José Francisco González González @Labrador, xefe da Guerrilla da Xurisdición de Maside contra o exercito de Napoleón.

JOSÉ FRANCISCO GONZÁLEZ GONZÁLEZ @ “Labrador”

Bouzas-Garabás (Maside) (1767)-Beariz (San Amaro) (1811)

O mesmo que “José Benito Munín”; o “Cura de Casayo”, ou o “Pai Carrascón”, e xa fora das nosas fronteiras “O Cura Merino”, “El Médico”, “El Chaleco” ou “El Abuelo”, etc., de “Labrador” non chegou ata nos o seu retrato, o que non quita que para este traballo presentado no Congreso do C.E. Chamoso Lamas recollamos a  o Comandante Xeral de Napoleón en España, Nicolás Juan de Dios Soult , que xunto a Armand Lebrun de La Houssaye, lugartenente do Mariscal Soult, os seus máis encarnizados enemigos, e a quen José Francisco non lles dera acougo na súa estadía nas Terras de Maside e as das bisbarras, e que logo da liberación o masidao perseguiu as súas tropas ata Valdeorras.

“ Xosé ““Labrador”” deu marxe á sublevación, e dicir, que foi o principal inductor á rebelión, o animador de indecisos que arrastra co seu mesmo exemplo a súa vida e amosando que os franceses invasores son tan mortais como os demais.

Do singular valor de ““Labrador””, gárdase memoria pola  relación de feitos publicada no seu día. Por ela dedúcese que ““Labrador”” foi o último que nos pobos lle disputou a entrada ó invasor cando alcanzaba as primeiras casas”.

Xefe de guerrilla da xurisdición de Maside, na Guerra da Independencia

INTRODUCCIÓN

Non entramos en relatos novelescos dos aconteceres daquela desigual guerra contra os gabachos; non compre poñerse poéticos para buscar gabanza, estamos a falar de historia e non de suposicións, e esta só a escriben os documentos, a bibliografía, e os historiadores, aínda que estos poida que máis das veces relaten o que llelos contaron quenes non os viviron: Aínda tocando de oído eles si son máis fiables que os emuladores de Pérez Galdós, ou do mesmo Samuel Eiján para non ir tan lonxe. En resume, nos limitámonos a recoller de documentos pegadas e datos sen máis; cada quen pode facer a súa história con eles, e trasladarse á época.

O autor

JOSÉ FRANCISCO GONZÁLEZ GONZÁLEZ @ “Labrador”

“Labrador”, [1]José Francisco González González, é, sen lugar a todo tipo de simplezas e de ignorancias, o persoeiro masidao máis suliñable ata a metade do século XVIII; e a partir del, unha morea de masidaos que tamén fixeron país, pero sempre despois de “Labrador”; Un veciño máis dunha das máis coñecidas, pola bagaxe das súas xentes, parroquia do concello de Maside, a de Garabás.[2] Garavanes, Garaváns, ou Garabanes, xeitos de denominala segundo nos din os documentos desde os albores do século XII.

“Labrador” naceu en Bouzas de Garabás o 22-12-1767, fillo de Francisco González e de María González. Avós paternos José González e Josefa Mozo, e os maternos Antonia González e José González.

[3]PARTIDA DE BAUTISMO DE “Labrador”

Do documento referido pasamo-la trascrición:

[4] “El veinticinco de Diciembre de 1767 yo Joséf Antonio de la Peña TTe. cura de el señor Dn. Antonio López de Avecilla, bauticé solemnemente a un niño llamado Joséf Francisco, hijo legítimo de Francisco González y de María González, vecinos de Bouzas, nació el 22 de Diciembre.

Abuelos paternos Joséf González y Josefa Mozo del mismo lugar, maternos Antonio González y Rosa das Ayras, del mismo, del mismo lugar de Bouzas. Padrinos Manuel González y Josefa González, unos y otros vecinos de esta parroquia y coto. Advertíles del parentesco y demás obligaciones y lo firmo”. Asinan Avecilla e Joséf Antonio de la Peña.

SETE XERACIÓNS LOGO DE “LABRADOR”“

Labrador”  e  Juana Sotelo de la Peña, pais de Rita González Sotelo.

Rita casou con Andrés Rodríguez Quintela.

Seus fillos, netos de “Labrador”:

Antonio, Angela, Juana, José e Antonia. Os seus fillos, bisnetos de “Labrador”:

Angela, Antonia, José y Rosa Rodríguez Rodríguez; Mª Josefa, Miguel y Josefa Rodríguez González; Carmen y Tomás Rodríguez Quintela; Juana, Angela, José, Manuel y Teresa Rodríguez González. Os fillos destos, tataranetos de “Labrador”:

José y Carmen Quintela Rodríguez; Carmen Peña Rodríguez; Mª Josefa Rodríguez González; Manuel Mosquera Rodríguez; María González Rodríguez y Balbina García Rodríguez. A descendencia destes últimos, son fillos dos tataranetos de “Labrador”: de Balbina García, casada con Enrique Crespo, seus fillos:

Juana(s), Manuel, José, Dosinda, Antonia y Francisca; Antonio Rodríguez Quintela, fillo de Carmen Quintela e de Castor Rodríguez; e xa logo os irmans Lorenzo Rodríguez: José Antonio (B.Aires[¿]) Concepción, casada con José Ada Piteira (Arcos); Benigno, casado con Pastora Argibay (Laias); Peregrina, Cesáreo, casado con Elisa Pedrouzo Campo, e Constante.

A cousa non remata con estos nados a fináis do S. XIX primeiros do XX, segue cos seus fillos nados entre 1910 e 1950; xenealoxía que detallaremos logo.

Antes de dar continuidade a xenealoxía de “Labrador” e os seus descendentes, deixamos para a posteridade e polo seu interese, as partidas de bautismo dos sete irmáns González González “Labrador”:

[5] 26-3-1775 – JOSEFA GONZÁLEZ GONZÁLEZ

Bautizouse a Josefa filla de Francisco González e de María González

Avós paternos Joséf González e Josefa (Mozo) González. Avós maternos Antonio González e Rosa das Ayras.

“11-9-1775 – TOMAS-BENITO GONZÁLEZ GONZÁLEZ

Bautizouse a Tomás Benito, fillo de Francisco González e María González.

Avós paternos Joséf González e Josefa Mozo, e maternos Antonio González e Rosa das Ayras.

26-6-1778 – MANUELA GONZÁLEZ GONZÁLEZ

Bautizouse a Manuela filla de Francisco González e de María González

Avós paternos: Joséf González e Josefa (Mozo) González. Avós maternos Antonio González e Rosa das Ayras.

23-3-1782 – CARLOS JOSÉF GONZÁLEZ GONZÁLEZ

Bautizouse a Carlos fillo de Francisco González e de María González

Avós paternos: Joséf González e Josefa (Mozo) González

Avós  maternos: Antonio González e Rosa das Ayras.

30-7-1783 – VICENTE GONZÁLEZ GONZÁLEZ

Fillo de Francisco González e de María González

Avós paternos: Joséf González e Josefa (Mozo) González. Avós  maternos: Antonio González e Rosa das Ayras.

22-12-1785 – JUANA JOSEFA GONZÁLEZ GONZÁLEZ

Filla de Francisco González e de María González

Avós paternos: Joséf González e de Josefa (Mozo) González. Avós  maternos: Antonio González e Rosa das Ayras.

8-8-1787 – CARLOS GONZÁLEZ GONZÁLEZ. (Nacido seis meses logo que un dos fillos de Manuela, de 19 anos, irmá de “Labrador”).

Fillo de Francisco González e de María González

Avós paternos: Joséf González e Josefa (Mozo) González Avós maternos: Antonio González e Rosa das Ayras”.

[6] PARTIDA DO CASAMENTO DE  “LABRADOR”

(SIC) “En dos de Junio del año arriba dicho (1794), yo Dn. Joséf Antonio Rodríguez Losada, teniente cura del Doctor Don Domingo González, cura párroco de esta feligresía de San Pedro de Garavanes, asistí al matrimonio que contraxo Joséf González hijo legítimo de Francisco y María González vecinos del lugar de Bouzas, con Juana Sotelo hija legítima de Isidoro Sotelo y de Bentura de la Peña vecinos del lugar de Canedo de esta misma feligresía haviendo precedido las tres canónicas moniciones en la forma que previene el Concilio Tridentino el consentimiento de los padres respectivos, y de ello fueron testigos Luis Rodríguez y Angel y Miguel Nogueira y lo firmo ut supra”.

O 17 de novembro de 1797, pouco tempos despois do casamento da filla, pasaba o alén o seu pai, Isidoro Sotelo, que por certo segundo o verquido nesta testóu verbalmente.

E xa que de defuncións se trata, deixamos constancia do enterro dun párvulo, o que hoxe en día chamaríamos “anxeliño”, fillo natural de Andrea, irmá de Juana, dona de noso “Labrador”, e no mesmo ano, meses despois, houbo outro, un “anxeliño”, fillo de Juana e de “Labrador”, o que non chegou a ser o irmán de Rita, a única filla do matrimonio que daquelas contaba  con algo máis de dous anos:

[7] “El 26 de Enero de 1803 se dio sepultura a un párvulo de Andrea Sotelo de Canedo. Medió ferrado”.

”El 18 de Agosto de 1803 se dio sepultura a un párvulo de Joséf “Labrador” de Canedo. Medió ferrado”.

Dixemos dun párvulo de Andrea Sotelo de la Peña, aínda que esta non casaría ata moito despois:

[8] (SIC) “El 27 de  de Julio de 1815 Manuel Arias capellán de Don Domingo González Bóveda, cura párroco de esta de San Pedro de Garabanes, asistí al matrimonio de Ignacio González, viudo de Benita de Laje con Andrea Sotelo, hija legítima de Isidoro Sotelo y Bentura de La Peña, Defuntos; habiéndoles precedido las canónicas moniciones que previene el santo Concilio de Trento. Fueron testigos Miguel Araujo, Miguel  Mosquera y Manuel Quintela, todos de la parroquia”.

[9] BAUTISMO DE RITA GONZÁLEZ SOTELO, FILLA DE  “LABRADOR”

(SIC) “En veinte y seis de maio de mil ochocientos y uno, yo el infra scripto cura párroco de esta de Sn Pedro de Garavanes bautizé solemnemente una niña qe nació el día de aier hija lejítima de Joséf González y de Juana Sotelo vecinos de Canedo de esta parroquia pusela por nombre Rita. Abuelos paternos Francisco González y María González vecinos de Bouzas, maternos Isidoro Sotelo y Ventura de la Peña, fueron sus padrinos Juan Vázquez y Rita González quienes contrajeron cognación espiritual al que advertí con las demás obligaciones lo qe firmo”.

E de seguido e verquido no mesmo libro parroquial, pasamos a partida de bautismo de Andrea, irmá de Juana a dona de “Labrador”:

[10] (SIC) “6-1-1776 – Andrea Sotelo de la Peña, hija de Isidoro Sotelo Rodríguez y de Ventura de la Peña da Puza. Abuelos paternos: Thomas Sotelo e Isabel Rodríguez.  Abuelos maternos: Bartholome de la Peña y Jazinta da Puza”.

PARTIDA DE DEFUNCIÓN DE  “LABRADOR”

No AHDOur, no libro de defuncións da freguesía de San Martiño de Beariz (San Amaro), en novembro de 1810, consta o seguinte:

[11] (SIC)”En el mismo mes y año se dio sepultura en esta iglesia al cadáver de José González González alias “Labrador”, natural y vecino que era de la parroquia de San Pedro de Garabanes, que murió a consecuencia del mal que padecía con un solo responso. Murió ab intestato y sin auxilios de la iglesia por haber sido su muerte repentina.Y para que así conste lo firmo Ramón Boán. (Beariz 4 de Noviembre de 1810).

Non estamos moi dacordo, xa que “Labrador” cos seus 43 anos, se tivera alguna doenza, xa houbera testado como se facía a cotío daquelas, non dando pé a que xurdira a intervención do xuíz do Coto de Garabás cando chegaron as malas novas do pasamento de José Francisco González, aseverando que este “… se ha muerto en la Fra. D Beariz Jurison.  d Roucos, del achaque abitual qe padecía….” Todo o que se intente argumentar sobre do caso, non pasan de ser simples conxeturas ou relatos novelescos que neste traballo non teñen oco, aínda do que dixera o crego na partida:

[12] TUTELA  DA FILLA  E INVENTARIO DOS BENS DE “LABRADOR”

Aínda que empregamos os documentos testamentarios ante escribáns, entre eles os destes persoeiros parentes de “Labrador”, resumimos partidas de defunción, agora a inmediatamente seguinte que é a correspondente a sogra de “Labrador”:

[13] (SIC) 12-1-1804 – Partida de defunción de Bentura de La Peña, vecina de Canedo, de la parroquia y Coto de Garabás, que falleció a causa de un accidente, permaneciendo 2 años sin locución. Hizo testamento ante Pantaleón López, escribano, dejando por herederas a sus dos hijos, Juana, esposa de “Labrador”, y a otro hijo que se hallaba en el Reyno de Portugal. Oficiaron cinco sacerdotes.

Non entramos en suposicións sobre o esquecemento de feito, ou do abade en cuestión ó non considerar beneficiaria do testamento a Andrea, irmá de Rita, nacida o 6-1-1776, e polo mesmo cinco anos máis vella que a dona de “Labrador”.

[14] (SIC) “…El 17 de Octubre de 1807 se tuvieron entierro y honras por Benito González que murió en el Hospital Joséf (?) de Lisboa.

Benito González, como queda  indicado, era irmán do noso protagonista. Benito, Luis e José, ámbolos catro alias “Labrador”, foron os fillos, homes, de Francisco e de María, proxenitores dos que de seguido reseñamos a súas partidas de defunción:

[15] 14-3-1812 – Figura la partida de defunción deFrancisco González, de Bouzas, marido de María González –pais de J. González González ““Labrador””-. Testó ante Fermín Gómez, escribano de Cea, dejando como herederos a sus hijos. Falleció como resulta de una contusión”.

