 1819.</p>
<p><a href="../#_ednref14">[14]</a> <em>Ibidem.</em></p>
<p><a href="../#_ednref15">[15]</a> <em>Ibidem.</em></p>
<p><a href="../#_ednref16">[16]</a> <em>Ibidem.</em></p>
<p><a href="../#_ednref17">[17]</a> AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5.7). Casamentos do 1730 ó 1826.</p>
<p><a href="../#_ednref18">[18]</a> <em>Ibidem</em>.</p>
<p><a href="../#_ednref19">[19]</a> AHPOur – P. Notariais – Tomás Benito de Cabo. Escribán  314 – Caixa 788 . Ano 1837.</p>
<p><a href="../#_ednref20">[20]</a> AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5.4). Bautizados do 1817 ó 1841.</p>
<p><a href="../#_ednref21">[21]</a> AHPOur – Catastro de Ensenada. Personal de legos da Parroquia de San Pedro de Garabanes. Lb. 2331.</p>
<p><a href="../#_ednref22">[22]</a> AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5.8). Casamentos do 1836 ó 1854.</p>
<p><a href="../#_ednref23">[23]</a> AHDOur – Fregresía de Stª Mª de Amarante (24.1.12). Casamentos do 1811 ó 1852.</p>
<p><a href="../#_ednref24">[24]</a> AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5.6). Bautismos do 1851 ó 1874.</p>
<p><a href="../#_ednref25">[25]</a> <em>Ibidem.</em></p>
<p><a href="../#_ednref26">[26]</a> AHPGrb – Freguesía de San Pedro de Garabás, casados do 1854 en adiante.</p>
<p><a href="../#_ednref27">[27]</a> AHDOur – Freguesía de Santa María de Amarante (24.1.22). Bautismos do 1852 ó 1883.</p>
<p><a href="../#_ednref28">[28]</a> AHPAmt – Freguesía de Santa María de Amarante. Bautismos do 1883 en adiante.</p>
<p><a href="../#_ednref29">[29]</a> Naillyes: “Memoires sur la Guerre d’Espagne pendant les annes1808,1809, 1810, 1811”.</p>
<p><a href="../#_ednref30">[30]</a> Estrada Catoyra, Felix – “Los ejércitos gallegos durante la Guerra de la Independencia”.</p>
<p><a href="../#_ednref31">[31]</a> AHPOur – P. Notariais – Escribán  Francisco Antonio Carvallo y Ulloa. Ano 1808.</p>
<p><a href="../#_ednref32">[32]</a> Bande Rodríguez, Enrique e Madarnás A.V. “Ourense no século XIX”.</p>
<p><a href="../#_ednref33">[33]</a> R. Legísima P. Juan – “Héroes y Mártires Gallegos”.</p>
<p><a href="../#_ednref34">[34]</a> Estévez  Puga, Xosé – “Maside e a súa antiga xurisdicción” (Coa colaboura do autor). Pxs. 135 e 136.-</p>
<p><a href="../#_ednref35">[35]</a> BPOur – Pardo de Andrade. M. – “Los guerrilleros gallegos” (T. I) (Biblioteca gallega).</p>
<p><a href="../#_ednref36">[36]</a> Estrada Catoyra, Felix – “Los ejércitos gallegos durante la Guerra de la Independencia”.</p>
<p><a href="../#_ednref37">[37]</a> AHDOur – Boletín da CPM. Tomo V.</p>
<p><a href="../#_ednref38">[38]</a> Rodríguez  Solís, Enrique. “Los guerrilleros de 1808”: <em>“Los guerrilleros no tenían más casa que la trechumbre celeste, ni otra cama que la dura tierra. No vivían, no sosegaban, no dormían. Eran la sombra eterna del invasor, su constante pesadilla, su eterna amenaza </em>(…) <em>Como dijo el poeta: El astro de la noche por lumbrera, la piedad de los cielos por corona”.</em></p>
<p><a href="../#_ednref39">[39]</a> AHPOur – P. Notariais- Pantaleón Lopez Álvarez. Escribán  312. Caixa 908. Ano 1808</p>
<p><a href="../#_ednref40">[40]</a> “Semanario Político, Histórico y Literario de La Coruña”.</p>
<p><a href="../#_ednref41">[41]</a> Estévez  Puga, Xosé – Maside e a súa antiga xurisdicción  (Coa colaboración do autor).“<em>O  Xosé Fernández que marchou de novo a Portugal en busca de armas e municións das que tanto careciámos, contraera matrimonio no Maside de Amarante con Xacinta Fdz. Montenegro. En Maside nacéronlle varios fillos, Don Valentín -</em>moi coñécido por emprendedoras iniciativas-, <em>e o outro Don Xoan Bernándo, rico comerciante en Maside, e alcalde en diversas ocasíón e que foi o que impulsou, rematou e inaugurou, </em>-no 1847, e a súa esbelta torre-<em> a Casa do Concello masídá”. </em>(Px. 133).</p>
