Por Xosé Ricardo Rodríguez Pérez
‘En campo de sínople, sobre ondas de prata e azur, una ponte a dúas augas cun só arco apuntado, de ouro sazonado de sable, sumada cunha torre campanario, do mesmo metal e mazonada de sable co fondo das ventás de azur, flanqueadas por dous lións de ouro uñados e linguados de gules, enfrontados, que surmontan a ponte. Ao timbre coroa real pechada’.
Escudo Municipal de Maside
‘Maside Casa do Concello e a súa Torre. Cadro de Raúl (Ano 1988)
ESCUDO APROBADO POLO CONSELLO DA XUNTA DE GALICIA, E PUBLICADO NO DOGA DO 26-2-2009. DECRETO 57/2009).
Sobre fondo sínople, our verde heráldico, que representa o subliñable medio ambente das notas terras, as zonas protexidas, o noso patrimonio natural, de xeito máis particular o do Puzo do Pago e a Rañoa; dous lións ouro (amarelo), surmontados sobre unha ponte engulados e uñados, manchados de gules (vermello), que simboliza o valor da loita pola supervivencia para rescatar noso país das mans gabachas, chegando a ter a Xustiza de Maside organización guerrilleira propia, dirixida polo masidao de Garabás ‘Labrador’, que ata a expulsión dos franceses das Terras de Maside exerceo como tal.
Guerrilleiros que logo se sumaron á ‘Legión del Ribeiro’ participando, primeiro en escorrenta-los franceses do Ribeiro, e logo en axuda a ‘Cachamuiña’ para liberar Vigo, onde por certo morreron compoñentes dasa guerrillas das Terras de Maside. A ponte é a de SanFiz, igualmente en ouro, no Camiño Real Ourense-Pontevedra pola Costiña de Canedo, e no seu entorno tivo lugar a mentada batalla contra a francesada. As ondas en azur (azul) e prata, están a representar as augas do río Barbantiño baixo a dita ponte, e tamén as do manantial minero-medicinal de A Rañoa.
A Torre tamén en ouro (amarelo), metal que en heráldica representa: nobreza, magnanimidade, sabiduría, e o poder, no noso caso, de quenes ergueron o edifico consistorial no 1847, na que se ven representados tódolos masidaos e tamen simboliza o mesmo metal xa explotado polos romanos no Puzo do Lago, mailo mérito do reloxo que fora do mosteiro de Oseira, gardado en tan previlexiado berce.
Se seguido recollemos como a sigunlar e esbelta torre está en variedade de logotipos, emplemas, cabeceira de xornais, escudos, etc.
A emblemática masida Torre. De esquerda á dereita: fotografía tomada no 1950 para a revista ‘Maside’ dá ‘Asociación Hijos del Ayuntamiento de Maside’, en Buenos Aires, fundada en 1915; Torre no selo desa organización.
A Torre na portada da revista ‘Maside’, órgano de expresión da mentada organización de emigrantes masidaos.
A Torre no cadro pintado no ano 1922 por Don Juan Fernández Pérez “Xesta”, ourensano profesor,
bibliotecario, maestro de maestros, casado cunha filla de Maside, avó de Armando Julio Fdz. “Xesta”,do que tamén recollemos o cadro seu “Maside no solpor”.
A Torre na cabeceira do masidao diario ‘La Torre’, que deixou de publicarse no ano 1921.
A Torre na portada dun dos programas festeiros da “Asociacion Hijos del Ayuntamiento de Maside”
en Buenos Aires. Anos 1970-1971. E a marca dos productos ‘La Torre’: rosquillas, melindres
de cazo e de ovo, etc., fabricados na vila.
A Torre no logotipo de la Banda de Gaitas creada y patrocinada por el ayuntamiento de Maside, que pasó a denominarse ‘A Esgueva’, manteniendo la Torre en su logotipo, en instrumentos y estandarte.
A Torre na portada de los estatutos regulamento de la “La Torre”, Sociedad de Recreo, Cultura y Deportes, de Maside’. Ano de 1925.
A Torre no escudo do ‘Maside Club de Fútbol’, en pleno apoxeo e actividade. A Torre e a Casa do Concello nos seus logotipo e escudo, que compre lembrar que aínda que o equipo tiña actividade oficiosa desde a primeiros décadas do S. XX[1], consta como federado desde de 1978. En Abril de 2003 celebrouse o 25 cabodano, o oficial, repetimos, acadando no mesmo ano o seu 3º ascendo a Rexional Preferente.
De izquierda a derecha: A Torre no logotipo de la Asociación de Veciños “A Torre” de Maside.
La Torre y el Consistorio en el cuadro del pintor Raúl (año 1988), y también en la portada de la obra, el primero monográfico que sobre Maside se ha publicado en el s. XX: ‘Maside e a súa antiga Xurisdicción’, ano 1994, de José Estévez Puga, foto modelo para dibujos y logotipos de entes vecinales que florecieron de un tiempo a esta parte.