[16] 19-11-1815 – “… María González, viuda de Francisco Gónzalez, vecinos de Bouzas. -Pais de José González González “Labrador”-. Testó ante Fermín Gómez escribano, de Cea. Dejó por herederos a sus cinco hijos; -un deles o noso protagonista ““Labrador””-, casado con Juana Sotelo de La Peña, dos más casados y dos solteros, uno de estos sirviendo a S. M.. Falleció a causa de una Eresipela inflamatoria”.

Pero incompleto sería o relato se non amosamos probas das segundas nupcias da dona de “Labrador”, casada precisa e tamén como curiosidade, con Miguel, tamén viúvo, veciño de Bouzas, e pode que ata fora no seu tempo do círculo de amigos do noso home:

[17] (SIC) “El 21 de Abril de 1813,  Dn. Domingo González Bóveda cura párroco de San Pedro de Garabanes, asístió al matrimonio que contrajo Miguel Araujo, viudo de Josefa Quintela, vecino de Bouzas, y Juana Sotelo, viuda de José González, vecino de Canedo, uno y otro de esta parroquia. Habiendo recibido las tres canónicas moniciones. Teniente Alejandro Ceballos, presbítero. Testigos Don José Rodríguez, diácono y Miguel Nogueira”. (Que tamén fora testemuña do primeiro casamento de Juana Sotelo de La Peña).

[18] CASAMENTO DE  RITA, FILLA DE  “LABRADOR”

(SIC)“En diez, y siete de octubre del año de mil ochocientos diez y siete, yo Dn. Pedro, Abelaira cura párroco de Sn Pedro de Garabanes, asistí al matrimonio, que, contrageron Andrés Rz. y Rita González, esta hija legítima de José González y Juana González, y aquel, hijo legítimo de Bernardo Rodríguez, y Rosa Quintela, todos vecinos del lugar de Bouzas en esta parroquia, fueron testigos Dn Juan de la Peña, Dn José Abelaira, y Miguel Nogueira, vecinos de esta en donde firmo dicho día, mes y año”.

Entrecollemos o de máis interese do testamento de Andrés, xenro de “Labrador”[19] :

(27-8-1837)(SIC)”… Albaceazgo a expensas de mis vienes cumplan y hagan cumplir todo lo que aquí por mi dispuesto con prohibición a las justicias nacionales de S.M. de entrometerse en cosa alguna de mi herencia salvo en lo permitido por derecho. Ytem declaro haber estado casado con Rita González de cuyo matrimonio hemos tenido por hijos legítimos a Angela que a la sazón se halla de edad de quince años, Juana de catorce, José de doce, Antonia de siete, y Juana Rez. de seis, todos constituidos según se reconoce en la misma edad, y usando de los privilegios que la ley me concede los nombro por su tutor y librador testamentario ad litem y ad bona al predicho Manuel Otero, a quien relevo…”.

[20] BAUTISMO DE ANTONIA, NETA DE “LABRADOR”

(SIC) “En dos de abril de mil ochocientos veinte y nueve el infra escrito cura párroco de Sn. Pedro de Garabanes baptizé solemnemente una niña, que nació el primero del mismo, hija legitima de Andrés Rz. y de Rita Gonz. vezinos de Bouzas, púsele por nombre Antonia, abuelos paternos Bernardo Rz. y Rosa Quintela, y los  maternos José González -(“”Labrador””)- y Juana Sotelo, todos de esta frsia. padriño Antonio Mozo, a quien advertí sus deberes, y lo firmo dho día, mes y año” .

O que desde o comezo das pesquisas considerabamos o “Labrador” como o segundo dos apellidos de José Francisco, deron o traste coa hipótese de que non deixando de ter en conta o “Labrador” como alias, non fixeron outra cousa que completar a árbore xenealóxica, e amplando con datos todo aquelo, non só da parentela directa: filla, netos, bisnetos, tataranetos; tamén dos fillos, netos y bisnetos dos últimos, dos tataranetos de “Labrador”.

Todo parecía que acougarían no arquivo os resultados das pesquisas, por exemplo partidas de bautismo, moitas das que pasaron diante das nosas pupilas de xeito repetido. Referímonos as partidas dos sobriños de “Labrador” de primeiros do século XX  fillos do seu irmán Andrés, lóxicamente González González e de María Rodríguez, o abade daquelas deixou dito: Andrés González González, e logo os avós paternos para máis señas eran Francisco González González é María González Mozo. E a cousa complícase máis cando nunha das partidas, concretamente a de Francisca, filla do mesmo Andrés irmán de “Labrador”, tamén como segundo apelido do avó Francisco González González parece “Labrador”. Estamos logo no ruidoso estoupido da dúbida, da incógnita despexada: “Labrador” é alias ou alcume da familia, e que de ser sospeitosa dúbida pasou como tal ós descendentes ata ben entrada a metade do século XX.

Pode que o apodo, alias ou alcume “Labrador” herdado, xa que de xeito claro no 1812, por exemplo, o “Labrador” fora o segundo apelido dun tal Andrés González, “Labrador”, cuando de xeito reiterativo nas partidas e en documentos afastaban o segundo apelido.

Segundo o Catastro de Ensenada (ano 1752), se pode aseverar que José Francisco González González  alias “Labrador”, tivo os oficios do seu pai, Francisco, así como o do avó materno Antonio, todos foron tratantes en madeira, a máis de “maestros de monteirías”:

[21]“”Antonio González, “Labrador”, de 52 años, y su esposa Rosa das Airas, de 50 años, con una  hija y un hijo menos de 18 años, “tratante de madera””:

A filla menor de 18 anos a que se refire Ensenada é María a nai de “Labrador”.

Logo de plasmar a partida de “Labrador” recollemos engarzadas unha por unha aquelas partidas de interese, xa mencionadas o primeiro e que adornan a árbore xenealóxica, e outras só testimoniais.

Juana Rodríguez González, neta de “Labrador”, casou o 28/4/1851, documento que veremos de seguido, con Jacinto Rodríguez Rodríguez.

[22] CASAMENTO DE JUANA NETA DE “LABRADOR”

28-4-1851 – …Pedro Abelaira cura de Garabanes asistí al matrimonio de Jacinto Rodríguez Rodríguez, hijo de José y Josefa; con Juana Rodríguez González, hija de Andrés Rodríguez y de Rita González Sotelo, filla de “Labrador”.

Froito deste enlace naceron: Angela (4/1851), Antonia (2/1876), Rosa (6/1885), e xa por último Xosé, -“bisneto de “Labrador””, por ser neto de Rita a única filla do mentado “Labrador”, logo do seu casamento con Andrés Rodríguez Quintela tamén natural de Bouzas, lembremos cuna do seu sogro”, -quen casou con Francisca de la Peña, e a filla de ambos Mª Josefa, casaría con Manuel Lorenzo Valeiras, fillo este de José, de Agro de Quinta, e de Rosa Valeiras de Amarante, segundo a partida seguinte:

[23] CASAMENTO DOS SOGROS DE Mª JOSEFA, TATARANETA

DE  “LABRADOR”, DONA DE MANUEL LORENZO VALEIRAS

29-10-1843 – …José Lorenzo Rodríguez, fillo de Juan Lorenso e de Benita Rodríguez, veciños de Agro de Quinta, de 30 años, “Labrador”; con Rosa Valeiras Otero, filla de Manuel Valeiras, difunto, e de Teresa Otero, de 22 años…”

Para seguir o fío da arbore xenealóxica de “Labrador”, plasmamos partidas de bautismo dunha bisneta de “Labrador”, que co tempo tamen ía ser un trascendente elo ou eslabón para pechar ó menos outra das ramas familiares do, repetimos unha vez máis, noso protagonista, “Labrador”:

[24] 31-5-1856 – Mª Juana Rodríguez González.

“… Hija de Antonia Rodríguez González y de padre desconocido..

-Foron padriños a súa tía avoa Juana e o seu home Jacinto González-.

Abuelos paternos incógnitos. Abuelos maternos Andrés Rodríguez y Rita González, filla de “Labrador”” .

De seguido recollemo-la partida de bautismo de José García González, quen casaría con esta última, a mencionada Juana, neta de “Labrador”, os que o cambio son os bisavós duns dos nosos achados, con seus netos Iglesias Crespo y López Crespo, de Dacón; Crespo Soto de Ourense capital, e Iglesias Crespo e Alvarez Crespo de Garabás, algúns, repetimos,  presentes neste evento.

[25] PARTIDA DE BAUTISMO DE JOSÉ GARCIA BISNETO POLITICO

DE “LABRADOR”

A este documento correspondelle a seguinte trascrición:

“3-2-1859 … José García González, hijo de Vicente García y de Genara González. Abuelos paternos José García y Josefa Eredia, el de Garabanes y ella de Amarante. Abuelos maternos José González y Angela do Pazo, vecino él de Garabanes y ella de San Facundo”.

Como antes anticipabamos este último José chegou a ser bisneto político de “Labrador” ó casar con él, en segundas nupcias, Juana Rodríguez González:

[26] “(25-2-1884) …José García González de Mundín, hijo de Vicente García y de Genara González; con Juana Rodríguez González -bisneta de “Labrador”-, viuda de Ramón González Quintela…

Juana, repetimos, era filla de Antonia, neta de “Labrador”, nai de Balbina, bautizada o 27/3/1885, e que pasou o alén máis ben case recentemente, ó 27/7/1977. Esta tataraneta de “Labrador” casara o 12/12/1906 co veciño de Seoane Enrique Crespo Fumega. Dos quince bisnetos de “Labrador”, só uns poucos nos fixeron doado ó labor de dar cos seus descendentes; só sete tataranetos nados entre o 1876 e o 1885.

Imos pasiño a pasiño a desgranar a xenealoxía, primeiro logo do casamento de Juana, neta de “Labrador”, quen do primeiro (2/1877) con Ramón González Quintela, con María froito destas. Das segundas, ó 28/2/1884 con José García González, nacería ó 27/3/1885 Balbina, quen casaría como dixemos antes con Enrique Crespo, fillo de Ceferino, de Dozón, e de Margarida Fumega, de Seoane. Fillos do matrimono dunha das tataranetas de “Labrador”, Balbina, e Enrique son: Juana (27/6/1910), Manuel (3/10/1912), casado o 27/1/1940 coa veciña de Dacón, Carmen González Filgueira; Dosinda (12/9/1918), casado con Manuel Iglesias González o 25/8/1941; Antonia (26/12/1920), tamén casada en Garabás o 26/11/1945 con Camilo López Rodríguez, Francisca (17/6/1922), que casaría con José Benito Álvarez González, veciño de Garabás, ó 11/9/1949. E xa por último José, nacido o 19/5/1915, e que casaría con Encarnación Soto Gayoso (Ourense), ó 2/8/1948.

Os xa mencionados Jesús, Alfonso, e Enrique Crespo Soto; Cesar e Eduardo Crespo González; Marina, Severo e Belia Iglesias Crespo; Carmen e Enrique López Crespo, e José Manuel e Camilo Álvarez Crespo; tataranetos de Antonia (neta de “Labrador”).

E agora, engadímoslle á descendencia de Antonia, xa mencionada,  a da súa irmá chamada Juana, que casara o 28/4/1851 con Jacinto Rodríguez Rodríguez. Os tataranetos deste matrimonio son:

Elisa, Josefa, Manuel y Benigno Lorenzo Argibay.

Precisamente do xa mencionado matrimonio de Manuel Lorenzo Valeiras con Mª Josefa Rodríguez González, recollemos as partidas de bautismo de dous dos seus fillos: José Antonio (20/2/1882), libro que se atopa en mal estado de conservación, e de seguido a de Benigno (3/12/1898): [27]

[28] Estas dúas partidas pasamolas a trascribir de seguido. A de José Antonio non sen atrancos, debido o seu estado, e xa máis doada a de Beningo:

[27 ]“En veinte de Febrero de mil ochocientos ochenta y dos yo el infraescrito cura parroco de Stª María de Amarante Diócesis y provincia de Orense, bauticé solemnemente un niño, que nació hoy, al que le puse los nombres de José Antonio. Es hijo legítimo de Manuel Lorenzo y Josefa Rodríguez. Abuelos paternos José y Rosa Valeiras; maternos José y Francisca González. Fueron padrinos Joaquin Quintela y su hija Josefa a quien hice las advertencias que previene el Ritual Romano. Todos son vecinos de Agrodequinta en esta parroquia. Y que así conste, lo firmo. Asinado Julio Btº Ramos.

Ó marxe consta pax. 152, e Agrodequinta. José Antonio.

[28]“En tres de Diciembre de mil ochocientos noventa y ocho, como cura ecónomo de Sta. María de Amarante, Diócesis y Provincia de Orense, bauticé solemnemente un niño que nació el día anterior en el pueblo de Agrodequinta, al que puse por nombre Benigno.= Es hijo legítimo de Manuel Lorenzo Rodríguez, y de María Josefa Rodríguez, naturales de esta parroquia y de la San Pedro de Garabás respectivamente. Abuelos paternos: Lorenzo y Rosa Valeiras, los dos de Agrodequinta. Maternos: José y Francisca González, de dicho Garabanes, Fue madrina Peregrina Lorenzo Rodríguez hermana del bautizado, y de Agrodequinta, a quien advertí el nuevo parentesco espiritual y más obligaciones.= Fueron testigos Ramón y Serafín Rodríguez, mis feligreses. Y para que conste lo firmo”. Así Juan Bautista Rollón. Ó marxe consta: 43. Agrodequinta Benigno Lorenzo Rodríguez. Nota: Contrajo matrimonio en la parroquia de Layas –Orense- el día 5 de abril de 1926 con Pastora Argibay natural de Layas, siendo testigos Cesáreo y Peregrina Lorenzo de esta de Amarante. Asina ó marxe Dn. Mariano Vidal Leira.