<p><a href="../#_ednref42">[42]</a> AHPOur – Caixa 13963.</p>
<p><a href="../#_ednref43">[43]</a> Estévez  Puga, Xosé – “Maside e a súa antiga xurisdicción” (Coa colaboura do autor) (Px. 135).</p>
<p><a href="../#_ednref44">[44]</a> López Caneda, Ramón – Valdeorras en la Guerra de la Guerra de la Independencia.</p>
<p><a href="../#_ednref45">[45]</a> AHSNSHOur – Libro defuntos do Santuario de N. S. Das Ermidas.  64 v. e 65r.</p>
<p><a href="../#_ednref46">[46]</a> Co gallo do labor de investigación, ou traballo de campo, para a  obra  “Ourense Etnográfico”. O autor, Soutipedre e As  Ermidas 22-3-1997. (E por 2ª vez  o 23-5-1999).</p>
<p><a href="../#_ednref47">[47]</a> Semanario Político, Histórico y Literario de La Coruña.</p>
<p><a href="../#_ednref48">[48]</a> R.Legísima, P. Juan: “Héroes y mártires gallegos”.</p>
<p><a href="../#_ednref49">[49]</a> Estrada Catoira, Felix: “Historia de los ejercitos gallegos durante la Guerra de la Independencia”.</p>
<p><a href="../#_ednref50">[50]</a> AHPOur – P. Notariais – Francisco A. Millán. Escribán 289. Caixa 926. Ano 1809.</p>
<p><a href="../#_ednref51">[51]</a> AHPOur – <em>Ibidem.</em> – Caixa 926. Ano 1808.</p>
<p><a href="../#_ednref52">[52]</a> Estévez  Puga, Xosé – “Maside e a súa antiga xurisdicción” (Coa colaboura do autor). Px. 143. (AHPOur – P. Notariais. Antonio Otero Vaamonde. Escribán 273. Caixa 992.)</p>
<p><a href="../#_ednref53">[53]</a> AHPOur – P. Notariais – Escribán Manuel Vázquez Charlón. Caixa 1158. Ano 1809. f. 17.</p>
<p><a href="../#_ednref54">[54]</a> AHPOur – P. Notariais – Francisco A. Millán. Escribán 289.  Caixa 926. Ano 1809.</p>
<p><a href="../#_ednref55">[55]</a> <em>Ibidem.</em></p>
<p><a href="../#_ednref56">[56]</a> Estévez  Puga, Xosé – “Maside e a súa antiga xurisdicción” (Coa colaboura do autor). Px. 139 e 140.</p>
<p><a href="../#_ednref57">[57]</a> AHDOur – Santa María da Grova (37.9.7) – Defuntos do 1796 ó 1814.</p>
<p><a href="../#_ednref58">[58]</a> AHDOur – San Lorenzo da Pena (14.11.5) – Defuntos do 1757 ó 1812.</p>
<p><a href="../#_ednref59">[59]</a> AHDOur – Santa María de Salamonde  (14.14.7) – Defuntos do 1778 ó 1853.</p>
<p><a href="../#_ednref60">[60]</a> AHDOur – San Xoan de Ourantes (24.8.1) – Defuntos do 1801 ó 1846</p>
<p><a href="../#_ednref61">[61]</a> AHDOur – Santa María de San Clodio (22.15.9). Defuntos do 1710 ó 1851. (As tres partidas consecutivas).</p>
<p><a href="../#_ednref62">[62]</a> AHDOur – San Martiño de Beariz (San Amaro) (14.3.4) Defuntos do 1764 ó 1850.</p>
<p><a href="../#_ednref63">[63]</a> Estévez  Puga, Xosé – “Maside e a súa antiga xurisdicción” (Coa colaboura do autor). Px. 141.</p>
<p><a href="../#_ednref64">[64]</a> AHDOur – San Pedro de Garabás (14.5.9) – Defuntos do 1734 ó 1819.</p>
<p><a href="../#_ednref65">[65]</a> Estévez  Puga, Xosé – “Maside e a súa antiga xurisdicción” (Coa colaboura do autor). Px. 141.</p>
<p><a href="../#_ednref66">[66]</a> AHDOur – Santa María de Punxín (24.10.1) – Defuntos do 1756 ó 1823.</p>
<p><a href="../#_ednref67">[67]</a> AHDOur- San Estebo de Vilamoure (24.14.2) – Defuntos ano 1809.</p>
<p><a href="../#_ednref68">[68]</a> AHDOur-  San Miguel de Armeses (24.2.3) – Defuntos do 1809 o 1836.</p>
<p><a href="../#_ednref69">[69]</a> AHDOur- San Martiño de Cornoces (2.6.2) – Defuntos do 1809.</p>
<p><a href="../#_ednref70">[70]</a> AHDOur- San  Mamede de Rañestres (24.11.1) – Defuntos do 1809.</p>
<p><a href="../#_ednref71">[71]</a> AHDOur- Santa María de Amarante (24.1.10) Defuntos do 1806 ó 1843.</p>