O escudo do ‘Maside, Club de Baloncesto’, con curta actividade, tamén coa Torre e a Consistorial.
No logotipo da Asociación de veciños ‘La Torre’, de vida efémera. A torre e Casa do Concello.
O escudo da Banda de Gaitas ‘A Torre’, Torre e Casa do Concello tamén nos instrumentos e estandarte. Dependente nos comezos da A. VV., e logo pasouse a chamar ‘A Esgueva’, mantendo a Torre nos seus logotipos, instrumentos e estandarte, ata fusionarse con outros.
A Róldalla xuvenil ‘A Torre’, dependente da A.VV., como esta, tamén de vida efémera tiñan a Torre e Casa do Concello nos seus logotipo e escudo.
Tamén a Asociación Cultural ‘Coral A Torre’, en plena actividade, tiña a Torre e a Consistorial nos seus logotipo e escudo.
‘Asociación Amigos do Cabalo’, e ‘Asociación do Cabalo Puzo do Lago’ ambas en plenos
apoxeo e actividade, teñen a Torre e a Casa do Concello enmarcados por una ferradura, formando parte dos seus logotipo e escudo.
‘Maside Vila dos Silleiros e tamén a vila das dúas torres, así coñecida desde a primavera de 1.923 ó remate da torre do templo de San Tomé, ó fondo. En primeiro plano a Torre do Consistorio, que data do ano 1.847, e que ergue a su baranda, base das catro bolas, adorno, ata os 29m’.
‘Pan de Cea; Pan das ceanas. Raigame ceana e masidá’. VI Congreso do Centro de Estudios Chamoso Lamas. Ano 2008. Xosé Ricardo Rodríguez Pérez.
A dereita ‘Maside no solpor’: Silueta das esbeltas torres de Maside sobre a resplandecente posta do sol. Para moitos masidaos esta vista mantívose indeleble nas súas retinas desde a viaxe cara a Vigo camiño de América. Luz na afastada memoria que para uns non voltaría a realidade.
(Debuxo de Armando fillo de Don Juan Fernández ‘Xesta’. Maside verán de 1926).
José Ricardo Rodríguez Pérez en: ‘O Reloxo da Abadía de Oseira na Torre de Maside’.
AMPARO BIBLIOGRÁFICO DE “LA TORRE” DE MASIDE COMO EMBLEMA REPRESENTATIVO TANTO DE LA VILLA COMO DEL CONCELLO
¡ VOUME ¡
‘Voume, Torre de Maside,
para terras moi estranas
c’o celebro cheo de penas
e de congoxas a y-alma.
Si, voume pr’alà moi lonxe
ond’a voz d’as tuas campás
non pod’o oubido ferirme
nin darme solaz e calma.
alí soilo entre estranxeiros
e n’unha estranxeira pàtria,
estranxeiro verei todo,
casas, rúas e campás!…
Mentras tu, xigant’erguido,
sigues dando badaladas
n’est’anaquiño de terra
qu’ó pradiso foi roubada!…
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
¡Ay! vóume, vóume, torre tan querida,
pra terras moi leixanas;
e si n’elas a parca condanida
me sega impía a vida,
unha voz lastimeira d’o meu vivir
nà hora postrimeira sóe nàs tuas campás!.
(‘A agochada obra de Manuel Lois Vázquez’. José Ricardo Rodríguez Pérez. Año 1999.Deputación Provincial de Ourense).
‘…Pero no quiero dejar, al terminarlo, una nota amarga que confirme el pesimismo de un amigo de Maside, para quien todo está perdido y que espera que hasta la torre de su querido pueblo desaparezca un día derribada por una exhalación(…) Entretanto, procuremos triunfar de nosotros mismos. Que si Maside duerme para muchos, no duerme para mi ni para quien sepa despertarlo’.
(Emilio Amor Rolán (Maside Agosto de 1.921).
‘Maside ó tempo mesmo labrego e fidalgo e comerciante tén feitura de pobo gracioso e ledo, onde os novos perpiaños locen acaroados cas antigas e griseiras casas de patiu e sobrado, e o pazo tan labourado como un xugo de bois das Condomas armuñízase co concello e súa torre outa e xentil…’.
(Ramón Otero Pedrayo, Trasalba 1954).
‘Los hijos de Maside están orgullosos de haber adquirido esta verdadera alhaja y nosotros los monjes de Oseira nos alegramos que la sigan custodiando como se merece, y cuantas veces pasamos por la villa de Maside, no podemos menos de mirar hacia su torre y recordar que en su interior sigue señalando las horas del vecindario aquel reloj que durante casi un siglo, sonó en la torre de Oseira señalando a los monjes las horas del oficio divino.