Agradecemos como non podía ser doutro xeito que os tataranetos, de José e Juana, bisnetos de “Labrador”, descendentes do noso protagonista a os que por descontado agradecemos o apoio moral, que é o colofón a este lentiño, sofrido, pero moi querido traballo.

Nota: para non fartar ó lector, deixamos unha morea de datos familiares sen plasmar, e que non fai falla decilo estan a disposición dos parentes de “Labrador”.

Templo de San Pedro de Garabás (Maside). La fachada menos afectada en las equivocadas obras de ampliación (s.XIX). Foto autor primavera del 2010.

A LOITA SEN ACOUGO CONTRA OS INVASORES

A Guerra da Independencia, e tamén as convulsións político sociais que viñeron logo, constituiron, o decir de historiadores, a maior revolución da convivencia española ata o de agora. Xa que cos foramontaos entrou pola por acesa ventá unha rachiña de vento de liberdade, pero por mágoa con ela veu o arrase do patrimonio, desfeitas de vidas e facendas, e por si non fora dabondo, os primeiros aires democráticos españois foron calmados polo absolutismo con máis tiranía da que coidaban ián a derrumbar ó botar ós franceses do chan patrio.

Seguen a decir que o estatus político é monolítico desfaise ante a invasíón francesa, afectando tanto as ideas como ó exército, sen renovar, e á altura dos seus xefes, como as altas instancias monárquicas, illadas estaban en opulencias festeiras, tanto así que o mesmo Napoleón debeu pensar que o pobo español, tiña a mesma dignidade e xeitos que os seus gobernantes, cando a meirande parte dos poboadores da diversidade social que facían país, prestáronse a defensa e loita ata botar fora os extranxeiros. Tivemo-la oportunidade de ler nos libros de ensino que a xesta española non tivo comparanza no mundo, e así ata foi recoñecido polo corso Bonaparte. Unha admirable resposta da paisanaxe de loita pola supervivencia como país independente para non deixarse gobernar por extranxeiros.

E tamén dos compoñentes do exército español dixeron:

[29] “… Los soldados españoles, inexpertos, mal armados y vestidos, hambrientos y descalzos, obligados a enfrentarse a un ejército superior en preparación, experiencia y medios, cuando no en número, no es extraño que fuesen presa de la desmoralización”.

Diciamos que noso país amosou unha das esceas bélicas de máis relevo: a guerrilla contra o xigante galo, a quen levou á desesperación ata o extremo que os xerais franceses puxeron precio ós mal chamados cabecillas, sen decatarse que o galego, xefe ou non, amosou que era de máis elevados coñecementos que algun dos mandos da milicia profesional. Ben certo é que xa o fixera do mesmo xeito, e sen renderse, ós romanos.

Ese xeito de face-la guerra é xenético, moi noso. Estivo aletargado centos e centos de anos, e aínda que pode estar na fronteira da anarquía, a verdade e moi outra por canto só o enxeño e o coñecemento do terreo abren a posibilidade do éxito, o que nin os regulamentos, as normas militares, e tamén unha boa parte das tácticas dos exércitos, non dan mellores resultados. Con outra vantaxe engadida, que os bispos déronlle pulo á poboación coas súas patrióticas Espístolas Pastorais, e non todo foi predicar, valeiraron as arcas e déronlle cartos; e xa logo entraron na loita os cregos, os frailes, e os estudantes – lembremos o célebre Batallón Literario -, os médicos, os escribáns, e os nobres ou xentes acaudaladas. [30] Os nosos cregos inflamaban o espíritu dos fregueses prometendo a gloria eterna para os que morreran en defensa da Patria. Aínda que o máis relevante foron as aportacións das xentes máis humildes, que non tendo case nada, seu espíritu xeneroso foi, e segue a ser, cen mil veces maior que os que tiñan, e o teñen, case todo.

Tamén abondan mostras da xenerosidade dos fidalgos que non só valeiraban os graneiros, as artesas, se non que descolgaban das súas adegas pelexos de viño e as carnes mortas que houbera.[31]

A trascrición do documento é a que segue:

“En el lugar de Cabanelas fra. de Sta. Oulalia de Banga a quatro dias del mes de Julio de mil ochocientos y ocho, ante mil escno. y testigos abajo escritos parecieron presente Gregorio Rodríguez vecino dela fra. de San Tomé de Serantes qe hace por si y a nombre de sus más vecinos, Manuel Otero, Domingo Antonio Domínguez vecinos con Franco. González dela fra. de Stª María de Lamas, dijeron que Benito Fernández deeste lugar de Cabanelas depositario qe ha sido deesta Xron. de Castrocabadoso el año próximo pasado, recibió dela de Serantes y sus vecinos la cantidad de trescientos setenta y quatro rs. Y ocho mvs. para la fábrica dela carzel de Orense y rebajando de esta cantidad onze rs. y seis mrv. sequedan líquidos trescientos sesenta y tres rs. y dos mrv. y de la de Lamas trescientos cinquenta y un rs. y vte. y quatro mrv. pª el mismo fin; y rebajando igualmente diez rs. y diez y seis mrv. del tres por ciento se quedan en líquido trescientos quarta. y un rs. y ocho mrv. y respecto se piden a las dos parroquias seiscientos rs. para el utensilio, y remesa de los setenta y quatro mozos qe sepidieron a la Jurisdon. Para la actual Guerra conla Francia, y no tener al pronto donde sacarlos, porlo mismo hiceron en que los aprontase dho Benito, con con efecto aprontó ahora…”.

[32] (SIC) “Tendo Ribadavia como base de operacións, os franceses desprázanse cara S. Cristovo e Carballeda, outros co mando de Lahoussaye diríxense cara Salamonde e Maside atopándose o 28 de febreiro en Cabanelas e Pazos; uns terceiros parten o un de marzo a Barón, Gomariz e S. Clodio. En toda a zona deixan secuelas da súa presencia como pode apreciarse en Touza -Armeses de Maside- o 19 de Abril de 1809, en Piñeiro o 15 de Abril, en Salamonde o 18 e en Cenlle o 25…”.

Naquelas, das xentes con certos estudos, particularmente, e dos máis ousados veciños dos pobos, das xurisdiccións de Ribadavia, Roucos, Maside, Partovia e Castro Cavadoso; partiron en cada recuncho instruccións, e cartos, -que non era moitos-, para que o pobo se valese por si mesmo o primeiro, e xa logo baixo o mando dos xefes de guerrilla, de “Labrador”, de J. Btº Munín, e do mesmo pai predicador de Melón o P. Carrascón, por un tempo Comandante Xeral dos Patriotas do Ribeiro, e para máis adiante quedar todo nas mans dos oficiais do Marqués de la Romana, e nas do Capitán “Cachamuiña”,[33] comisionado polo Marqués, e que montara o cartel xeral no castelo do Castro Cavadoso de Boborás.

[34] (SIC) A sona de “Labrador” extendíase a toda a bisbarra  chegando incluso ata o inimigo, a pesar do pouco tempo da presencia francesa no Ribeiro atopamos a “Labrador”” en Partovia, nas accións de Melón, Francelos e Ribadavia, e voltarémolo atopar destacado nas alturas de San Cibrán e monte Barazal como persoa central da resistencia ofrecida naquel  punto coa súa partida á que se lle engaden paisanos armados coas escopetas e chuzos. E o mesmo combate dunha relación anterior onde aparece o xuíz de Maside coa súa xente sen nomea-las persoas. Na seguinte relación mandada por outro veciño o Semanario de Coruña concreta e destaca a Xosé “Labrador”. Das súas relacións as persoas máis destacadas son o padre Carrascón, o xuíz de Maside e Xosé “Labrador” correspondella elas a responsabilidade de oporse á negociación solicitada polo inimigo pidindo paso franco a Portugal, ofrecendo resistencia ata que foron desbordados pola manobra envolvente da cabaleiría do xeral Franceschi armada e instruida para combater a pe e a cabalo e, á que pouco dano lle podían causa-los chuzos dos nosos paisanos, pero por esta inferioridade de armamento podemos quita-lo gran valor e admiración dos nosos paisanos.

Os relatos son case sempre coincidentes, o que nos leva á fácil suposición de que as fontes son as mesmas, cambiando só o xeito de contalas:

[35] (SIC) “… el Excelentísimo Marqués de la Romana viéndose imposibilitado de oponerse a la rapiñas, sacrilegios y violencias de los enemigos, no deseaba mas que su desolación (…) como varias veces repetía: “”en Galicia no deben dar un paso los franceses, sin que rieguen la tierra con su hediónda sangre””. Viendo los deseos de los del Rivero, destina inmediatamente a D. Bernardo González (Cachamuiña), entonces capitán de granaderos.

En medió de este fuego patriótico, se presenta González, atropellando peligros, en el partido del Rivero, y coloca su punto de reunión en el cuartel de Boborás.

Cada día más animado, a González, se le unen patriotas, y, entre ellos, crecido número de soldados dispersos y cumplidos. Los franceses acosados en toda la provincia de Orense, viéndose acosados por González en el Rivero, por los de Tribes, Valdeorras y Caldelas hacia esta parte; en Barbantes, puente San Fiz, y en otras partes acometidos, evacúan del todo la provincia, que fué, por sus esfuerzos, la más pronto y bien librada de su tiránico dominio”.

Pontesanfiz o Ponte San Fiz. Foto autor ano 1975. Sen pretil e con árbores nacendo entre  sillares.Ponte San Fiz anos despois. Logo de recompoñelo loce o pretil.

[36] (SIC) “… Legión del Rivero. Las numerosas fuerzas de voluntarios alistados por el Capitán D. Bernardo González (a) Cachamuíña en la provincia de Orense, sugirió a éste la idea de formar algunos Batallones con las mismas; y empezó por crear el primer Batallón de Voluntarios del Rivero bajo la base de las fuerzas que a su mando llevó al sitio de Vigo. Reconquistada esta plaza y siendo nombrado Gobernador de la misma, continuó su propaganda y filiación de voluntarios, recogidos de dispersos y conscriptos, para lo que comisionó a aquellos oficiales que le eran más adictos. La fama que en Galicia y sobre todo en las provincias de Orense y Tuy había alcanzado Cachamuíña, por el hecho de romper a hachazos la puerta de Gamboa en la plaza de Vigo, atraía en tropel las gentes  a alistarse bajo  las banderas de tan bravo Capitán, y de allí su determinación de organizar una verdadera legión de soldados, para arremeter a los franceses y arrojarlos de Galicia”.

É caso moi aparte a decisiva actitude dos mosteiros, os que foron merecentes do calificativo de “sosten da guerra”, xa que a maiores dos primeiros 120.000 reais que aportou a Junta de Lobera, o pulo e iniciativa dos mosteiros foi decisiva:

Celanova, 100.000 reás, Oseia, 45.000, San Clodio, 42.000, Melón 36.000; o Cabildo da SIC, o Mº de Ribas do Sil e as monxas de Allariz, ambos 40.000 reais.

Pero sen dúbida foron as aportacións dos abades das nosas freguesías as de meirande valor proporcional:

Canzorros templo de San Pedro de Garabás, fachada so Sur. Foto autor primavera ano 2010.

Esta fachada, la del mediodía, del templo de san Pedro de Garabás fue remodelada pero salvados  elementos arquitectónicos del románico, los canzorros. Como estos dos ejemplares, y los restantes doce, todos variados.

[37] O Prior de Garabás, 1.500 reás, os de Armeses e Amarante 3.000; e os de Esposende, Maside, Gomaríz, Vieite, Vilela, Lás, Punxín, Bóveda, Cabanelas, Barrán, Laviote e Freás de Maside, 1.000 reás cadanseu.

Cando o noso pobo se sinte ultraxado e sen liberdade, xa non foi a primeira vez, sae a recuperar a terra, leira a leira, aínda que sexa rego a rego, botando a man a calquera cousa, os medios máis rudimentarios: vellas carabinas, navallas, tirapedras, fundas, fouces, galletos, estacas, etc.[38]. Todo era pouco por canto os franceses simbolizaban, o aniquilamento, o roubo e a impiedade, e de feito que se viron cumpridas as nefastas precursoras: Botaron abaixo as portas das abadias, das igrexas e capelas, roubando no que nelas de valor había e se divertiron coa queima de moi valiosas imaxes e retablos. E non só ultraxaron ás mulleres, tamén roubaron gando, pan, diñeiro, e todo aquelo que lles soara a valor…

As casas a facendas dos pobres campesiños quedaron estragadas: Os xamóns, os chourizos, as carnes…, valeiraron os canastros do millo… Con todo e os bos viños como por exemplo os de Beade, Gomariz, Leiro e San Clodio, facían máis placenteira a estadía dos gabachos, e cando nono bebían, rachaban os pelexos e abríanlle as billas das cubas e bocois, ata que os campesiños os correron, zurrados e sen tempo para face-la dixestión, levando os chourizos no bolso e as carnes nos zurróns.

No seu conxunto xa cando os franceses se fixeran cargo de Galicia nuns trinta días, e andaban a copiar os xeitos e organización da Galia, apenas puideron facer ensaios, é que as guerrillas galegas non lle daban acougo. Estas comandadas por xentes de moito valer, de tantos e tantos anónimos persoeiros que non tiñan nin carreira militar nin curatos, nin cartos, nin padriños, deron as súas vidas só a cambio do valor do deber cumprido, vendo eso si como a outros lle medraran as facendas, e tiñan cargos e medallas. A eles nin unha honra colectiva. Foron esquecidos para sempre.

Os lentos avances da francesada viña determiñada pola sospeita e o medo da inserreciñon galega non tida en conta polo mesmo Napoleón. Os mesmos militares franceses recoñeceron que non era doado chegar a Ourense, se non se desfacían dos insurrectos, tanto de cara a Ourense, pero xa antes o pasar desde Tui polo Ribeiro.