<p><a href="../#_ednref72">[72]</a> Fumega  Piñeiro, Francisco X. – “<em>Apuntes para a historia…”. </em>(Argentarium nº 3, px. 133. Centro Estudios Chamoso Lamas 2001).</p>
<p><a href="../#_ednref73">[73]</a> BCPMOur.-T III. Px. 114 a 147.</p>
<p><a href="../#_ednref74">[74]</a> AHDOur- San Pedro de Xurenzás (7.9.2.) Casamento que tivo lugar o 27-1-1784.</p>
<p><a href="../#_ednref75">[75]</a> AHPOur- P. Notariais. Jurisdición do Coto de Ceboliño. Escribán Josef Tadeo Zerreda. Caixa 1103. (20-6-1812).</p>
<p><a href="../#_ednref76">[76]</a> AHDOu- San Pedro de Prexigueiró (32.12.10). Defuntos no 1848.</p>
<p><a href="../#_ednref77">[77]</a> AHDOur- San Pedro de  Prexigueiró (32.12.4).  Incricións bautizados ano 1771 –Marzo e Xunio-</p>
<p><a href="../#_ednref78">[78]</a> AHDOur- San Mamede de Rañestres (24.11.1). Defuntos ano 1813. AHDOU. San Juan de Piñeiro.  Defuntos ano 1813.</p>
<p>&nbsp;</p>
<br />  <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gocomments/estudiosgenealogicos.wordpress.com/471/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/comments/estudiosgenealogicos.wordpress.com/471/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godelicious/estudiosgenealogicos.wordpress.com/471/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/delicious/estudiosgenealogicos.wordpress.com/471/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gofacebook/estudiosgenealogicos.wordpress.com/471/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/facebook/estudiosgenealogicos.wordpress.com/471/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gotwitter/estudiosgenealogicos.wordpress.com/471/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/twitter/estudiosgenealogicos.wordpress.com/471/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/gostumble/estudiosgenealogicos.wordpress.com/471/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/stumble/estudiosgenealogicos.wordpress.com/471/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/godigg/estudiosgenealogicos.wordpress.com/471/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/digg/estudiosgenealogicos.wordpress.com/471/" /></a> <a rel="nofollow" href="http://feeds.wordpress.com/1.0/goreddit/estudiosgenealogicos.wordpress.com/471/"><img alt="" border="0" src="http://feeds.wordpress.com/1.0/reddit/estudiosgenealogicos.wordpress.com/471/" /></a> <img alt="" border="0" src="http://stats.wordpress.com/b.gif?host=estudiosgenealogicos.wordpress.com&amp;blog=5253590&amp;post=471&amp;subd=estudiosgenealogicos&amp;ref=&amp;feed=1" width="1" height="1" />]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2010/04/14/jose-francisco-gonzalez-gonzalez-labrador/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>3</slash:comments>
	
		<media:content url="http://1.gravatar.com/avatar/f5df760c8de435f435f7aeb6147827bf?s=96&#38;d=identicon&#38;r=G" medium="image">
			<media:title type="html">xosericardo</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/04/partidanacimiento-pg3.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">PartidaNacimiento Pg3</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/04/dscf3545.jpg?w=225" medium="image">
			<media:title type="html">DSCF3545</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/04/san-fiz-ponte.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">San Fiz-ponte</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/04/pontesanfiznova1.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">pontesanfizNOVA</media:title>
		</media:content>

		<media:content url="http://estudiosgenealogicos.files.wordpress.com/2010/04/dscf3544.jpg?w=300" medium="image">
			<media:title type="html">DSCF3544</media:title>
		</media:content>
	</item>
	</channel>
</rss>