Ojalá que su toque despierte en ellos sentimientos de fe y de piedad. Sobre todo quiero recordarles que tenía una contraseña para anunciar tres veces al día: al amanecer, a mediodía y a la noche, la hora en que los monjes debían invocar a la Virgen Madre, Reina del Císter, con el rezo del Ángelus. Mucho gozaría que los hijos de Maside y su comarca, cuando oigan las campanadas del antiguo reloj de Oseira se acuerden también alguna vez de invocar a la Virgen Madre que a todos nos cobija bajo su manto’.
(Fr. Mª Damián Yáñez Neira, Monje de Oseira (Ourense). Prólogo para la obra : ‘O Reloxo da Abadía de Oseira na Torre de Maside’, de José Ricardo Rodríguez Pérez, para o Concello de Maside. Xullo ano 2009).
‘Non houbo implicacións dos de Maside en tomar pola brava bens de Oseira: a botica, órgano, libros, cadros, fontes, balcóns, escaleiras, varandas, madeiras, etc. Agora borramos maledicencias e dúbidas sobre o Reloxo. Os de Maside non foron, nin son, estraños a Abadía. Lle ten máis cariño dende que loce o Reloxo en alumado fornelo de luxosa torre’. (José Ricardo Rodríguez Pérez en su obra: ‘O Reloxo da Abadía de Oseira na Torre de Maside’).
‘…El Consistorio, amplio y de buen aspecto, tiene, (…). Una torre y reloj municipal de gran mérito, procedente del Monasterio de Oseira, año 1732’.
(CARRERAS Y CANDI, Francisco; MARTÍNEZ-RISCO AGÜERO, Vicente: ‘Geografía General del Reino de Galicia’. V. X, tomo 2º. P. 463).
‘No conxunto urbán son de relevo unha serie de edificios particulares de depurada cantería, referenciando tan só a xa mencionada Casa do Concello coa súa fermosa torre, complemento do que só dispoñen nesta zona da provincia a vila masidá e Cea, aínda que nesta é independente do conxunto do consistorio, e no é tan espectacular como a masidá, onde por certo segue a funcionar, para xeral coñecemento “coma un reloxo” a vella maquinaria reloxeira fabricada no 1732 para O Mosteiro de Oseira, logo mercada no 1847 polo concello de Maside ó de Cea’.
“O Camiño de Santiago dende o Ribeiro polas Terras do Carballiño, Maside e Cea”. José Ricardo Rodríguez Pérez. Actas II Congreso do Centro de Estudios Chamoso Lamas. Ano 2000.
‘El edificio municipal data de 1847, afrontada su construcción con la participación del pueblo a través de las producciones de la feria y de algún donativo. Aunque es sobradamente conocida, conviene recordar a las autoridades que el cuerpo de la torre es auténtica joya, comprable con la que guarda: la maquinaria del reloj que fue del Monasterio de Oseira’.
(RODRÍGUEZ PÉREZ, Xosé Ricardo. La Región: ‘Remodelacion de la Casa Consistorial de Maside. (Maside, 7-7-1990).
‘A LA TORRE DE MASIDE’ ‘Frei Mostaza’.‘Galicia’. Diario ourensano. (27-8-1931. P. 2.)
‘Mole de piedra que te levantas
sobre las casas de mi lugar,
¿cual es tu historia de luengos siglos
que ni tus hijos saben contar?.
No eres remate de sacro templo.
Ni fortaleza de un torreón;
No te coronan serias almenas
ni el santo signo del Salvador.
Un alminar, más bien pareces,
de una mezquita de Estambul
cuando resaltas, grácil y esbelta
sobre el celaje del cielo azul.
Tu desafías las tempestades
que te combaten sin compasión;
El fiero rayo, los huracanes,
que se desatan en confusión.
Siempre perenne, al firmamento
yergues tu cima con altivez,
y vanidosa muestras tu frente
entre paisajes de placidez.
Tu faz hermosa tiene grabada
en su memoria los que te ven,
y no te olvidan los emigrantes
que te recuerdan como un Edén.
Cuando tus hijos, a sus hogares
dejan, buscando una ilusión,
mirante ansiosos y en lontananza
dante llorando su triste adiós.
Y cuando vuelven de otros países
y te distinguen entre el verdor,
todos se alegran, saltan de gozo
y te saludan con efusión.
Yo te venero, torre vetusta;
Ante tus muros de antigüedad,
cruzaron raudos tiempos pasados
que no recuerda la actualidad.
Tú eres un Argos, siempre vigía;
De este mi pueblo del corazón
airosa siempre, fiel centinela,
guarda a tus hijos con tierno amor’.