Houbo polo medio propostas de paz plantaxedas polo mesmo mariscal Soult con promesas de aboar todalas desfeitas e o coste de alimenta-la tropa. Pero non lle  deberon facer caso e se viron na obriga de pasar por Ventosela, por baixo do monte San Cibrao xa camiño da capital. O xeral Maransín, afeito cmo estaba a non facer caso os sentimentos humanitarios, xa o amosara na súa estadía en Cádiz, peloxou pero o fin conqueriu retroceder, de momento, non sen antes deixar mais de trinta veciños de varias parroquias que se defendían agochandose no monte San Cibrao: de Ribadavia, Sanín, Lebonsende, San Clodio, Sadurnín, Cenlle, Vila de Rei y San Esteban de Vilamoure (Punxín).

Don José Antono Araújo Pérez, párroco de Santa María de Cenlle tivo a valentía de escribir nos libros sacramentais unha páxina ebocadora da resistencia da paisanaxe[A]:

‘El día diez del mes de Enero del año milochocientos y nuebe entregó su alma al Criador, entre tres y cuatro de la tarde, Ramón Pérez zelibato de edad de cuarenta y ocho años incompletos, vezº del lugar de Cenlle y fra. del mismo nombre, de resultas de un balazo quele han tirado los yngleses que pasaban por la vereda Rl por haberle resistido al saqueo que se hizo en el mismo lugar porlos dichos yngleses, no duro un credo y asi no pudo recibir ningun Santo Sacramento ni testar, y reconocida la desgracia por la justicia respectiva se me notifica que le diese sepultura a su cadáver el que fue sepultado en el dia doce de dicho mes dentro dela yglª parroquial de esta frª de Stª María de Cenlle; dispuso se hermana Margarita asistiesen a su entierro ocho señores sacerdotes; y el responsa añal cantado. Para que conste lo firmo.

Pero aínda escribiu mais, asi no mesmo libro, días despois verte o seguinte[B]:

‘… el veinte y uno de febrero del año de mil ochocientos y nuebe, día verdaderamente desgraciado pª los gallegos españoles y vecinos de esta inmediación al monte de San Cibrao en donde se halla una hermita dedicada esta Stº Martín, nuestros enemigos los caballeros franceses inmortales como nosotros, y regeneradores del universo por su rancia  cristiandad, obras y milagros, que nos exibio la esperiencia y el trato que hemos tenido con esta casta de pájaros, de resultas del lebantamiento que se hizo por la Jurisdicción de Roucos y Maside; enel  qual por falta de tropa españala y ser grande numero del enemigo, salieron forzosamente victoriosos contra nosotros, y al escapar la paisanaje que les hizo frente, han muerto fuera del ataque muchos con la rabia e indignation, en medio de los quales perecieron Josef Vazquez marido de Maria Fernández, Benito bello zelibato y de puerta abierta; Luzinta de Quintas viuda y Ramon Fernandez; marido de Manuela Reinaldo, este de Villar de Rey y los otros en esta de Stª Maria de Cenlle y todos mis feligreses… y pª que conste lo firmo dia mes y año ut suppª’.

Retomando o camiño da francesada cara a capital ourensá, logo que Soult tomara Ribadavia, onde quedara Mernet,  non tiveron doada a marcha cara a cidade.

Lahoussaye fora cara Maside, Raymond cara a San Clodio, Delabonde ata A Barca e Merle afincou en Melón. As tropas francesas loitaron contra os insurrectos, e o resultado quedou reflexado nos libros sacramentais destas freguesías ribeiranas e aledañas: San Clodio, Regodeigón, a mesma Ventosela, Rañestres, san Estevo de Vilamoure, Ourantes, ambaladuas de Punxín, Untes, onde chegaron a dar morte o mesmo crego, e ata chegaron a Arcos e Carballiño.


A Xurisdicción de Maside deu apoio a “Labrador”, e aportou máis de cento setenta homes como nos din as testemuñas documentais que achegamos máis adiante. A heroicidade do noso home e o da súa partida ía camiño da lista dos esquecidos. Este é un caso de tantos que o poñemos por diante pola valentía do vecino de Sueirexa de Garabás, Tomás Quintela segundo di o documento seguinte do que pasamos de seguido un entrecollido de máis interese:[39]

”…En el lugar fra. y Juron. de Maside a veinte y seis días del ms de Junio año de mil ochocientos y ocho ante mil Esso. y testigos pareció presente Gertrudis Gomez viuda de Manuel Quintela vzª  del lugar de suyglesia fra. y coto de Garabanes, y dijo que en su compañía asistió y asiste hasta ahora Thomas Quintela su hijo lexmo. Que le quedó de dho su marido, en el estado de soltero sirbiendo como buen hijo a la otorgte. Que está para salir a la guerra actual endefensa de la Religión, la Patria y Rey,…”

Foron varios os autores e publicacións que recolleron nos relatos da época a valente e gallarda actitude das nosas xentes: O Semanario político, histórito e literario de La Coruña (vv.aa.); A Historia dos exércitos galegos, de Felix Estrada Catoyra; Hérores e Mártires galegos do Pai Juan R. Legísima; a Historia de Ribadavia e seus alrededores, de Pai Samuel Eiján¸ Guerrilleros galegos, de Enrique Rodríguez Solís, e Naillyes na súa “Memoires sur la Guerre d’Espagne pendant les annes 1808,1809, 1810, 1811”. A partires destas obras outros autores que xa particularizaron empregando para elo a bibliografía dos anteriores.

Xurisdicción e Coto de Partovia

[40] (SIC) “… Cuando la invasíón de Galicia, inundaron por repetidas veces esta jurisdicción, haciendo tránsito en el Carballino, pueblo de este juzgado, pidieron raciones completas de sustento regalón, las que no se le comunicaron, á pesar de las amenazas de matar, incendiar, etc. En este tiempo circularon avisos secretos á las jurisdicciones del Rivero de Avia, y cercioradas todas por medió de sus comandantes se hallaban dispuestas á la sublevación á lo que dio margen José “Labrador”, natural de la parroquia y coto de Garabanes, en donde se enderezó á la de Caballería que se dirigía á Rivadavia, en el sitio de la Lameira de Grijoá, feligresía confinante con este coto, y poniendo en movimiento su trabuco echó a tierra uno, sacó las pistolas, para el otro y errando fuego estas, se fugó regresando a este coto en donde se hallaban los caminos interceptados a causa de que los paisanos ya se andaban divirtiendo con otros pocos, dirigióse por un sendero el otro francés a un precipito y viéndose acosado por todos lados sacó una pistola y se volteó los sesos (…) En los caminos y orillas de los ríos no se observaba en ellos más que cadáveres (…) En medio de todo esto se cogieron tres carros de fusiles, valijas (…) Los del Rivero de Avia empezaron un ataque en Ribadavia, Rego de Eigón, y S. Cibrán, principiando la acción a las 10 de la mañana y terminó en puente S. Clodio a la noche. El 21 sorprendieron 14 en la fortaleza y casa del abad de Anllo con algunos caballos, mulas, y otros efectos de saqueo que tenían practicado, aprovechándose de todo los paisanos llevando a los prisioneros hasta la sepultura del río…

[41] … y en estos días llegó el buen patriota D. José Munín, que en compañía de D. José Fernández, boticario en el Carballino, pasaran a tratar con –Pedro Caro Sureda- el señor Marqués de la Romana…”

Rematamos de entrecoller da obra “Maside e a súa antiga Xurisdicción, unha pequena referencia de José Benito Munín, – José Benito era fillo Pedro Munín Piñeiro e de Mª V. Taboada-, veciño de Prado de Xurenzás que mantivo apoio económico a Legión do Riveiro así como as demais partidas de guerrilleiros. De ahí que non só mantiveran contactos entreles, tamén tiñan razóns para entablar amizade, non xa por proximidade e afinidade, tamén porque o garabanés “Labrador” mantivo estreita relación con Cachamuiña, e este a súa vez, como amosaremos mais adiante, achegouse familiarmente a José Benito Munín. (Ver páxina  38).

[42]Pasámo-la trascrición: (SIC)”… Dn. José Benito Munín dueño de la casa de Prado, vezº de Jurenzanes se presentó gratuitamente a subministrar de su Casa lo hizo por espacio de dos meses pan  vino y carne pª la manutención de toda la gente y en citado paraje se ha reunido, lo qe también ha hecho con los dispersos de Segundo Batallón y ciento sesenta hombres de la Partida de “Labrador” qe salió a incorporarse con el primº Batallón que se halla en el Exercito…”.

Ó mesmo fío trascribimos o verquido en “A historia de Ribadavia y sus alrededores”:

[43] (SIC) “ Xosé ““Labrador”” deu marxe á sublevación, e dicir, que foi o principal inductor á rebelión, o animador de indecisos que arrastra co seu mesmo exemplo a súa vida e amosando que os franceses invasores son tan mortais como os demais”.

Cando este ardor patriótico comenzaba así a despertar en Ribadavia xa ó carón  do Carballiño, Jurisdicción de Partovia, desenrolouse chea de madurez co gallo do paso daquel Regimiento nº 39”. Esto confirma que Partovia foi adiantada en estas terras ás sublevacións e aquí o que empezou a tiros cos franceses foi Xosé ““Labrador””. Non só en Partovia senón tamén en tódalas operacións emprendidas para a defensa de Ribadavia, desde Melón ata esta vila tivo destacada actuación este guerrilleiro, a onde se trasladou de contado coa súa xente acudíndo á chamada do alcalde para oporse ó inimigo que ameazaba na súa marcha sobre a mesma. Do singular valor de ““Labrador””, gárdase memoria pola seguinte relación de feitos publicada no seu día. Por ela dedúcese que ““Labrador”” foi o último que lle disputou a entrada ó invasor cando alcanzaba as primeiras casas”.

Os abades das freguesías que acolleron os restos dos soldados e paisanos mortos polos franceses, amosaron sentida pena nos libros parroquiais, correndo o risco de que os gabachos as tomaron con eles, ou co preciado patrimonio gardado nos templos, como penosamente aconteceu en tantos casos, como así foi, e só como mostra, cos libros en freguesías preto de nós, Barbantes e Laias.

E para que o esquecemento non borre todo, imos intentar que ó menos un dos nosos heroes, “Labrador”, plasmar o que con traballosa paciencia fumos capaces de rescatar para botar un chisco de luz e darlle lustre o seus esquecidos honor e méritos.

“LABRADOR”

A biografía de “Labrador” decata unha singular heroicidade que ten como epílogo, ou peche, o cruel esquecemento. Xa o dixemos no seu momento, se non tes padriño que non apareces nos libros. Aquel que foi o primeiro guerrilleiro nas Terras de Maside, o brazo armado dos abades, escribáns, estudantes, cirurxiáns, albeitadores… Nacera en Bouzas de Garabás,  e cando do berro de Andrés Torrejón, José Francisco xa con corenta anos cumpridos, non era nin moito menos un monicreque en mans dos interesesados ricachóns. Así ó verse nas nosas terras as primeiras faiscadas contra a invasión, José Francisco, que tomou como nome de guerra o alcume do seu pai, tíos, e avó: “Labrador”, abandoou a familia e a súa casa de Canedo, e unha máis que acomodada posición para capitanear a guerrilla da xurisdicción, avanlazándose ata o Ribeiro do Avia, e do Miño, desde as Terras de Maside o frente dun grupo de voluntarios que tiñan, eso si, con moito, menos que perder que mesmo, home con muller e filla, e cunha posición económica desafogada, e segundo o reflexa a acta testamentaria logo do pasamento, ata cómoda; e non para facer a guerra pola súa conta, máis ben e na medida das súas posibilidades facer incómoda a presencia dos gabachos nos antergos dominios do Conde de Ribadavia, co que meritaba para ocupar unha páxina que a historia lle tiña gardada, e que co tempo roubáronllela, e máis, chegando a ver como os galos lle puxeran prezo a súa captura, vivo ou ben morto. E aínda así rematada a guerra, solo conqueriu por a súa valentía un oco na nosa historia, e sendo heroe, nin cargos, nin cartos nin medallas, moito menos que outros que apadriñados por amizades e cartos, si llos deron. Morreo lonxe do Garabás natal, en Beariz de San Amaro, onde tamén pasaría o alén catro meses máis tarde seu colega de armas, o que fora Tte. de Artillería Angel Salgado, natural de San Clodio, quen, verémolo máis adiante, tiña só 17 anos, e foi levado a soterrar no seu curruncho, no mosteiro do Avia.

[44] “Labrador” non só se empeñou en botar ós franceses das Terras de Maside, do Ribeiro e dos arredores, foi máis alá, e xa baixo as ordes de “Cachamuiña” atacounos ata Valdeorras, así nolo dín os libros do Santuario de Nosa Señora das Ermidas:

[45] (SIC) “En día 4 de diciembre del año de 1809 se dio Sepultura Eclesiástica en la Parroquia Santuario al cadáver de Silvestre de Barros, natural de la Feligresía de Barbantes, Jurisdición de Maside, Obispado de Orense, soldado de la partida del Sr. González “Labrador”, que habiendo pasado por este lugar quedó enfermo de peligro, y estando ya libre de su enfermedad pretendió marcharse a fines del pasado año, e incorporarse con el Tercer Batallón de Voluntarios del Rivero, que dijo se hallaba en la ciudad de Tuy; que habiendo recaído de nuevo, se le levantó un delirio tan fuerte que fue imposible administrarle los Sacramentos de Penitencia y Viático, solo se le pudo socorrer con el Santo Sacramento de la Extremaunción; por consiguiente no hizo testamento ni menos pudimos sacar de él quienes eran sus padres. –Dato que non pudemos aclarar habida conta que ata o 1844 non aparecen os libros da freguesía de Santiago de Barbantes- . Su enfermedad, fiebre maligna con combulsion de vervios; su edad, por su aspecto, de 26 a 28 años. Se enterró en el sagrado junto a la puerta llamada del Olibar, que se cobrará si hay de que, y por ella 10 reales…”.

Estivemos o pe das rochas antropomorfas do Monte dos Cabezos, e polas encostas onde está o pobo, o Santuario, e do edificio que fora Seminario Menor da D. de Astorga ata o 1963. A pé feito fumos ata a porta da Oliveira para lembrarnos deste soldado de Barbantes. Noutrora moi activo e bullicioso Santuario, que como se coñece e dos máis antigos dos Maríanos que se ergueron en Galicia, lembrámonos como non daqueles homes da x. de Maside que por alí andiveron no 1809. E de interese deixar constancia do que o encargado do Santuario nos comentou:

[46] “…En tiempo de la invasíón francesa, el templo lo convirtieron en cuadra. Después los amortizadores de los bienes de la iglesia, “Mendizaval” él que puso la puntilla,  dejaron al Santuario aún más pobre de lo que lo habían dejado los ejércitos de Napoléon”.

Xa dous anos máis tarde, o vintetrés de Maio do 1999, nunha viaxe cultural do “El Liceo de Ourense”, xa formando parte da Coral Ourensá, tiven estranas sensacións ó cantar a Misa dende o coro do Santuario o que se pasa por  chanzos feitos na rocha. Non me foi doado, costoume facerme á idea de que gabachos foran quenes de meter bestas en tan fermoso templo. Agora que, tamén é certo, que o desatino pode chegar ata esos estremos.

Seguindo o fío de Estévez Puga en “Maside e a súa antiga Xurisdicción”, sabemos que o soldado, do veciño Barbantes, marchaba na partida de “Labrador”, quen o pasar polo Santuario deixouno o bo cuidado por atoparse enfermo. Os franceses entraron no Santuario o trece de xuño e permaneceron ata o vintetrés, por elo, o internado de Silvestre tivo que ser posterior a esta data e a de cando o exército de Soult se ía de cara a Sanabria. Eso dinos que a partida de “Labrador” disolvérase enrolándose no exército, pois como tal guerrilla xa non tiña inimigo a quen combater dentro de Galicia.

Carta sobre os sucesos de Ourense,  e feitos de “Labrador”

[47] (SIC)“… De los franceses que se hallaban en casa del abad de Anllo pudo escaparse uno montado en su caballo con toda la montura, y pasando por el Treboedo –Maside- le salió  un paisano con su carabina de cuyo tiro le dio la bala en el hocico del caballo que iba chorreando sangre, le salieron otros, y viéndose acosado se echó entre las heredades que dicen por debajo del lugar de Maside, y poniéndose en la vereda un tanto abaxo de la iglesia de Maside, le salió el paisano Ramón Bernárdez de Maside y aguardándole en el camino con un baral de una biña le asentó tan buen garrotazo que echándole del caballo abaxo  y concurriendo otros paisanos allí le dieron muerte y al caballo, enterrando uno y otro por el miedo que si lo sabían los carniceros abrasarían al vecindario…”.

[48] (SIC)… Señor Editor:(…) y así solo digo: que luego que asomaron los gabachos A Melón, el alcalde de Ribadavia paso oficio a las justicias de Roucos y Maside de que con su gente saliesen á recibir á tan honrados huéspedes: y al instante se presentaron en la cuesta de MeI6n los de Roucos, y con ellos José “Labrador” de la de Maside, y bien conocido hasta de los generales, con unos 40 hombres que pudo reunirlos y a penas avistaron la langosta que bajaba para dicha cuesta, sin reparar la mala situación, seapresuraron en el puente Francelos á hacerles fuego y consiguieron echar al río unos 1.000  enemigos; pero viendo que la turba se aumentaba trataron de retirarse tomando la ruta para las viñas á fin de librarse de la mucha caballería que los seguía turba se aumentaba trataron de retirarse tomando la ruta para las viñas á fin de librarse de la mucha caballería que los seguía; y apostado el dicho “Labrador” tras de una pared junto al convento de Santo Domingo de dicha villa y encaxando su trabuco por un agujero pudo coger en fila y á boca de cañón a cinco húsares que arrojó de sus caballos () Se Apoderaron por fin de la villa, y al amanecer del día siguiente el juez de Maside con toda su gente los aguardaba en el monte Barazal apostándose en la altura de la capilla de San Cibrao (…) y un trozo de caballería  hubiera conseguido  el paso por el  puente San Clodio para cortarles la retirada pero saliendoles al encuentro los paisanos del Rivero de Avia, cargaron sobre ellos  en el puente San Clodio hasta entrarlos en la villa de Ribadavia (…) Inundaron por fin toda Jurisdicción de Maside en la que han cometido todo género de maldad, muertes, estrupos, robos, incendios, etc. (…) nuestros paisanos no desmayaron de su intento pero a pesar del terror que debía infundir el tiroteo, que en todas partes se epercibía los terribles golpes que daban al deshacer las puertas de las iglesias y casas y los incendios que todo lo iluminaban, nuestros paisanos no desmayaron de su intento  y lejos de  ello, que apostándose unos junto al puente de Casardomato, y otros junto al puente Sanfiz, los rechazaron por algunas horas con un fuego tan acertado, que les causó no poco daño y los que se diezmaron en los 14 días, que permanecieron en dicha Jurisdicción y en Chaos de Ameiro, solo lo saben los campos en donde fueron sepultados o los ríos que los recibieron…”.

[49] (SIC) “… La villa de Maside fue testigo de uno de estos que elegimos para desvirtuar sus anteriores conceptos, y que según el mismo escritor merece ser contado porque honra el carácter de las dos naciones. Después de nuestra marcha de Santiago de Compostela, al principio de Febrero, tres dragones desmontados se habían quedado rezagados, agotados por el cansancio; dos de ellos fueron muertos por los paisanos, y el tercero hubiera sufrido igual suerte sin la humanidad del cura de Carballino. Este respetable eclesiástico, con peligro de su vida, lo secuestró del furor de los paisanos, ocultándolo al principio en la sacristía y después en el campanario, en el que  permaneció  encerrado varios días; por la noche el cura le llevaba de comer. Habiendo sabido que los franceses pasaban cerca de su villa, por Maside, hizo vestir a la española al dragón que había sustraído de la muerte. Este hombre digno fue recibido por nosotros como merecía tal acción. Mientras esto sucedía, soldados que se habían separado del campo penetraron en la villa de Carballino e hicieron pillaje en su casa. Estaba él todavía entre nosotros cuando se le anunció esta nueva. La noticia se divulgó bien pronto, y mezclándose la piedad al reconocimiento, hizo abrir espontáneamente una suscripción a favor del cura, a la que cada soldado quiso contribuir; en un instante se recogieron cien luises que le fueron ofrecidos; no consintiendo en aceptarlos sino después de haber obligado al que le debía la vida a recibirlos para equiparse. Hubo entonces un combate de generosidad muy enternecedor; y yo vi a viejos soldados verter lágrimas a la vista de su camarada, que cayó lleno de reconocimiento y gozo en brazos de su libertador. Aquel momento nos hizo experimentar algunas dulces sensaciones. En medio de los horrores que nos rodeaban teníamos necesidad algunas veces de escenas semejantes para distraer muestra imaginación entristecida y aliviar nuestros  corazones”.

Facemos incursións no Ribeiro para acomodar con tódalas novas unha máis comprensible historia, a feita polas nosas xentes, guerrilleiros con armas ou con axudas económicas, ou de ámbolos xeitos.

A fináis de octubro do mil oitocentos nove, un veciño de Beresmo, da freguesía de San Xusto de Avión chamado Antonio Vázquez, no seu papel e cargo de síndico general no anterior ano 1808, fai poder ante procuradores da cidade de Ourense e na Real Audiencia de A Coruña, facultándoos para que na súa representación fagan os recursos que cumpran ata conqueri-la emologación dos crecidos gastos tidos polos “quadrilleros” e Rexidores co gallo das guerras cos franceses, tratando de xustificar a demora da súa representación.

[50] (SIC) “…Habiendo suscitado debates sobre la suministración de vituallas para los peones armados, ya que se resistieron a contribuir los curas, ni aún al Quartel de reunión de los Batallones de la Lexión del Riveiro que se hizo en los Quarteles de Boborás y Carvallino, solicitando Decreto de Exención al sr. Michelona intendente interino del Exercito de este Reino y comisión del Gobernador de Vigo para que se le contribuyese con los tributos reales y fondos públicos, comisionándolos ya un fraile franciscano para tomar quentas de ellos subponiendo caudales que no había, amotinaron el pueblo y en particular los mal contentos por resistencias, y poco afecto a la Defensa Patria se arroxaron en tumulto desordenado arrestar al juez de noche poniéndolo cargado de prisiones en la Torre y carzel…”.

[51] (SIC) “…vagages para las tropas, y los mas ordinarios, y según la costumbre de la Jurisdicción de dar sus cuentas los procuradores y quadrilleros, regidores, luego que fenece el año, y ennombre de dichos quadrilleros presentara al Juez Merino y escribano del ayuntamiento las quentas en relación con sus documentos con cargo y data correspondientes al dicho año fenecido (…) suministración a la gente armada de dicha jurisdicción contra los enemigos y  cumplimiento de las requisiciones de ganados vacunos, centeno, trigo, y otros que se pidian para las tropas de transito y acantonadas en la villa de Rivadavia y en los quarteles dereunión de Boborás y Carvallino, y a la capital de Orense, a que se resistieron los curas parrocos y otros eclesiásticos, resultando criminosos alborotos, tumultos y desordenes, arrogandose el clero con otros a arrestar al juez, y perseguir al escribano de número que tuvieron que ausentarse de la xurisdicción, desde primeros de abril del corriente año, a aún siguieron y siguen otros escrutables echos de desobediencia a los comisionados del señor Gobernador Militar de Orense, y su tropa auxiliante, no se pudo dar paso ni curso al examen de las referidas quentas jurisdicionales…”.

[52] Trascribimos este documento de seguido: (SIC)“…En la villa y jurisdicción de Maside (…) los vecinos de esta Jurisdicción dijeron que por la Justicia y Regimiento de la muy noble y Leal ciudad de Orense se despachó orden de dicha Jurisdicción de Maside donde los otorgantes y sus consortes son domiciliarios para que aportasen en aquella capital cuarenta bueyes para el surtido de la tropa francesa …”.

Polas mesmas datas, nunha xuntanza que tiveron na freguesía de Lobosende, por unha banda don Francisco Fraíz y Feixoó, Xuíz Merino e Xustiza ordinaria da xurisdicción de Avión, e pola outra don José Chao y Faxardo, Escribán de número, ambolos dous nomeados polo Conde de Ribadavia, dono xurisdiccional e territorial, que atopándose exercendo as propias funcións de cada un deles, na procura de armamentos paras los “domiciliarios” contra los franceses, estando en Melón, Ribadavia, e no resto do partido hasta a mesma conquista de Vigo, outorgan poder, “quanto se requiera”, a don Julian Veiras Romay, don Domingo Carnero y don Gregorio Vermez (Vermudez ¿) procuradores de este Reino para apelar (…) hagan reclamaciones, reintegros, daños y perjuicios que nos han causado…

Por semellantes cuestións e cos mesmos xeitos, veciños da xurisdicción de Roucos, do lugar do San Amaro, andiveron na procura de recibos xustificativos das aportacións a xurisdiccións para soportar a guerra:

[53] “En el lugar del San Amaro de Montes Juron. de Roucos a diez y nueve dias del mes de Junio año demil ochocientos diez ante mi Escno. y testigos infraescritos pareció presente (…) Dixo que respecto enel lugar del Carballino de esta inmediación se alla ya ace tiempo establecida una partida de soldados delos de la Legión de voluntarios del Ribero para la persecución de ladrones y custodia delos que se arrestaron de cuya partida es comandante el Capitán Dn. Pedro Sánchez de Castro y para las raciones de dhos. Soldados y partida expidió orden el mencionado Capitán ala Justicia desta citada xron. para que el Procurador de ella por espacio de veinte y cinco días contribuyese diariamente con treinta y cinco libras de carne, cincuenta dos y medio de pan, tres rs. para luz, y seis rs. y md pª leña y berdura, loque cumplió y contribuyó el otorgante por dha. xurisdición, sin que sele pagase cosa alguna solo si el referido capitán le ha dado recibos de haber cumplido…

Voltamos ás actitudes reclamativas dos veciños de Lebosende, e para darlle máis luz , e para mellor entendelo, transcribimos parte do requerimento. Dicían que na procura de armamento, se toparon coa resistencia de algúns “mal inclinados y poco adiptos” a nuestra defensa.

Como gotas da mesma auga seguen as accións recriminatorias a aqueles personaxes e institucións que, pode para non perder prebendas, se negaban a aportar á causa contra o invasor, non culpandoós de “pro-gabachos”, pero si de actitudes cando menos mornas, por non aseveralas como contrarias. E tamén se descubre o desgoverno e o aillamento dos reinos do país. Este é o caso da protesta feita ante o Francisco Antonio Millán, o vinteséis de novembro do mesmo mil oitocentos nove por Dn Ignacio de Prado, veciño da cidade da Coruña queixándose de que as reclamacións por el emitidas a Real Audiencia do Reino, e a “Villa y Corte de  Madrid” e o Cabildo da Colegiata de dita cidade, “se traspapelaron todos dichos documentos…”:

[54] (SIC)“... mas como en aquel entonces andubiese mui entropecido el curso de los negocios, y con poca mediación entrasen los exercitos franceses en aquella Corte, se traspapelaron todos dichos documentos; a bista de lo qual tubo el que otorga que hacer nuebos desembolsos solicitando otros…

Asinan o protocolizado documento o interesado, e constan as testemuñas de Dn. Pedro Taboada, Dn. Andrés Rodríguez e Dn. Julian Uzal veciños da cidade de A Coruña. E na certificación do mentado escribán consta.

[55] (SIC) “Yo Francisco Antonio Millán Essno. de S.M. asignado a las Jurisdiciones de Maside y Partobia, y vezino de la última, certifico, que los instrumentos contenidos en este protocolo son los únicos de que he dado fe, y que ante mil han pasado en el año que feneze de mil ochocientas y nuebe, sin que lo hubiese echo de otros algunos…

MORTOS POLOS FRANCESES NAS XURISDICCIÓNS DE ROUCOS E MASIDE

Doado é probar que  nas freguesías das coñecidas como Tierra de Maside, dábaselle  sepultura a mozos solteiros sen moitas explicaciones que as que veñen dadas polas circunstancias da guerra contra o invasor francés.