‘Buscando entre viejos libros de actas del AHMM fue encontrada una concreta referencia de la construcción de la Casa Consistorial que adorna la Plaza, con su torre y reloj. Pronto hará siglo y medio –escrito en 1990- que comenzaron sus obras y, desde su inauguración en 1847, es la sede del gobierno municipal. Esta noticia, además de rendir un homenaje a los desvelos de aquellas personas que las realizaron, sirve para deshacer una leyenda que ha circulado en relación a que nuestros antecesores ‘robaron’ el reloj de Oseira para colocarlo en la torre de Maside…
Cuando cesó de alcalde J. Benito Covelo, en 1841, el nuevo, J.Bernardo Fernández, “dió impulso hasta salir de las ventanas altas; durante 1842-43, otra vez alcalde Covelo, se concluyeron las paredes y torre del edificio. A continuación se compró el reloj y campana Mayor a Juan Benito García, secretario del de Cea por 8.250 reales, los mismos que salieron de las sisas de vino y carne de las parroquias de Maside y Amarante”. En sesión ordinaria o Concello de Maside, do 30-1-1887, aprobou aboa-los arranxos feitos no Consistorio, e entre eles ‘la escalera de la Torre de esta Casa Ayuntamiento”.
(José Ricardo Rodríguez Pérez , ‘O Reloxo da Abadía de Oseira na Torre de Maside’, para o Concello de Maside, Xullo 2009).
‘Cuarenta y cuatro arrobas de cobre y estaño: 6.600 rs.
Fundir la campana: 4.000 rs.
‘Cáñamo para el molde: 22’50 rs.
Cera amarilla: 20 rs.
Una cuerda de lino: 8 rs.
‘Una maroma [corda grosa] que vino de Ribadavia: 70 rs.
20 libras de plomo: 41’20 rs.
Nueve libras de alambre: 27 rs.
Jornales a tres mozos que rompieron la campana vieja: 18 rs.
Carbón para hacer el molde: 52 rs.
Cadenas, ganchos de la maroma de Orense, y portes: 24 rs.
Jornales de dos mozos ayudantes de los campaneros: 168 rs.
Leña para la fundición: 160 rs.
Jornales invertidos en taladrar la torre, enlastrarla, y al cantero por la construcción del balcón: 2.946’92 rs.
Diez arrobas de cal: 96 rs.8
Treinta arrobas de ‘yerro’ para el sostén de las dos campanas: 1.094 rs.
Por la construcción de la armación: 669 rs.
Al maestro carpintero por hacer estadas y una escalera: 455 rs’.
(Acta sesión extraordinaria do Pleno do Concello de Maside, do día 25-10-1863).
PROPUESTA PARA EL ESCUDO Y BANDERA MUNICIPALES DE MASIDE (Ourense)
ARGUMENTACIÓN HISTÓRICA
B ANDEIRA APROBADA POLO CONSELLO DA XUNTA DE GALICIA,
PUBLICADO NO DOGA DO 26-2-2009. DECRETO 57/2009).
La torre campanario representa y simboliza la de la Casa Consistorial de Maside, como parte de un conjunto que data del año 1.847, y en la que se guarda como oro en pano la maquinaria del reloj de torre que fuera del Monasterio de Ntrª Señora La Real de Oseira, fabricado para este en La Coruña por Baltasar Barreiro de Andrade en el año 1732, y tras el acuerdo de la corporación municipal de Maside, fue adquirido al Concello de Cea tras la desamortización de Mendizábal.
En la torre nos sentimos representados todos los masidaos, seamos o no vecinos de la capitalidad municipal, siendo utilizada en la actualidad y desde su construcción, como símbolo inequívoco también de cara al exterior.
AGUAS MINEROMEDICINALES DE MASIDE.
Antiguo balneario conocido como ‘Baño’ y/o Rañoa’.
Según Taboada Leal son cuatro las surgencias que en terreno granítico se encuentran en los términos parroquiales de santo Tomé de Maside, la capitalidad municipal.
Y antes Madoz hace referencia a las surgencias, que el referido Taboada Leal certifica que es abundante su caudal.
Las cuatro surgencias son idénticas: transparencia, olor, etc.; y almacén acuífero se sitúa a 1.334 metros de profundidad, y la temperatura del mismo es de 55º C, siendo la de la surgencia de 25’50º C., por lo que se considera hipotermal, y de naturaleza sódica, alcalina, fluorada, sulfurada y boricada.
Se recomienda en diversas patologías, desde las reumáticas, epidérmicas hasta las oculares, y para uso interno para las afecciones del tubo digestivo.
Desde tiempo inmemorial el Ayuntamiento de Maside se ha preocupado del mantenimiento de las instalaciones, siendo en la década de los años sesenta del pasado siglo cuando se han remodelado convirtiéndolas en lugar de esparcimiento y recreo en los meses de estío.
Las aguas de las surgencias de las aguas mineromedinales utilizadas desde tiempo inmemorial por vecinos y forasteros, pueden estar representadas en la bandera.
“PONTE SAN FIZ” (Su presencia en el escudo municipal de Maside)
Puente medieval con su espectacular y apuntado arco sobre las aguas del Río Barbantiño, recogido para la propuesta de el escudo municipal.