[56] (SIC) “Os libros de defuncións das parroquias son documentos valedeiros para conece-los falecidos por mor da guerra, así como outros dalos que non estaban rexistrados en algunha outra parte. Algúns párrocos escriben como causa do falecemento “muerto por los franceses  con epítetos a súa conducta, outros poñen como causa “morte violenta”. Tamén hai algúns soldados mortos por enfermidade e outros loitando co exército en frentes alonxados. Repasado-los libros de defuntos da Antiga Xurisdicción de Maside fixémoslle seguimento, e así anotamo-las nas parroquias nas xurisdicciónsde Ribadavia e Roucos (Cenlle). Elas dannos a dirección  seguida polo inimigo atravesando Maside cara a Amoeiro, namentres o gordo do exército francés seguía a beira do Miño cara a Ourense. Os soterrados en Sanín, Santa María da Groba e Punxín corroboran as relacions sobre o combate que presentaron os nosos paisanos contra os franceses nos montes de San Cibrán, Casardomato, San Fiz e Cenlle. Moitos funerais e honras celebráronse despois que os franceses se alonxaran destas terras”.

PEDRO DE SANIN

“O 26-2-1809 deuselle sepultura a Félix Muradás, veciño do lugar de Outeiro “”que murió en defensa de la Patria y Religión en el ataque que dieron los naturales en esta tierra en el Monte S. Ciprián al exército francés, en el mesmo día saqueó todas estas parroquias y robó iglesias. Se le enterró en el atrio de S. Juan de Sadurnín con otros más que han muerto el mesmo día””.

Nota.- En el ataque que tuvieron los naturales de estos Riberos el 18 de febrero de 1809 contra el exército francés a las entradas de la villa de Ribadavia desapareció Rosendo Pérez, marido de Manuela Vázquez,  de este lugar feligresía de S. Pedro de Sanín.  Se juzga hubiese muerto en el ataque en defensa de la Patria mediante algunos otros lo conocieron y vieron entrar en él y como se hallaron varios muertos y los enterraron en las viñas y montes por estar los franceses en Ribadavia, se juzga muy probable que esté entre uno de ellos.

Nota 2ª .- Dentro de  la iglesia de S. Pedro de Sanín en la fila de sepulturas de la limosna de cinco reales se enterraron Joséf Collarte marido de Luisa Rásela, Gregorio Seoane, Ramón Alvarez y su mujer Theresa Fernández, todos vecinos de Sta. Mª  de Groba en donde deben estar sus partidas, murieron el 19 de febrero de 1809 en el ataque que dieron los naturales de esta tierra al exército francés en el monte S. Ciprián y como se detuvieron los franceses en esta Casa Rectoral y parroquia y las inmediaciones saqueando todo y robaron las iglesias, se enterraron estos y otros en el referido monte de S. Ciprián y pasados quince días que se fueron los franceses los desenterraron y trajeron a las referidas sepulturas y para que conste y como abad que soy de esta parroquia de Sanín lo firmo. Antonio Peña (rub.)”.

PARROQUIA DE SANTA MARÍA DA GROBA

Aquí atopamos algúns nomes da nota anterior, soterrados en Sanín e pertencentes a da Groba tal como o confírman os párrocos:

[57] (SIC) O 21 de febreiro de 1809 deuse sepultura a D. Xoán Bto. Diéguez, vecino de Sta. María  da Groba que morreu o dezanove “que lo mataron los franceses de un balazo”. Foi soterrado en San Sadurnín. Non fixo testamento nin recibiu os sacramentos por quedar morto así que recibiu o balazo. Estaba casado con Dª Manuela Casas.

O mesmo día 21 deuselle sepultura a María Domínguez, filla de Ventura  e de Mª de Arce “”que la mataron los franceses el día 19 de este mes. No recibió los sacramentos por ha  quedado muerta de pronto””.

O día 24 do mesmo mes deuselle sepultura en San Pedro de Sanín os cadáveres Ramón Alvarez e Tereixa Fernández, marido e muller, vecinos que foron desta parroquia de Sta. Mana da Groba “que fueron muertos por los franceses el día 19 del sobredicho febrero, no recibieron los sacramentos ni hicieron testamento por quedar muertos de pronto, le quedan dos hijos y dos hijas pupilas”.

PARROQUIA DE SAN LOURENZO DA PENA

[58] O 22-2-1809 deuselle sepultura ó cadáver de Manuel Reynaldo, viúvo, veciño do lugar de Quinta “”que mataron en su casa alevosamente los franceses cuando invadieron este país sin dejarle tiempo para administrarle los sacramentos”. O 23 de marzo tivéronselle-Ias funcións   de enterro e honra.

O 12-3-1809 déuselle sepultura ó cadáver de Bernardo Fernández, veciño do lugar de  Quinta  marido de María Fernández “”murió de resultas de haber sido maltratado de franceses y más naciones que invadieron este país””.

O 5-4-1810 tivéronselle funcións de enterro, honra e cabodano por Lázaro Souto, fillo de Magdalena Diéguez viúva do lugar de Lentille.  Morreu no exército.

Son, por descontado, as freguesías do noso entorno, por onde se moveu a cotío “Labrador”, as que nos chaman pola cercanía, familiaridade e outras cousas.

PARROQUIA DE SANTA MARÍA DE SALAMONDE

[59] (SIC) En el día 29 de Julio del presente año, 1808, se tubo el entierro y honrras de Luis Arias, marido que era de Manuela López, vecinos de Outyeiro, el que muiró lastimosamente en defensa dela patria, con asistencia delsiete sacerdotes incluso yo cura párroco; y en el mismo día se le tuvieron las honras. Para que conste lo firmo Ramón Boán.

18-4-1809 – Se tuvieron en esta iglesia con asistencia de 6 eclesiásticos el entierro y honras a Manuel Alvarez, de Gaime, que había muerto según dicen en el ataque de San Payo  todo por disposición de su madre. Fdo. Pedro de Novoa y Gomez.

19-1-1810 – Se tuvo en esta iglesia con asistencia de 5 eclesiásticos el entierro y honras a Manuel García soldado de la Legión del Ribeiro que había muerto en la plaza de Vigo. Soltero, hijo de Agustín García y de Ventura Vazquez, vecino del lugar de Veiga, todo por disposición y como eclesiástico lo firmo. Pedro de Noboa y Gomez.

PARROQUIA DE SAN XOAN DE OURANTES:

[60] 20/2/1809 -“Mataron los enemigos sacrilegos y feroces franceses a Carlos González veciño dellugar de Ourantes y a José Carrasco de A Barca, feligresía de Layas “.

PARROQUIA DE SANTA MARÍA DE   SAN CLODIO:

[61] (SIC)”En veinte días del mes de Febrero de mil ochocientas y nueve (…) al cadaver de Juan Blanco vecino de la Barouta qe. falleció el días antes en el lugar de Varcemedelle. No hizo testamento ni recivió ningun sacramento por haver sido muerto violentamente por los franceses (…) lo firmo a quince días del mes de julio del mismo año, no habiendo hecho antes por estar guardado el libro a causa de la invasíón de los franceses.”

(SIC)”…En quince días del mes de Julio de mil ochocientos y nueve yo el infraescrito cura de Santa María de San Clodio di sepultura eclesiástica (…) al cadaver de Fernando González mozo soltero y militar en el Regimiento del SRF. Marques de la Romana, qe falleció qe falleció (repetiuno) el dia antes a las siete de la mañana en el lugar de Mayn de esta fra…”.

Remitímonos o asentado na nosa px.19, nos últimos renglons cando se fala de que “Labrador” morrera no mesmo San Martiño de Beariz catro meses antes que o protagonista da anterior partida de defunción, a de Ángel Salgado, que segundo publicacións de por aquelas, foi a súa familia, veciños de San Clodio, quenes acudiron á busca do seu cadáver para ser acollido no Mosteiro de San Clodio. Trascribimos, desta vez completa, a citada partida de defunción:

(SIC) “En veinte y tres días del mes de febrero de mil ochocientos, y once yo el infraescrito cura de Stª María de San Clodio di sepultura eclesiástica (de la reja adentro al lado de la Epístola del Altar de Nra Señora de la Soledad en la primera sepultura del primer Orn) al cadaver de Dn Angel Salgado soltero de edad de diez y siete años Theniente Capitan de artilleria, qe. falleció en el lugar de Beariz; salio la Comunidad a recibir esu cuerpo al atrio de la iglesia, viniendo con el cuerpo el Sr. Abad de la referida parroquia de San Martin de Beariz. Asistió a su entierro toda la Stª Comunidad. Pagaron todos los derechos qe. corresponden; aplicandole en este día los Religiosos qe. quisieron el Stº Sacrifico de la Misa por la limosna de cinco rs. y por ser verdad lo firmo dho. Día, mes y año ut supra”. Asinado Fr. Norberto.

[62] (SIC)”…En el veinte y seis de noviembre de este presente año (1812) se hubieron en esta iglesia los funerales pr. el anima de José Juan González (del lugar de Casardomato) qe. murio en defensa de la justa causa de España…”.

PARROQUIA DE SANTA COMBA DE TREBOEDO:

Don Carlos Figueroa, seu párroco, deixou escrito a seguinte nota:

[63] (SIC) “Estos libros y otras, apuntaciones conducentes a ellos han caldo en manos dé los franceses cuando se esparramaron por Galicia y por esta parroquia, y casas y entre otros destrozos, que han hecho no perdonaron los libros sacando hojas de ellos y destrozando popeles…”.

PARROQUIA DE SAN PEDRO DE GARABÁS:

[64] 22/2/1809 “…Soterrouse o cadáver de Manuel González. veciño do Mato freguesía de Rañestres…   Murió de muerte violenta en términos de esta parroquia.

O mesmo día  deuselle sepultura en Garabás ó cadáver de  Xosé González veciño da freguesía de Amarante, marido que foi de Rosa, veciña de Maside, “murió de muerte violenta dentro de los términos de esta parroquia”.

PARROQUIA DE XAN XOAN DE PIÑEIRO

[65] (SIC) Rexentaba a parroquia como Tte. o crego francés D. Guillerme Barrere (…) e xa como encargado ata 1812. Nacionalizouse español e seguiu vivindo en Piñeiro.O seu pasamento foi no 1824, sendo soterrado na igrexa. Procedente da diócese de Aire foi acollido polo bispo Quevedo (…) Escribe con boa caligrafía e ortografía castelá, tan só lle traicioa a súa língua de orixe, o escribir Requeicho por Requeixo, Punchín por Punxín, Freichendo por Freixendo, ect. Os mortos desta freguesía son: Francisco de Castro, veciño de Piñeiro,“el que murió desgraciadamente en el ataque de Senlle” -a súa orixe volveo a confundir-. Funerouse o 25 de Abril de 1809. Domingo Dominguez veciño de Piñeiro,”el que fue muerto por los franceses”. Funerais o 23 de outubro de 1809. Manuel de Castro “el que murió desgraciadamente y se enterró con otros muchos en Stª Mª de Punchín”… Funerais o 15 de xullo de 1809. Manuel Alvarez, fillo de Joséph e Josepha Garrido “murió desgraciadamente en el mes de Febrero”. Funerais o 15 de xullo de 1809. D. Guillerme é o único crego de por aquí que nos fala do combate de Senlle (Cenlle),onde atopou a morte o seu fregués Francisco de Castro”.

Nos combates de San Cibrao, Casardomato e San Fiz foron varias as victimas entre os combatentes da Xurisdicción de Maside, amosán nolo as partidas de defuntos das freguesías dos arredores: Punxín, Cornoces, Rañestres, Armeses e Vilamoure… En Punxín foran soterrados e funerados cinco no mesmo día:

[66] “Francisco González Forrollo, de Pazos, “el que murió repentinamente a manos de los   franceses”.
“José Alvarez Tretas, de Condes, “el que murió repentinamente a manos de los franceses”.
“Joséph Novoa, del lugar de Souto, “el que murió repentinamente a manos de los franceses”.
“Benito Roscón, del lugar de Quintas, “murió repentinamente a manos de los franceses”.
Manuel de Castro, de San Xoan de Piñeiro, “el que murió repentinamente a manos de los franceses”.
“Xacobo Rodríguez, veciño de Baldaríz, dáselle sepultura o día 24, “el que murió repentinamente a manos de los franceses”.
D. Pedro Carlos Acuña, sarxento do Rgto. Provincial de Ourense, faleceu no Viñao, natural de Vilamoure.
Xosé Rodríguez Ciego, veciño de Baldariz, “el que mataron los franceses en la parroquia de Amoeiro”.

PARROQUIA DE SAN ESTEBO DE VILAMOURE

[67] (SIC) “En 20 de Febrero de 1809 mataronlos franceses a Antonio de Novoa en el Porto del Rio, freguesía de S. Miguel de Armeses…”.
“O 20 de Febreiro mataron los franceses a Francisco González, (…)vecino de Vilamoure”.

PARROQUIA DE SAN MIGUEL DE ARMESES

O párroco de Armeses para algúns mortos pon puntos suspensivos como cousa sabida por todos e nunca nomea ós franceses.
[68] (SIC)“11 de Xaneiro do 1809 déuselle sepultura a Benita Pérez, muller de Xosé de Puga, do pobo da Touza. Se halló muerta en su casa de resulta de averse alojado en ella una partida de ingleses”.
“18-9-1809 celebráronse funerais por Tomás Rodríguez, a quien mataron violentamente los…”.
“24-1-1810 idem por Xosé de Puga, da Touza (…) a quien han muerto violentamente los…”.
“23-20-1810 idem por Alonso González (…) a quien mataron violentamente los …”.
“11-1-1812 Idem por Andrés de Novoa de Laiantes, morreu no exército”.
“20-3-1813 Idem por Carlos González, de Laiantes, morreu na guerra”.
“25-8-1829 Idem por Xoan González, que falleció o desapareció desde el año 10 cuando los franceses en España”.
“27-1-1836 Idem por Xosé González, de Listanco (…) fue soldado en la guerra llamada de la Independencia desde el año 1809 y como no hay sabido más noticias de su paradero, se tiene por muerto”.

PARROQUIA DE SANTA OLAIA DE LAIAS

Aquí os franceses romperon os libros parroquiais, o mesmo cremos aconteceu na veciña freguesía de Santiago de Barbantes xa que ata o 1844 non aparecen libros. Aínda que posteriormente o parroco e capelán foron refacendo as partidas e no ano 1819 pídenlle o bispado a súa aprobación.

PARROQUIA DE SAN MARTIÑO DE CORNOCES

[69] “O 20-2-1809…Murió a manos de los franceses Francisco Fernández del lugar de Santa Baia”.
“0 22 do mesmo mes… Murió violentamente a manos de los franceses D. Manuel Vázquez Sotelo (…) de la Martinga”.
“O mesmo día e do mesmo modo foron mortos Simón González e Antonio Fernández do lugar de Garabatos”.
“O día 25 do mesmo mes “”falleció de las resultas de la misma revolución José Vázquez Rico del lugar de Santa Baia””.

PARROQUIA DE SAN MAMEDE DE RAÑESTRES

[70] Di ó marxe o crego que asina tódalas partidas, o teniente cura de Rañestres don Francisco de Agra que “estas ocho partidas sigientes entiendase enel mes de Febrero” (SIC):

“En veintidos de Marzo de mil ochocientos nuebe sedió sepultura al cadaver de Franco. Fernández, hijo de Manuel Fernández, y Bentura Gomez vezinos das Quintas deesta parroquia de Rañestres; aquien sele tubo entierro y honrras, el que murió desgracidamente…”.

“En el mismo día de arriba mes iaño sedió sepultura al cadaver de José García casado con María Gómez elque murió desgraciadamente el dia veinte; seletubo entierro y onrras …”.

En el mismo día de arriba mes y año sedió sepultura al cadaver de Diego Gomez soltero elque murió eldía veinte desgracidamente, vezino das Quintas deesta parroquia de Rañestres seletubo entierro y onrras…!”.

Enel mismo día mes y año sedió sepultura al cadaver de Caetano Gomez vezino do Casar de muerte desgraciada; seletubo entierro.

Segue a trascrición (SIC) das restantes partidas de defunción da citada parroquia de Rañestres, documento que plasmamos seguido a esta:

“En veinte i tres de Marzo de mil ochocientos i nuebe sedió sepultura al cadaver de Dn Pedro López prro. y vecino del lugar das Quintas; el que murió de muerte desgraciada, sele tubo entierro y onrras enesta Parroquia de Rañestres: y como teniento cura lo firmo.” Asina Dn Franco. de Agra.

“Enel mismo día mes y año sedió sepultura al cadaver de Vitorio Bermello vecino del lugar de Cima devila deesta Parroquia de Rañestres: elque murió demuerte desgraciada alquesele tubo entierro y onrras: y como teniente curo lofirmo”. Asina Dn Franco. de Agra.

“Enel mismo día mes i año sedió sepultura al cadaver de Caetano Alvarez, casado con Benita González vecinos das Quintás deesta Parroquia de Rañestres: elque murió de muerte desgraciada; alquesele tubo entierro y onras y como teniente curo lo firmo.” Asina Dn Franco. De Agra.

“Enel mismo día mes iaño sedió sepultura al cadaver de Carlos Pérez, viudo, y vecino das Quintás deesta Parroquia de Rañestres: elquemurió desgraciadamente. Alquesele tubo entierro y onrras; y como teniente cura lo firmo”. Asina Dn Franco. de Agra.

Non deixa de ser paradóxico que nas freguesías tan poboadas como Amarante e Maside, non deramos con pegadas de defuntos correspondentes a soldados ou “quadrilleiros” de “Labrador”. Tamén queda dubidar do “celoso medo” dos párrocos. A sospeita queda  mais ou menos aclarada o amosar que a desgracia e os movementos das tropas tamén abondou nestas parroquias, así o que dí esta partida de defunción e de seguido a súa trascrición:    [71]

(SIC)“Pasando por Maside un Batallón auxiliar inglés murió allí un individuo (¿), en el día once de Enero del año demil ochocientos y nuebe y por disposición de los compañeros dixo ser alemán de nación y católico Christiano, y para que conste lo firmo”. Asinado Dn Sebastián Ximenez.

E non quedou só esta mostra; foron outros abades de freguesías algo afastadas de nos quenes deixaron dito o que aconteceu en Maside:

[72] “…No mes de marzo, Cachamuiña, auxiliado polas suas tropas, loita cos franceses en Pazos de Arenteiro, logrando que se retirasen. –Sobrado Pérez (Astureses, un paseo por la historia. [2001]. px 43)- Recollendo os datos aportandos polo cura de Astureses, sinala que:“”pudose decir que el pueblo digno dela maior compasión llamado el Carballino ha sufrido tres saqueos, i que sus vecinos privados por el enemigo de sus haveres andan dispersos y causan la maior compasión igualmente que los demás adonde han entrado; por un computo prudencial se asegura que no se cubre la perdida de los del Carballino con doscientos mil reales. En Masid han causado grave daño con sus resistencia en este afligido pueblo…””.

Nobreza obriga que aínda referíndonos case monograficamente a “Labrador”, teñamos acollida ó menos a parte humana do heroe ourensán, o galego máis preeminente na desigual loita contra os franceses, referímonos a “Cachamuiña”.

Bernardo Mª Bto. González del Valle, @ “Cachamuiña”, fillo de Ignacio González Cid e de Juana del Valle y Losada, naceu no lugar de Cachamuiña:  [73]

É doado, e moi manido, empregar términos como: “cediendo a las aficiones del joven, cuando a los veinte años quiso ingresar en el ejército…”, cando o seu pai a Dn. Ignacio González, -Oxea ou Cid, segundo distintas partidas-; fixo carreira militar, capitán das Milicias de Ourense, o que ía ser decisivo, e non negativo, manteñemos, e para mais seu padriño e tío, Dn. Xavier de Losada tamén era capitán.

Sen que cumpra boa fé, se saca a conclusión de que “Cachamuiña” tivo unha relación case familiar con Dn. José Benito Munín Taboada: a nai deste, filla de Jacobo Taboada e de María Sorribas, veciños do Vilatuxe do Deza, concello de Lalín; o enviuvar Mª Bentura de Pedro Munín, casou [74] co seu curmán Bernardo Antº del Valle Sorribas, a súa vez tío, ou curmán, nada doado sabelo, de Juana, nai de “Cachamuiña”[75].

“…En el lugary feligrasía de Santa Maria de Lamela, coto de Cebollino a veinte días del mes de Junio año dmil ochocietos doce antemi essno, de numero deste coto y testigos que se mencionaran Dª Juana del valle viuda de Dn. Ignacio Gonz. y vecinos deste referido lugar dijo, que por su hermano fray Santiago se pidió la misión en posesión del vinculo…” (Aínda non doado, pódese ver no marxe superior o sello co escudo de Galicia co lema JUNTA  SUPERIOR DE GALICIA). (SIC)

Coa mesma data, refréndase o mesmo documento, pero esta vez no lugar de Prado da freguesía de San Pedro de Xurenzás, ante o escribán Dn. Gregorio Sánchez, e na que constan como testemuñas Dn. Josef Benito Munín, ante Dn. Bernardo Gonzalez “coronel de la Legión del Rivero, natural y vecino del lugr. de Cachamuiña…”, como apoderado de Dª Juana del Balle súa nai. Ámbolos documentos son a proba da boísima, familiar, relación  de “Munín” e de “Cachamuiña”.

Ó seu pasamento, foi soterrado no cemitero da freguesía de Prexigueiró o 6 de setembro do 1848, -ver o documento que segue- para no 1932 ser recollidos seus restos para depositalos nun mausoleo no cemiterio vigués de Pereiró, feito que segundo a G.E.G.(T.XVI., pp.125-126) fora promovido pola sociedade do “Centro Hijos de Vigo”, en recoñecemento a fazaña comandando o exército liberalizador de Vigo [76].

Estracto, ou primeiras liñas da partida de bautismo de “Gran Cachamuiña”, no libros da freguesía de S. Pedro de Prexigueiró, e que hoxe se gardan no AHDOur. Seguidamente recollemos o epitafio  do panteón onde enterraron os restos de Bernando González:

“Aquí yace el Sr. D. Bernardo González Valle, natural de Cachamuiña en esta parroquia, Coronel de Ejército; Comandante general de Le Legión de Voluntarios del Rivero; militar valiente acreditado en varias acciones de guerra en 1804 y siguientes; Conquistador de la plaza de Vigo en la guerra de la Independencia, en Marzo de 1809. Murió el 6 de Setiembre de 1848, a los 77 años. R.I.P.”.

Asi consta a inscrición do panteón do cemiterio de Prexigueiró, costeado pola súa víuva Doña Josefa Ballesteros.

Na mesma referencia da xa mentada G.E.G., fálase do lugar de Cachamuiña sen a determinación eclesiástica correspondente, aínda máis cando o lugar de Cachamuiña pertencía a dúas freguesías, a Sta. Mª de Lamela e a San Pedro de Prexigueiró, sendo esta onde o bautizaron o 27-3-1771 –e non o 19-6-1771 segundo autores-. Ver inscrición[77]:

“Cachamuiña” está en moitas páxinas da nosa historia polo seu valor, e como non, pola heroicidade da súa tropa, nutrida por moitos comarcanos nosos, como rematamos de amosar. Outros investigadores seguirán dando brilo a este sobranceiro ourensán, co alcume do seu Cachamuiña natal, onde o aleitou Dª Juana del Valle.

Por cronoloxía voltamos ós libros da freguesía de Rañestres con aportación documental recollida nos libros de defuntos, anotacións do ano 1813[78]:

(SIC)“El día treinta de Abril de mil ocho cientos trece se icieron los funerales de Antonio Fernz. hijo legítimo de Franco. Fernz. y Franca. dela Peña vecinos de la Costa; murió enla guerra, y para qe. conste lo firmo como teniente cura de Rañestres=” Asina Dn Joséf Fernz.

(SIC) ”El dia doce de Maio de ocho cientos trece se hicieron el entierro, y onrras y el catorce el cabo de ano de Juan Fernz. hijo legítmo de Juan Benito Fernz. y Ursula Fernz. vecinos delas Quintas haora defuntos: murió en el Hospital de Orense, siendo soldado asistieron a su entierro ocho señores sacerdotes y al cabo de año seis, hizo testamento verbal y se pasó a judicial por el escribano Dn. Joséf Ballesteros vzo dela ciudad de Orense y para qe conste lo firmo como teniente cura de Rañestres=”Asinan Dn. Joséf  Fernz y Dr. Dn Roque Aliste.

(REMATE)

Non hai mais teoría que a que cada un poda coidar. A historia deixana escrita con feitos, con papeis ou sen eles, as xentes. Os que nos cadra o rebusco sentímonos protagonistas pero nunca sós, tanto así que non serviría para case nada se os lectores, e ointes neste caso do III Congreso “Chamoso Lamas”, non se fan actores collendo o relevo dos nosos ancestros que vislumbraron que a Guerra de Independencia ía ser algo máis que un acontecemento liberador do noso país, e aínda que o poder absoluto voltou as mans gobernadoras, xa foi tarde, as xentes xa comprobaran que a libertade é moito máis cunha fermosa palabra, valeira cando se falaba nos púlpitos, nos círculos estudiantís ou no dos militares máis botados para diante; xa lle colleran o tino; sabían sen máis probaturas que ía ser de “utilidade publica”, e non só para os doctos trasmisores das excelencias de eso, que como as cousas boas da vida, só se bota de menos e se a chora cando se perde.

Este capítulo da Guerra da Independencia, da nosa historia, escribírona xentes do pobo -“arando” regos moi fondos no terreo máis duro, menos doado, este quedou para os das medallas-; con pouco que gañar como se demostrou, e co o risco de botalo todo a perder, como na maioría dos casos aconteceu. Se algo podemos facer agora e lembrarnos daqueles, parellos os que hoxe no día a día fan o que fan sen pedir e que estan na primeira liña sen agardar pago algún, e as agochadas, sen protagonismo algún.