‘…Solamente en la de Armeses, una puente de piedra llamada San Fiz de un arco que atraviesa el Río Barbantiño antigua sin poder distinguir de quenta de quien se hizo ni a la que se ha de reedificar sobreviniendo arruinarse.
(SIC. Catastro de Ensenanda. Interrogatorio J. de Maside)
Coidamos que non se mantén a hipotese de que a ponte foi de orixe romana, como tampouco o sexan os case 400m. de camiño enlousado con grandes e grosos sillares, que repetimos o chamaban calzada, que salvan 80m. de desnivel desde o leito do río á cima do Monte da Costa, ata o lugar de San Fiz, da freguesía de San Miguel de Armeses.
Nos terreos dos arredores eran axeitados para agocharse e non só sorprender o inimigo, tamén os viñedos da costa do Couto Redondo onde asentaron o románico templo de Santomé, acolleron para o derradeiro acougo a gabachos os que lle deron morte os veciños:
‘Cuando un francés dos que saquearon a rectoral de Santiago de Anllo (San Amaro), escapaba sobre un cabalo ferido, saiulle ó encontro no Camiño Real, a altura da igrexa de Maside (Santomé o Vello, tamén freguesía daquelas da Vila de Maside), o veciño da mesma, Ramón Bernárdez derribandoo do cabalo dun garrotazo cunha estaca, e matandoo. Con outros veciños, enterraron rápidamente ó soldado e ó cabalo por medo a represalias’ [2].
Don Ramón Bernárdez de la Iglesia, era o maior de oito irmáns fillos de Andrés Juan Bernárdez e de Mª Benita de la Iglesia. Ramón faleceu o 3-8-1.859 [3], estivo casado con Dona Ángela Fernández Rodríguez, falecida o 24-11-1.834 [4], filla dos veciños da vila de Maside Ángel Fernández González, bautizado o 13-2-1.768, fillo de Francisco, de Maside, e de Ana Mª González, veciña de Santa Comba (Maside); e de Úrsula, filla dos veciños de Maside Antonio Rodríguez e Bernarda Blanco [5].
A Ponte Sanfiz, que ainda sendo en boa medida medieval ten un pequeno arco de medio punto, que áutores o consideran romano, cando por todo parece indicar que foi engadido como aliviadeiro, solución as enchentas invernais do afluente do pai Miño, o gallo de algún dos arranxos a fondo acometidos, como por exemplo a levado a cabo a finais do S. XVIII, despois de medio século ameazando ruina.
‘… Solamente en la de Armeses, una puente de piedra llamada San Fiz de un arco que atraviese el Río Barbantiño antigua sin poder distinguir de quenta de quien se hizo ni a la que se ha de reedificar sobreviniendo arruinarse [6]’.
Foi unha das varias pontes construídas para o antigo Camiño Real, ramal que atravesaba estas terras para unilas coa ribeira de Pontevedra, Ourense e Santiago. Polo seu tránsito de viandantes e pola súa ubicación, esta ponte foi aproveitada para de cando en vez facer roubo, e ser muda testemuña de mortes sobre todo os días feirados, por canto por él transitaban gandeiros, cregos, militares, e comerciantes en xeral.
A ponte estaba daquelas case en ruínas e non se sabía quen tiña que arranxalo: caeran os petrís e outras pedras; todo se esmoreaba.
Que este camiño foi sen lugar a dúbidas vieiro xa no medioevo. Así na historia Compostelana que chegou ata nós cóntase como Árais Pérez, señor do castelo de Pena Corneira, ala polo ano 1.111 apresou o arcebispo Gelmirez, ó cativo Alfonso, que logo sería o rey Alfonso VII, e mesmamente a Condesa de Traba. Levounos desde Amoeiro ata o seu castelo de Pena Corneira, empregando para elo o camiño que por Parada de Amoeiro pasa pola Ponte Sanfiz, Maside, Partovia, Señorín, Castro de Moldes, castelo de Covadoso, o que hoxe e Pazos de Arenteiro, ata o dito castelo [7].
O Catastro de Ensenada [8], en 1.753 informaba do estado da Ponte Sanfiz, e dicía que era empregada para atravesa-lo río. Con posterioridade o Conde de Guzman do Consello de S.M. quen pasou pola ponte o 21 de Outubro de 1.799, analizando o estado dos vieiros, deixou todo dito sobre a penosa situación na que se atopaba a ponte só coa misión de comproba-lo estado do vieiro, ademáis de tomar nota si as solicitudes de mellora do Camiño Real, feitas polas autoridades locais, provinciais, e de Galicia en conxunto, tiñan base.
En canto as condicións da súa cimentación pódense considerar como óptimas, por canto o arranque do arco a ambalasdúas marxenes apoia en rocha. Tocante a anchura é maís propia dunha vía secundaria, pero por exemplo comparativamente cas pontes da veciña Via da Prata cara a Santiago, non desdí. E pola contra a pavimentación do desnivel en zigzag polo Monte da Costa cara a San Fiz, mailos tramos que se cubriron con asfalto e os desfeitos, denotaba a importancia e interese.
Por todo, mailas pegadas documentais, servenos para remontarnos no tempo, e facerse unha idea do traxín diario de viaxeiros e mercancías que por é había.
Se daquelas foi arranxado, e a comezos do s. XXI tamén, esta vez por un obradoiro da man dos concellos de Maside e Amoeiro. Foi recuperado polo miudo. Repuxeron as pezas da varanda ou pretís que desapareceran, algunhas botadas ó río e outras aproveitadas para casas ou valados. Se taparon as xuntas nas que edras e os grosos amieiros naceran chegando a bater sillares a auga, e o entorno tamén se arranxou.
A poucos metros da Ponte Sanfiz as augas do río Barbantiño caen cara o pai Miño, aínda entre as terras de Amoeiro e de Maside, formando unha das fervenzas máis espectaculares da provincia de Ourense: A ‘Fervenza do Barbantiño’, así coñecida polos pobos de Parada de Amoeiro e da masidá freguesía de Armeses.
El puente medieval representa al todavía existente sobre el río Barbantiño, que si en su origen fue romano, sufrió reformas para acomodarlo al Camino Real que desde la capitalidad de la provincia partía a Pontevedra. Pasó de un solo y ojo ó arco, a tener uno pequeño a mayores, como aliviadero para las crecidas.
En el entorno del puente tuvo lugar la ‘Batalla Ponte San Fiz’, una más de las conocidas como batallas de puentes, en este caso emprendida por los guerrilleros de la Jurisdicción de Maside contra el ejercito napoleónico, comandados por jefe de guerrillas, el vecino de nuestra parroquia de Garabás, José González, @ ‘Labrador’, a posteriori partícipe también, como lugarteniente del capitán Bernardo González ‘Cachamuiña’, en el sitio y liberación de la ciudad de Vigo.
No estrañe pués que la valentía, el tesón y la lucha de los habitantes de Maside encuentren en los leones del escudo y bandera municipales su representación. Precisamente de la referida batalla de Ponte San Fiz, consta en los libros sacramentales de las parroquias que pertenecían a la Jurisdicción de Maside, el resultado del desigual enfrentamiento entre las guerrillas de esa Jurisdicción, comandadas por el referido José González @ “Labrador”, y el pertrechado ejército de Armand Lebrun de La Houssaye, lugarteniente del Comandante General de Napoleón en España, Nicolás Juan de Dios Soult Soult. Faltan por descontado las reseñas de varios libros que han desaparecido consecuencia del vandalismo y del saqueo del que fueron objeto los templos.
(SIC) 20-2-1809 -“Mataron los enemigos sacrilegos y feroces franceses a Carlos González veciño del lugar de Ourantes y a José Carrasco de A Barca, feligresía de Layas “.
(SIC)”En veinte días del mes de Febrero de mil ochocientas y nueve (…) al cadaver de Juan Blanco vecino de la Barouta qe. falleció el días antes en el lugar de Varcemedelle. No hizo testamento ni recivió ningun sacramento por haver sido muerto violentamente por los franceses (…) lo firmo a quince días del mes de julio del mismo año, no habiendo hecho antes por estar guardado el libro a causa de la invasíón de los franceses”.
(SIC)”…En quince días del mes de Julio de mil ochocientos y nueve yo el infraescrito cura de Santa María de San Clodio di sepultura eclesiástica (…) al cadaver de Fernando González mozo soltero y militar en el Regimiento del SRF. Marques de la Romana, qe falleció qe falleció (repetiuno) el dia antes a las siete de la mañana en el lugar de Mayn de esta fra….”
(SIC) 22-2-1809 “…Soterrouse o cadáver de Manuel González. veciño do Mato freguesía de Rañestres… Murió de muerte violenta en términos de esta parroquia”.
O mesmo día deuselle sepultura en Garabás ó cadáver de Xosé González veciño da freguesía de Amarante, marido que foi de Rosa, veciña de Maside, “murió de muerte violenta dentro de los términos de esta parroquia”(SIC).