O autor

-Para non caer pesados non o fixemos no trascurrir do traballo, polo que agora mencionamos máis a miudo aquelas fontes, amen da bibliografía, plasmadas a pé de páxinas, e outras novas que tivemos que manexar co fin de acada-los datos precisos para resucitar a “Labrador”, ó home, e para coñecelo mellor, os seus feitos-:

BIBLIOGRAFÍA:
Bande Rodríguez, Enrique e Madarnás A.V.: “Ourense no século XIX”.
Estévez Puga, Xosé: “Masíde e a súa antiga xurisdicción”.
Estrada Catoyra, Felix : “Los ejércitos gallegos durante la Guerra de la Independencia”.
Rodríguez Pérez, X. Ricardo, e Fernández Fernández, Xosé: “Toponimia e alcumes do Concello de Maside”. Actas do II Congreso Chamoso Lamas. Abril 2001.
Fumega Piñeiro, Francisco X.: “Apuntes para a historia…”(Argentarium nº 3. Publicación do Centro de Estudios Chamoso Lamas. Ano 2001).
López Caneda, Ramón: “Valdeorras en la Guerra  de la Independencia”.
Naillyes:“Memoires sur la Guerre d’Espagne pendant les annes 1808, 1809, 1810 et 1811”.
Pardo de Andrade, M.: “Los guerrilleros gallegos”.
Rodríguez Legísima, P. Juan: “Héroes y Mártires Gallegos”.
Rodríguez Solís, Enrique: “Los guerrilleros de 1808”.
“Semanario Político, Histórico y Literario de La Coruña”.
AHDOur libros parroquiais de:
Amarante (Sta María) Bautizados: 24.1(8 e 9); Casamentos: 24.1(12 e 23)Defuntos: 24.1.7 e 10
A Grova (Santa  María) D: 37.9.7.
A Pena (San Lourenzo) D: 14.11.5.
Armeses (San Miguel) D: 24.2.3.
Beariz (San Martiño) D: 14.3.4.
Cornoces (San Martiño) D: 2.6.2
Freás (Santa María) D: 24.4.2.
Garabás (San Pedro) B: 24.5 (1 ó 6). Casamentos: 24.5. (1, 2 ,7 e D: 24.5.(2, 9 e 10).
Lago (San Martíño) D: 24.6.7.
Maside (Santo Tomé) B: 24.7.3; D: 24.7.6.
O Carballiño (San Cibrán). D: 8.5.1.
Piñeiro de Maside (San Xoán) D: 24.9.4.
Punxín (Santa María) D: 24.10.6.
Salamonde (Santa María) D: 14.14.7
Treboedo (Santa Comba) D: 24.12.4.
Vilamore (San Estebo) D: 24.14.2.
Vilela (Santa María) D: 24.13.2.
Nos arquivos parroquiais respectivos os libros de:
Amarante (Santa María) B: 24.1 (do 1852 ata 6/2001).
Garabás (San Pedro) B: 24.5 (do 1874 ata 6/2001) D: Do 1856 ata 6/2001).
Maside (Santo Tomé) B: 24.7 (do 1860 ata 6/2001).
Rañestres (San Mamede) D: 24.11 (do 1803 ata o 1811).
AHPOur – Protocolos notariais. Escribáns. Xurisdición de Maside e entorno:
Do 1718 ó 1776 – Benito de la Torre. Escribán 250. Caixas 1137, 1138, e 1139.
Do 1832 o 1877 – Tomás Benito do Cabo (Coto de Garabás e de Louredo). Escribán 314. Caixas 788, 789, 800 e 801.
Do 1742 ó 1744 – Luis de Ulloa Ribadeneyra. Escribán 257. Caixa 1141.
Do 1756 ó 1803 – Juan Antonio Araujo y Salgado (C.Garabás). Escribán 264. Caixas 774, 775, 776 e 777.
Do 1762 ó 1812 – Pantaleón López  Álv. Escribán 268. Caixas 904, 905, 906, 907, 908 e 909.
Do 1808 ó 1814 – Francisco Antonio Millán, que compartiu a xurisdicción  Maside e Partovia, pasando á de Roucos no ano1815. Escribán 289. Caixa 926.
Do 1774 ó 1813 – Antonio Otero y Vaamonde. Escribán 273. Caixas 988, 989, 990, 991 e 992.
No 1815 Andrés Ramón de Abuín. No 1816 pasou ó Carballiño. Escribán 292. Caixa 755.
Do 1832 ó 1850 – Pablo Abelaira Quintana. S. Xoán de Piñeiro (x. de Maside), onde sentou veciñanza. Escribán 300. Caixas 753 e 754.
E xa por último, anos do 1832 ó 1879, José Benito Covelo, @ “Monge/xe”, alcume que lle pegan ó nome en partidas e diversidade de documentos. Compartiu a x. de Maside e a de Partovia-Señorin. Escribán 312. C. 820 e 821.
AHPOur – Protocolos notariais. Escribáns da xurisdicción de Oseira:
Do 1835 ó 1847 Antonio Pérez Zarauza. Escribán 295. Caixas 1033 e 1034.
Do 1835 ó 1847 Baltasar Ordoñez. Escribán 296. Caixas 974 e 975.
AHPOur- Protocolos notariais – Escribáns do Coto de Ceboliño:
Ano de 1812 – Escribán D. Josef Tadeo Zerreda. Caixa 1103.
AHPOur- Protocolos notariais – Escribáns do Coto de Castro Cavadoso:
Ano de 1812 – Escribán  D. Gregorio Sánchez.


[1]  BMPOur. – P. Juan R. Legísima – “Héroes y Mártires Gallegos”: “José “Labrador”, valiente guerrillero de Garabanes. Véase en el Ap. Nº XLII una relación desconocida hoy, y que vió la luz pública en el nº 50 del Semanario de La Coruña, en la que se narran compendiósamente los hechos de armas de los valientes rivereños, y en particular los de José “Labrador””.

[2]  X. Fernández e X. Ricardo Rd. “Toponimia e alcumes do Concello de Maside” . (No prelo a 28-2-2002)

[3]  AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5.3.) Bautismos do 1737 ó 1815.

[4]  Ibidem.

[5]  AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5: 3,4 e 5). Bautismos do 1737 ó 1852.

[6]  AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5.7). Casamentos do 1730 ó 1826.

[7]  AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5.9). Defuntos do 1734 ó 1819.

[8]  AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5.7). Casamentos do 1730 ó 1826.

[9]  AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5.3). Bautizados do 1737 ó 1815.

[10] Ibidem.

[11] AHDOur – Freguesía de San Martiño de Beariz (14.3.4). Defuntos do 1768 ó 1880.

[12] AHPOur – P. Notariais- Pantaleón Lopez. Escribán 312. Caixa 905 Ano  1810.

[13] AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5.9.). Defuntos do 1734 ó 1819.

[14] Ibidem.

[15] Ibidem.

[16] Ibidem.

[17] AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5.7). Casamentos do 1730 ó 1826.

[18] Ibidem.

[19] AHPOur – P. Notariais – Tomás Benito de Cabo. Escribán  314 – Caixa 788 . Ano 1837.

[20] AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5.4). Bautizados do 1817 ó 1841.

[21] AHPOur – Catastro de Ensenada. Personal de legos da Parroquia de San Pedro de Garabanes. Lb. 2331.

[22] AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5.8). Casamentos do 1836 ó 1854.

[23] AHDOur – Fregresía de Stª Mª de Amarante (24.1.12). Casamentos do 1811 ó 1852.

[24] AHDOur – Freguesía de San Pedro de Garabás (24.5.6). Bautismos do 1851 ó 1874.

[25] Ibidem.

[26] AHPGrb – Freguesía de San Pedro de Garabás, casados do 1854 en adiante.

[27] AHDOur – Freguesía de Santa María de Amarante (24.1.22). Bautismos do 1852 ó 1883.

[28] AHPAmt – Freguesía de Santa María de Amarante. Bautismos do 1883 en adiante.

[29] Naillyes: “Memoires sur la Guerre d’Espagne pendant les annes1808,1809, 1810, 1811”.

[30] Estrada Catoyra, Felix – “Los ejércitos gallegos durante la Guerra de la Independencia”.

[31] AHPOur – P. Notariais – Escribán  Francisco Antonio Carvallo y Ulloa. Ano 1808.

[32] Bande Rodríguez, Enrique e Madarnás A.V. “Ourense no século XIX”.

[33] R. Legísima P. Juan – “Héroes y Mártires Gallegos”.

[34] Estévez  Puga, Xosé – “Maside e a súa antiga xurisdicción” (Coa colaboura do autor). Pxs. 135 e 136.-

[35] BPOur – Pardo de Andrade. M. – “Los guerrilleros gallegos” (T. I) (Biblioteca gallega).

[36] Estrada Catoyra, Felix – “Los ejércitos gallegos durante la Guerra de la Independencia”.

[37] AHDOur – Boletín da CPM. Tomo V.

[38] Rodríguez  Solís, Enrique. “Los guerrilleros de 1808”: “Los guerrilleros no tenían más casa que la trechumbre celeste, ni otra cama que la dura tierra. No vivían, no sosegaban, no dormían. Eran la sombra eterna del invasor, su constante pesadilla, su eterna amenaza (…) Como dijo el poeta: El astro de la noche por lumbrera, la piedad de los cielos por corona”.

[39] AHPOur – P. Notariais- Pantaleón Lopez Álvarez. Escribán  312. Caixa 908. Ano 1808

[40] “Semanario Político, Histórico y Literario de La Coruña”.

[41] Estévez  Puga, Xosé – Maside e a súa antiga xurisdicción  (Coa colaboración do autor).“O  Xosé Fernández que marchou de novo a Portugal en busca de armas e municións das que tanto careciámos, contraera matrimonio no Maside de Amarante con Xacinta Fdz. Montenegro. En Maside nacéronlle varios fillos, Don Valentín -moi coñécido por emprendedoras iniciativas-, e o outro Don Xoan Bernándo, rico comerciante en Maside, e alcalde en diversas ocasíón e que foi o que impulsou, rematou e inaugurou, -no 1847, e a súa esbelta torre- a Casa do Concello masídá”. (Px. 133).

[42] AHPOur – Caixa 13963.

[43] Estévez  Puga, Xosé – “Maside e a súa antiga xurisdicción” (Coa colaboura do autor) (Px. 135).

[44] López Caneda, Ramón – Valdeorras en la Guerra de la Guerra de la Independencia.

[45] AHSNSHOur – Libro defuntos do Santuario de N. S. Das Ermidas.  64 v. e 65r.

[46] Co gallo do labor de investigación, ou traballo de campo, para a  obra  “Ourense Etnográfico”. O autor, Soutipedre e As  Ermidas 22-3-1997. (E por 2ª vez  o 23-5-1999).

[47] Semanario Político, Histórico y Literario de La Coruña.

[48] R.Legísima, P. Juan: “Héroes y mártires gallegos”.

[49] Estrada Catoira, Felix: “Historia de los ejercitos gallegos durante la Guerra de la Independencia”.

[50] AHPOur – P. Notariais – Francisco A. Millán. Escribán 289. Caixa 926. Ano 1809.

[51] AHPOur – Ibidem. – Caixa 926. Ano 1808.

[52] Estévez  Puga, Xosé – “Maside e a súa antiga xurisdicción” (Coa colaboura do autor). Px. 143. (AHPOur – P. Notariais. Antonio Otero Vaamonde. Escribán 273. Caixa 992.)

[53] AHPOur – P. Notariais – Escribán Manuel Vázquez Charlón. Caixa 1158. Ano 1809. f. 17.

[54] AHPOur – P. Notariais – Francisco A. Millán. Escribán 289.  Caixa 926. Ano 1809.

[55] Ibidem.

[56] Estévez  Puga, Xosé – “Maside e a súa antiga xurisdicción” (Coa colaboura do autor). Px. 139 e 140.

[57] AHDOur – Santa María da Grova (37.9.7) – Defuntos do 1796 ó 1814.

[58] AHDOur – San Lorenzo da Pena (14.11.5) – Defuntos do 1757 ó 1812.

[59] AHDOur – Santa María de Salamonde  (14.14.7) – Defuntos do 1778 ó 1853.

[60] AHDOur – San Xoan de Ourantes (24.8.1) – Defuntos do 1801 ó 1846

[61] AHDOur – Santa María de San Clodio (22.15.9). Defuntos do 1710 ó 1851. (As tres partidas consecutivas).

[62] AHDOur – San Martiño de Beariz (San Amaro) (14.3.4) Defuntos do 1764 ó 1850.

[63] Estévez  Puga, Xosé – “Maside e a súa antiga xurisdicción” (Coa colaboura do autor). Px. 141.

[64] AHDOur – San Pedro de Garabás (14.5.9) – Defuntos do 1734 ó 1819.

[65] Estévez  Puga, Xosé – “Maside e a súa antiga xurisdicción” (Coa colaboura do autor). Px. 141.

[66] AHDOur – Santa María de Punxín (24.10.1) – Defuntos do 1756 ó 1823.

[67] AHDOur- San Estebo de Vilamoure (24.14.2) – Defuntos ano 1809.

[68] AHDOur-  San Miguel de Armeses (24.2.3) – Defuntos do 1809 o 1836.

[69] AHDOur- San Martiño de Cornoces (2.6.2) – Defuntos do 1809.

[70] AHDOur- San  Mamede de Rañestres (24.11.1) – Defuntos do 1809.

[71] AHDOur- Santa María de Amarante (24.1.10) Defuntos do 1806 ó 1843.

[72] Fumega  Piñeiro, Francisco X. – “Apuntes para a historia…”. (Argentarium nº 3, px. 133. Centro Estudios Chamoso Lamas 2001).

[73] BCPMOur.-T III. Px. 114 a 147.

[74] AHDOur- San Pedro de Xurenzás (7.9.2.) Casamento que tivo lugar o 27-1-1784.

[75] AHPOur- P. Notariais. Jurisdición do Coto de Ceboliño. Escribán Josef Tadeo Zerreda. Caixa 1103. (20-6-1812).

[76] AHDOu- San Pedro de Prexigueiró (32.12.10). Defuntos no 1848.

[77] AHDOur- San Pedro de  Prexigueiró (32.12.4).  Incricións bautizados ano 1771 –Marzo e Xunio-

[78] AHDOur- San Mamede de Rañestres (24.11.1). Defuntos ano 1813. AHDOU. San Juan de Piñeiro.  Defuntos ano 1813.

 

Publicado en on 14 abril, 2010 at 18:44  Comentarios (3)  

El URI para hacer TrackBack a esta entrada es: http://estudiosgenealogicos.wordpress.com/2010/04/14/jose-francisco-gonzalez-gonzalez-labrador/trackback/

RSS feed para los comentarios de esta entrada.

3 comentariosDeja un comentario

  1. [...] José Francisco González González @Labrador, xefe da Guerrilla da Xurisdición de Maside contra o … abril, 2010 Publicado en [...]

    • Argentarium, revista nº 4 y 5, año 2002-2003, del Centro de Estudios Chamoso Lamas.

  2. Revista a la venta en librerías; pero de todas formas posiblemente solo se encontrarían en las de la villa de Carballiño.


Deja un comentario

Please log in using one of these methods to post your comment:

Logo de WordPress.com

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Cambiar )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Cambiar )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Cambiar )

Connecting to %s

Seguir

Get every new post delivered to your Inbox.