(SIC) Rexentaba a parroquia como Tte. o crego francés D. Guillerme Barrere (…) e xa como encargado ata 1812. Nacionalizouse español e seguiu vivindo en Piñeiro.O seu pasamento foi no 1824, sendo soterrado na igrexa. Procedente da diócese de Aire foi acollido polo bispo Quevedo (…) Escribe con boa caligrafía e ortografía castelá, tan só lle traicioa a súa língua de orixe, o escribir Requeicho por Requeixo, Punchín por Punxín, Freichendo por Freixendo, etc. Os mortos desta freguesía son: Francisco de Castro, veciño de Piñeiro,“el que murió desgraciadamente en el ataque de Senlle” -a súa orixe volveo a confundir-. Funerouse o 25 de Abril de 1809. Domingo Dominguez veciño de Piñeiro,”el que fue muerto por los franceses”. Funerais o 23 de outubro de 1809. Manuel de Castro “el que murió desgraciadamente y se enterró con otros muchos en Stª Mª de Punchín”..Funerais o 15 de xullo de 1809. Manuel Alvarez, fillo de Joséph e Josepha Garrido “murió desgraciadamente en el mes de Febrero”. Funerais o 15 de xullo de 1809. D. Guillerme é o único crego de por aquí que nos fala do combate de Senlle(Cenlle),onde atopou a morte o seu fregués Francisco de Castro”
(SIC) “Francisco González Forrollo, de Pazos, “el que murió repentinamente a manos de los franceses”.
(SIC) “José Alvarez Tretas, de Condes,“el que murió repentinamente a manos de los franceses”.
(SIC) “Joséph Novoa, del lugar de Souto,“el que murió repentinamente a manos de los franceses”.
(SIC) “Benito Roscón, del lugar de Quintas,“murió repentinamente a manos de los franceses”.
(SIC) Manuel de Castro, de San Xoan de Piñeiro, “el que murió repentinamente a manos de los franceses”.
(SIC) “Xacobo Rodríguez, veciño de Baldaríz, dáselle sepultura o día 24,“el que murió repentinamente a manos de los franceses”.
(SIC) D. Pedro Carlos Acuña, sarxento do Rgto. Provincial de Ourense, faleceu no Viñao, natural de Vilamoure.
(SIC) Xosé Rodríguez Ciego, veciño de Baldariz,“el que mataron los franceses en la parroquia de Amoeiro”.
(SIC) “En 20 de Febrero de 1809 mataron los franceses a Antonio de Novoa en el Porto del Rio, freguesía de S. Miguel de Armeses…”.
(SIC) “O 20 de Febreiro mataron los franceses a Francisco González, (…)vecino de Vilamoure”.
(SIC)“11 de Xaneiro do 1809 déuselle sepultura a Benita Pérez, muller de Xosé de Puga, do pobo da Touza. Se halló muerta en su casa de resulta de averse alojado en ella una partida de ingleses”.
(SIC) “18-9-1809 celebráronse funerais por Tomás Rodríguez, a quien mataron violentamente los…”
(SIC) “24-1-1810 Idem por Xosé de Puga, da Touza (…) a quien han muerto violentamente los …”
(SIC) “23-20-1810 Idem por Alonso González (…) a quien mataron violentamente los …”
(SIC) “11-1-1812 Idem por Andrés de Novoa de Laiantes, morreu no exército”.
(SIC) “20-3-1813 Idem por Carlos González, de Laiantes, morreu na guerra”.
(SIC) “25-8-1829 Idem por Xoan González, que falleció o desapareció desde el año 10 cuando los franceses en España”.
(SIC) “27-1-1836 Idem por Xosé González, de Listanco (…) fue soldado en la guerra llamada de la Independencia desde el año 1809 y como no hay sabido más noticias de su paradero, se tiene por muerto”.
(SIC) “En veintidos de Marzo de mil ochocientos nuebe sedió sepultura al cadaver de Franco. Fernández, hijo de Manuel Fernández, y Bentura Gomez vezinos das Quintas deesta parroquia de Rañestres; aquien sele tubo entierro y honrras, el que murió desgracidamente…”.
(SIC) “En el mismo día de arriba mes iaño sedió sepultura al cadaver de José García casado con María Gómez elque murió desgraciadamente el dia veinte; seletubo entierro y onrras …”.
(SIC) “En el mismo día de arriba mes y año sedió sepultura al cadaver de Diego Gomez soltero elque murió eldía veinte desgracidamente, vezino das Quintas deesta parroquia de Rañestres seletubo entierro y onrras…!”.
(SIC) ”En el mismo día mes y año sedió sepultura al cadaver de Caetano Gomez vezino do Casar de muerte desgraciada; seletubo entierro”.
(SIC) “En veinte i tres de Marzo de mil ochocientos i nuebe sedió sepultura al cadaver de Dn Pedro López prro. y vecino del lugar das Quintas; el que murió de muerte desgraciada, sele tubo entierro y onrras enesta Parroquia de Rañestres: y como teniento cura lo firmo.” Asina Dn Franco. de Agra.
(SIC)“En el mismo día mes y año sedió sepultura al cadaver de Vitorio Bermello vecino del lugar de Cima devila deesta Parroquia de Rañestres: elque murió demuerte desgraciada alquesele tubo entierro y onrras: y como teniente cura lofirmo”. Asina Dn Franco. de Agra.
(SIC) “En el mismo día mes i año sedió sepultura al cadaver de Caetano Alvarez, casado con Benita González vecinos das Quintás deesta Parroquia de Rañestres: elque murió de muerte desgraciada; alquesele tubo entierro y onras y como teniente curo lo firmo.” Asina Dn Franco. De Agra.
(SIC) “En el mismo día mes iaño sedió sepultura al cadaver de Carlos Pérez, viudo, y vecino das Quintás deesta Parroquia de Rañestres: elquemurió desgraciadamente. Alquesele tubo entierro y onrras; y como teniente cura lo firmo”. Asina Dn Franco. de Agra.
(SIC) “En veintidos de Marzo de mil ochocientos nuebe sedió sepultura al cadaver de Franco. Fernández, hijo de Manuel Fernández, y Bentura Gomez vezinos das Quintas deesta parroquia de Rañestres; aquien sele tubo entierro y honrras, el que murió desgracidamente…”.
(SIC) “En el mismo día de arriba mes iaño sedió sepultura al cadaver de José García casado con María Gómez elque murió desgraciadamente el dia veinte; seletubo entierro y onrras …”.
(SIC) “En el mismo día de arriba mes y año sedió sepultura al cadaver de Diego Gomez soltero elque murió eldía veinte desgracidamente, vezino das Quintas deesta parroquia de Rañestres seletubo entierro y onrras…!”.
(SIC) ”En el mismo día mes y año sedió sepultura al cadaver de Caetano Gomez vezino do Casar de muerte desgraciada; seletubo entierro.
(SIC) “En veinte i tres de Marzo de mil ochocientos i nuebe sedió sepultura al cadaver de Dn Pedro López prro. y vecino del lugar das Quintas; el que murió de muerte desgraciada, sele tubo entierro y onrras enesta Parroquia de Rañestres: y como teniento cura lo firmo.” Asina Dn Franco. de Agra.
(SIC) “En el mismo día mes y año sedió sepultura al cadaver de Vitorio Bermello vecino del lugar de Cima devila deesta Parroquia de Rañestres: elque murió demuerte desgraciada alquesele tubo entierro y onrras: y como teniente cura lofirmo”. Asina Dn Franco. de Agra.
Nota: Algunos señores párrocos, no dejan constancia en los libros de la culpabilidad del francés en las muertes acaecidas en su parroquia, sin lugar a dudas por temor a represalias.
EL FONDO SÍNOPLE TANTO EN LA BANDERA COMO EN EL ESCUDO, REPRESENTA EL ESPACIO NATURAL PROTEGIDO DEL CONOCIDO “PUZO DO LAGO”:
LENDA DO PUZO DO LAGO (Cativo anaco)
‘…Cando eu por vez primeira cheguei a vistalo
e soupen o misterio que pecha en si aquel val,
sentin na miña alma cobizos de lembralo
antes de que o vise morren sen dar sinal.
Maís si quizabes non souben dicilo cal queria,
de enton dispensaime porque eu non sei cantar.
Sen lira, esconsolado, nin gloria, nin alegria,
¿Que hei de facer, meus vellos? ¿Que hei de facer?
¿Calar?’.
(ELADIO RODRIGUEZ GONZALEZ San Clódio -Leiro- Agosto 1886).
Lenda recogida en las Tierras de Maside, premiada su poetización con la pluma de plata en el certamen de Betanzos (1886), que dedicara Eladio al coetáneo,compañero y amigo MANUEL LOIS VÁZQUEZ, el poeta de las “Tierras de Maside”.
(1) AHMM – Sesión ordinaria do Pleno do Concello de Maside do día 15-10-1927: ‘El presidente de la
sociedad cultural y deportiva “La Nueva Torre de Maside” dase como enterado del libramiento de
la cantidad consignada en el presupuesto, solicita nueva subvención para satisfacer la cuenta que presenta
el cantero Valentín R. Bermello y otros peones, invertidos en los trabajos iniciales de construcción del
nuevo campo de futbol en el Outeiro –lo es en la actualidad-; la corporación acuerda subvencionar
con otras 125 pts. para tal objeto”.
[2]. P. SAMUEL EIJÁN (O.F.M.) ‘Historia de Ribadavia y sus alrededores. Ano 1920.
[3]. AHDOU – Freguesía de Santomé de Maside – Libro de defuntos (24.7.7.).
[4]. Ibidem.
[5]. AHDOU – Freguesía de Santomé de Maside – Libro de bautizados (24.7.3.)
[6]. AHDOU- IV. 1. Catastro de Ensenada (24.7.9) – Interrogatorio.
[7]. CHAMOSO LAMAS, Manuel. ‘El castillo de Pena Corneira’. C.E.G. Paxs. 375-388. Ano 1951.
[8]. AHDOU- IV. 1. Catastro de Ensenada (24.7.9) – Interrogatorio.
[...] Argumentación histórica para o Escudo e Bandeira Municipais de Maside enero, 2010 4 [...]